باسقى بەت / عيبادات / جامال قارشي جانە تۇركىنىڭ كونە قالالارى

جامال قارشي جانە تۇركىنىڭ كونە قالالارى

تاريحي-جاعرافيا-فيلولوگيالىق “مۇلحاقات اس-سۋراحتىڭ” اۆتورى جامال قارشي 1230/31 جىلى جەتىسۋدىڭ المالىعىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول موڭعولدار وتىرار، سىعاناقتى جاۋلاپ، حالىقتى قانعا بوياعاننان كەيىن، 10 جىلدان سوڭ تۋىلعان. ونىڭ اسا قۇندى، تاريحي شىعارماسى ۇزاق جىلدارعا دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلدى. XIX  عاسىردا ورتا ازيانىڭ تاشكەنت، سامارقاند،  بۇحارا قالالارىن پاتشالىق رەسەي باسىپ العان سوڭ اتالمىش شاھارلاردان يمپەريا استاناسى سانكت-پەتەربۋرگە بۇحارادان اكەتىلگەن سانداعان قولجازبالار اراسىندا جامال بابانىڭ دا “مۇلحاقاتىنىڭ” ءبىر بولىگى بولعان. وعان ورتا ازيانىڭ اتاقتى زەرتتەۋشىسى ۆ.ۆ. بارتولد (1869-1930) كوڭىل اۋدارعان. مۇحاممەد حايدار دۋلاتي، ۆ.ۆ.بارتولد، ۆ.روزەن، ن.ف. پەتروۆسكي، ۆ.پ.ناليۆكيندەردەن كەيىن كەڭەس وداعى كەزىندە قازاق عالىمدارىنان جامال بابا تۋرالى ساليقالى ويلارىن ورتاعا سالعان اكادەميك الكەي مارعۇلان. الكەي اعامىز ونى “جەتىسۋ توپىراعىندا تۋىپ-وسكەن عالىم، تاريحشى، جازۋشى… اكەسىمەن بىرگە قاڭلى تايپاسىنىڭ ورتاسىندا بولىپ، ولاردىڭ تاريحي شەجىرەسىن، اڭىزدارىن كوپ تىڭداعان… ول موڭعول داۋىرىندە ورتا ازيا مەن جەتىسۋدان شىققان جەكە-دارا جازۋشى. سول زاماندا ورتا ازيا مەن جەتىسۋدا بولعان وقيعالاردى جەتە ءبىلىپ، ونى ءبىرىنشى رەت تولىق جازعان عۇلاما عالىم… جامال قارشيدىڭ بۇل قاسيەتىن جەتىسۋدىڭ ودان ءۇش عاسىر سوڭ جاساعان تاعى ءبىر تۋماسى مۇحاممەد حايدار دۋلاتي ەرەكشە باعالاپ، ونى ءوزىنىڭ ۇلى ۇستازدارىنىڭ ءبىرى ساناعان” دەي كەلىپ، ونىڭ ءوزى مەن شىعارماشىلىعىنا جوعارى باعا بەرگەن. بۇل رەتتە وزبەك عالىمدارىنىڭ دا ەڭبەكتەرىن اتاي كەتكەن ءجون. 2005 جىلى ر.ب. سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى “يستوري كازاحستانا ۆ پەرسيدسكيح يستوچنيكاح” اتتى سەريامەن جامال بابانىڭ “مۇلحاقاتىن” نامانعان قولجازباسى بويىنشا ورىس تىلىنە اۋدارىپ العى ءسوز، تۇسىندىرمەلەر، ءماتىن فاكسيليمەسىمەن شىعاردى. ءتارجىمالاپ زەرتتەۋىن جۇزەگە اسىرعاندار ش.ح. ۆوحيدوۆا، ب.ب. امانوۆا، جاۋاپتى رەداكتورى اشىربەك مومىنوۆ. ءبىز جامال تۋرالى ماقالامىزدا وسى تارجىماعا دا سۇيەندىك.

جامال قارشيدىڭ “اس-سۋراح مين اس-سيحاحىنىڭ” 700 بەتتىك پارسى تىلىندەگى قولجازباسىن مەن كايردەگى “كىتاپتار ءۇيىنىڭ” قولجازبا قورىنان 2000 جىلدار باسىندا تاپتىم. ونى ەندى مۇقيات زەرتتەۋ كەرەك.

جامال قارشيدى ءسويتىپ جەتىسۋدىڭ المالىعىنىڭ تۋماسى دەدىك. اكەسىن ول جوعارىدا ايتىلعانداي بالاساعۇندىق حافيزدەردىڭ ءبىرى ەدى دەسە، ال شەشەسى مارىلىق شەيح ءابۋ ءالي شاھتىڭ تۇقىمدارىنان-دى. المالىق قازىر قىتاي جەرىندە. الماتى وبلىسى پانفيلوۆ اۋدانىنداعى قازاقستان-قىتاي شەكاراسىنان 13-15 شاقىرىم، ىلە وزەنىنە جاقىن جاتىر. شاھار قيراعان. بولاشاق عالىمنىڭ جاستىق شاعى مىنە وسى المالىقتا وتكەن. ويتكەنى ول ۇستازى زاحير اد-دين اشراف بين نادجيب ءال-كاسانيدەن ءدارىس الىپ جۇرگەندە 12 جاستا ەكەن. بۇل 1250-1251 جىلدارى دۇنيە سالعان بۇزارگۇلى سۇقناق تەكىننىڭ بيلىك كەزى بولسا كەرەك.

جامال مەملەكەت باسىنداعىلاردان كوپ قامقورلىق كورگەن. ويتكەنى ول جوشىنىڭ قىزى بىلگەن-بيكەنىڭ پەرزەنتى سىعناق (سۇقناق) تەكىننىڭ ۇلى يل-بۇتاردىڭ تاربيەشىسى بولعان. “مەن ونى ەڭبەك ەتۋگە، وعان ءوزىمنىڭ ءبىلىم، بىلىگىمدى ەكتىم. سەبەبى ءوزىم سولاي تاربيەلەنگەن ەدىم. مەنىڭ ماقساتىم – سولاردىڭ [پاتشا] سارايى ەدى. ويتكەنى وندا پايدا كەلتىرگىم كەلدى. سوندىقتان دا مەنى (ولار) ءال-قارشي [سارايلىق] دەپ اتاي باستادى. ھيجرانىڭ 648/1250-1251 جىلى ماڭكۋحان تاققا وتىرعاندا سىعناق تەكىن دۇنيەدەن ءوتتى. بالاسى دانىشپان تەكىن اكەسى سىعناق تەكىننىڭ ءمايىتىن ول جاقتان المالىققا الىپ كەلدى. ول اكە تاعىنا يە بولدى. باعىنباي جۇرگەندەردى باس يگىزدى. دانىشپان تەكىن ادەپسىز، تاۋەكەلشىل، جومارتتىعى ىسىرىپشىلىققا جاقىن، ەپتى جانە باتىر ءجاسوسپىرىم ەدى. ول ھيجرانىڭ 655/1257 جىلى كۇز بالىقتا (بالاساعۇن ماڭىنداعى كەنت) قايتىس بولدى. ونىڭ دەنەسى المالىققا اكەلىنىپ قامالداعى اكەسىنىڭ ساعاناسىندا جەرلەندى. ال يل بۇتار ھيجرانىڭ 673/1274-1275 جىلى المالىقتى تاستاپ قاشعارعا بەت العاندا تىم جاس كەزىندە دۇنيەدەن ءوتتى” دەپ ەسكە الادى.

جامال قارشي يسمايىل ءال-ءجاۋھاريدىڭ “تادج ءال-لۋعا ۋا سيحاح ءال-ارابياسىمەن” قاشعار قالاسىنا بارعان كەزدە، ۇستازى بۋرھان اد-ءديننىڭ كىتاپحاناسىندا تانىسقان. ول وتىرار پەرزەنتىنىڭ ەڭبەگى نەگىزىندە ونى اراب-پارسى سوزدىگى ەتىپ قايتا جاساۋمەن قاتار وعان “اس-سۋراح مين اس-سيحاح” دەگەن اتاۋ بەرمەك بولادى. ءسويتىپ ول ماقساتىن ھيجرانىڭ 681 جىلى (1282 جىلدىڭ) سافار ايىندا (27 مامىردا) قاشعاردا ورىنداعان. جامال دۇنيەلەرىنىڭ ليتوگرافيالىق نۇسقالارى ينديا مەن يراننان تابىلعان. سوڭىرا جامالدىڭ سوزدىگىنە قوسىمشالار مەن تۇسىندىرمەلەر قوسىلسا كەرەك.

ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ جامالدىڭ ءوزى اتالمىش سوزدىگى “اس-سۋراح مين اس-سيحاحقا” ەسكەرتۋلەر (مۇلحاقات) جاساماق بولادى. ول وقۋشىعا سوزدىكتىڭ ءتيىستى جەرلەرىن تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى دەپ نيەتتەنگەن. دەي تۇرعانمەن ونىڭ ول دۇنيەسى ءارتۇرلى بولىپ شىققان. بىرتە-بىرتە ول “مۇلحاقات بي-سۋراح” دەپ اتالىپ، جەكە ەڭبەككە اينالعان. تابىلعان نۇسقالارىنا قاراعاندا “مۇلحاقات بي-س-سۋراح” ءجيى كوشىرىلىپ تۇرعاندىقتان، جەكە تومعا اينالىپ كەڭىرەك تارالعان.

سونىمەن جامال ھيجرانىڭ VII عاسىرىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا بىرقاتار جۇرتتارعا ساپارلار جاسايدى. 1269-1270 جىلدارى ءاندىجان مەن تالاس وڭىرىنە، ال 1272-1273 جىلى شاشتا (تاشكەنتتە), 672/1273 جىلى سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسى بويىنداعى بارشىنكەنت پەن جەندتە بولادى. ءدال سول جىلدارى ءماشھۇر شەيح كامال اد-دين ءال-حورەزمي اس-سىعناقي قايتىس بولعان-دى. ول موڭعولداردىڭ قولىنان 1221 جىلى حيۋا ماڭىندا قازا تاپقان اتاقتى سوپى نادجم اد-دين كۋبرانىڭ (1145-1221) شاكىرتى ەدى. جامال ونىڭ زيراتىنا بارىپ، قۇلىپتاسىنا قازانامە (ەپيتافيا) جازعان.

شاشقا ول ءبىر ەمەس، 1293-94 جىلدارى ەكىنشى رەتتە بارسا كەرەك. سونان سوڭ سوندا تۇرىپ جاتقان ۇلىنىڭ جۇمىسىنا بايلانىستى ءۇشىنشى رەت تە ساپار شەككەن. ول سونداي-اق سىرداريانىڭ شىعىسىنداعى قازىرگى تاجىكستان جەرىندەگى حودجەندتە دە بولعان. وندا ول جەرگىلىكتى شەيحتارمەن تانىسادى. ول تۋرالى جامال ءوز ەڭبەگىندە ەسكەرتىپ وتىرعان.

سونىمەن “مۇلحاقات بي-س سۇراحتى” تاريحي، ءدىني، فيلولوگيا جانە جاعرافيالىق شىعارما دەدىك. وندا گرامماتيكا، سونان سوڭ الەمگە بەلگىلى تۇلعالار، پايعامبارىمىز مۇحاممەدتىڭ (س.ع.س.) جۇبايلارى مەن ۇرپاقتارى، انالارى، ەسىمدەرى، پايعامبارلاردىڭ، ادام اتانىڭ (ع.س.) شەجىرەسى، داناگويلەر مەن بيلىك باسىنداعىلاردىڭ جانە پايعامبارلاردىڭ اتا-تەك شەجىرەسى ءسوز بولادى.

وعان قوسا اللا ەلشىسىنىڭ (س.ع.س.) باباسى ابد ءال-ءمۇتتاليبتىڭ ۇرپاقتارى، شيالاردىڭ 12 يمامى، انسارلار مەن مۋحادجيلەر ءىزباسارلارىنىڭ اتى-ءجونى، بانۋ ۋمايا رۋلارىنان شىققان بيلىك يەلەرىنىڭ نىسپىلارى، ابباستىق حاليفالار مەن ولاردىڭ ءومىر سۇرگەن جىلدارى، قازاسى، گرامماتيكا مەن لەكسيكوگرافيا عىلىمىنىڭ بەلگىلى وكىلدەرى تۋرالى ەستەلىك، قاريلەردىڭ، قاسيەتتى كىتاپتىڭ تاپسىرشىلەرىنىڭ اتى-ءجونى، كەيىنىرەك عۇمىر كەشكەن قاسيەتتى قۇراننىڭ تاپسىرشىلەرى، كونە داۋىرلىك (دجاھيليا) اراب اقىندارى، ولاردىڭ ىشىندەگى بەلگىلىلەرى اڭگىمەلەنەدى.

سونىمەن قاتار اتاقتى مۇسىلمان بيلەۋشىلەرى مەن سۇلتاندار، ماۋارانناھرلىك تۇركى تەكتى بەلگىلى حاقاندار، سام رۋىنان شىققان اتاقتى بيلەۋشىلەر مەن سۇلتاندار، سەلجۇقتاردان شىققان امىرشىلەر مەن سۇلتاندار، كەيبىر بەلگىلى بيلەۋشىلەر مەن ۋازىرلەر، حورەزم شاھتىق سۇلتاندار، موڭعول تەكتى حاقاندار مەن ولاردىڭ تاريحىنىڭ مازمۇنداماسى، بەلگىلى امىرلەر مەن ۋازىرلەر شىعارماعا ارقاۋ بولعان.

ەڭبەكتە ءماشھۇر كىسىلەر مەن اتاقتىلار جايلى تاپتىشتەي جازىلعان سىپاتتاما، بەلگىلى يمامدار، سالدە يەلەرى، سايدتار مەن شاريفتەردى ەسكە الۋ، المالىقتا تۇرعان بىلگىر سادرلار مەن سايدتار، اتاقتى يمامدار، قاشعار قالاسى مەن ونىڭ اتاقتىلارىنىڭ سيپاتتاماسى، ۇلىق قاسيەت يەلەرى، بەلگىلى كىسىلەر، حوتان شاھارى مەن ونىڭ اتاقتىلارى، حودجەنت قالاسى، فەرعانا ەلى، شاش قالاسى، بارشىنكەنت جۇرتى، جەند شاھارى جايلى ماسەلەلەر قامتىلعان.

المالىق

جامال قارشي “المالىق شاھارى – اللا ونى ءوزىنىڭ ۇلكەن جارىلقاۋىنا بولەسىن. مەن ادەيى المالىقتان باستاپ وتىرمىن. ول زاڭدى دا. ويتكەنى ول مەنىڭ تۋعان جەرىم، بەلىمە كرەمەننەن وت شىعارعان، بەلىمە قانجار بايلانعان مەكەنىم، وتانىم، دوستىق بايلانىسىم بولعان جەر، ءومىرىمنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالعان، داڭقىم باستالعان ەلدەگى استانا، ءدىن كىندىگى، بيلەۋشىلەر مەن حاقانداردىڭ تۇرعان جەرى. ونىڭ اۋاسى جانعا جايلى، جەلى جەڭىل، ال سۋىنىڭ ءدامى ءتاتتى. جەل ول جەرگە جانعا جايلى جىلىلىق پەن ىلعال، جەرى حوش ءيىس جاعىنان مۋسكۋستان دا اسىپ تۇسەدى. باقتار گۇلدەپ تۇر، ال تالدارىنىڭ بۇتاقتارى جەمىس سالادى، جايلاۋى شوپكە باي، توعاندارى – تولا، تاڭەرتەڭگى سۇحبات جەلدەرى كەشكىمەن قوسىلىپ، ىمىرتتا قوڭىرسالقىن حوش ءيىس اكەلەدى،”– دەسە ال، مۇحاممەد حايدار دۋلاتي ء“ماشھۇر قالالاردىڭ ءبىرى – المالىق. بۇل قازىرگى كەزدە دە بەلگىلى قالا.

توعىلىق تەمىر حاننىڭ مازارى سول جەردە، وندا [بايىرعى] قالا تىرشىلىگىنىڭ بەلگىلەرى سايراپ جاتىر. حان مازارىنىڭ كۇمبەزى وتە بيىك، ءارى جازۋلارمەن اشەكەيلەنگەن. توعلىق تەمىردىڭ (1329-1362) موڭعول حاندارى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ يسلام ءدىنىن قابىلداعاندىعىن ايتقان ءجون.

المالىق قالاسى قازىر جوق. بىراق توعلىق تەمىردىڭ كەسەنەسى از-كەم بۇزىلىپ، ءوڭى كەتە باستاعانىمەن ساقتالىپ ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتتى. شىڭجاڭدىقتار المالىق ماڭىندا كۇنى كەشەگە دەيىن نەگىزىنەن قازاقتار تۇرعان دەيدى.

بالاساعۇن

قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىندا: “بالاساعۇن – قاراحان مەملەكەتىنىڭ استانالارىنىڭ ءبىرى بولعان ورتاعاسىرلىق قالا اتاۋى. جازبا دەرەكتەردەن X-عاسىردان باستاپ بەلگىلى. ءال-ماكديسيدىڭ مالىمدەۋىنشە، ول “يگىلىككە باي، ۇلكەن قالا” بولعان. ال ماحمۋت قاشقاري بالاساعۇننىڭ كۇز-ۇلىس نەمەسە كۇز وردا دەگەن باسقا اتاۋى بولعانىن حابارلايدى. زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە:بالاساعۇن العاشقىدا (VIII ع.) تۇرىكشە بەكلىك (بەكەلىك-بەكىنىس), سوعدىشا سەمەكنە دەپ اتالعان. بالاساعۇن تۇرعىندارى تۇركى جانە سوعدى تىلىندە سويلەگەن. قالا 1210 ج. شىڭعىس حان اسكەرلەرىنە قارسىلىقسىز بەرىلىپ، بابالىق (“جاقسى قالا”) دەپ اتالادى. شىعىستانۋشىلار: ۆ.ۆ. بارتولد، ا.ا. بەرنشتام، م. تىنىشباەۆتار بالاساعۇننىڭ ءدال ورنىن انىقتاۋعا كۇش سالدى. بالاساعۇننىڭ ورنى تۋرالى عىلىمدا بىرنەشە پىكىر قالىپتاستى. 1974 جىلدان قازمۋ ارحەولوگتارى (جەتەكشى ۋ.ح. شالەكەنوۆ) زەرتتەپ جاتقان شۋ وڭىرىندەگى اقتوبە دەپ اتالاتىن كونە قالا بالاساعۇننىڭ ورنى دەگەن دە پىكىر قالىپتاستى. وندا ۇسىنىلىپ وتىرعان وسى قالالاردىڭ قايسىسى دا V-XIII عاسىرلاردا دامىعان وركەنيەت ورتالىعى بولعان”[i] دەپ جازىلعان.

قاشعار

جامال قارشي “قاشعاردىڭ يسلام قۇزىرىنداعى تاماشا قالا، ۇلىلاردىڭ بەسىگى، قاسيەتتى امىرلەردىڭ وتانى، ۇلى عۇلامالاردىڭ مەكەن-جايى، شاھار جەرى جاعىنان قۇنارلى دا شۇرايلى، ءجۇزىمى مول، جەمىسكە باي، كەمشىلىكسىز، القاپتارىنىڭ سۋى مول، ەگىستىكتەرى جاڭبىرعا مۇقتاج ەمەس، كليماتى قۇرعاق; كوكتەم مەن جازدا جاڭبىرسىز، ال قىس پەن كۇزدە قار بولا بەرمەيدى; قارلى قىس جازدا جەمىس بەرە بەرمەيدى، ال كوكتەمگى جاڭبىر كۇزدە مول ونىمگە كەنەلتە قويمايدى. اۋاسى ىلعالدى-زالالدى، ال قۇرعاقشىلىق جانعا جايلى. قالا حالقى جەر جىرتۋعا جاز كەزىندە وگىز بەن سيىردى پايدالانبايدى، سول سەبەپتى جەردى كەتپەن جانە كيركامەن وڭدەيدى. ولاردىڭ ومىرىنە قاجەتتى استىق، جەمىس، ۇيگە قاجەت كەرەك-جاراقتار، اشەكەي زاتتار، كورپە-جاستىق جانە ت.ب. بار”دەپ جازادى.

1994 جىلى مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ جەرلەنگەن جەرىن انىقتاۋ ماقساتىمەن قاشعارعا بارعانىمدا جامال بابانىڭ وسى جازعاندارىنىڭ اقيقاتتىعىن كورىپ، تاڭ قالدىم.

شاش

جامال قارشي ەڭبەگىندە ايتىلاتىن، مىڭ جىلدان استام تاريحى بار باتىس تۇركىستانداعى ەجەلگى شاش، قازىرگى تاشكەنتتىڭ دە وزىندىك تاريحى بار.

“شاش، چاچ – سىرداريا وزەنىنىڭ وڭ جاعى، شىرشىق وزەنىنىڭ الابىنداعى ەرتەدەگى تاريحي وبلىس. “چاچ” اتاۋى ساسان اۋلەتىنىڭ پاتشاسى شانۋر I-ءنىڭ (ب.ز. 262 ج.) جازبالارىندا، ال “شاش” اتاۋى ارابتاردىڭ ورتا ازيانى جاۋلاپ العان كەزىندەگى اراب تىلىندەگى جازبالاردا كەزدەسەدى. 712-713 ج. شاشتى ارابتار تالقاندادى. سامان اۋلەتى مەملەكەتى قۇرىلعاننان كەيىن شاش ونىڭ نەگىزگى وبلىستارىنىڭ ءبىرى بولدى. تاياۋ شىعىستان قىتايعا باراتىن “ۇلى جىبەك جولى” شاش ارقىلى ءوتتى. شاشتىڭ استاناسى بينكەنت (XI عاسىردان تاشكەنت) ءبىر كەزدەرى شاعاتاي ۇلىسى حاندارىنا، ول قۇلاعان سوڭ تەمىر اۋلەتىنە قارادى. تاشكەنت ماڭىنداعى فەودالدىق يەلىكتەر “شاش” دەپ اتالدى”.

ءيا، شاش تۋرالى دا جامال بابا جاقسى پىكىر بىلدىرگەن. ادەتتەگىدەي ول ونى “سۋىنىڭ ءدامدى، كليماتىنىڭ جانعا-جايلى، وسىمدىكتەرىنىڭ باي، جايىلا وسكەن شاھار بۇرىندارى يسلامنىڭ ۇلكەن قالالارىنىڭ ءبىرى ەدى”  دەپ جازادى.

سونداي-اق ءارى قاراي: “بۇرىندارى ءدىنسىز تۇركى حالىقتارىنىڭ ءبىرى شاھاردى تۇندە كەلىپ قورشاپ، وعان توپان سۋداي قاپتاعان. ولار (تۇركىلەر) سوعىس جاعدايىن بارلاۋ ءۇشىن تاڭەرتەن كەلىپ كورگەندە، قامال ىشىنەن الدەبىر داۋىستاردى ەستيدى دە: “بۇل نەندەي دىبىستار” دەپ سۇرايدى. ولارعا جۇرت ول ازانشىلاردىڭ تاڭعى نامازعا شاقىرىپ جاتقان داۋىستارى عوي دەپ جاۋاپ بەرەدى. ءتۇندى جاڭعىرتقان شافيعيلار تاڭعى نامازعا شاقىرۋلارىن ۇزبەي جالعاستىرا بەرگەن ەدى. شاشتا ءتورت مىڭنان استام مەشىتتەر بار بولاتىن. ارقايسىسىندا 70 ياكي 60 ۇيدەن جۇرت تۇراتىن. وسى جايتتى ەستىگەن ولار (تۇركىلەر) مۇنداي جاۋاپتان شوشىپ كەتەدى. سوندا ولار: تاڭەرتەن ۇيقىلارىنان ويانعان ولار، وزدەرىنىڭ بىزدەن كوپ ەكەنىن كورىپ، بىزگە قۋىپ جەتىپ تۇكىرسە، تۇكىرىگىنە باتىرىپ  جىبەرەر دەيدى دە قاشا جونەلەدى. مۇنىڭ ءبارى ولاردىڭ نامازعا شاقىرعان ازاندارىنان بولعان جايت ەدى.

بارشىنكەنت

جامال قارشي سىر بويىنداعى بارشىنكەنتتە دە بولعان. بارشىنكەنت شىڭعىس حان شاپقىنشىلىعىنا دەيىن وعىزدار مەن قىپشاقتار اراسىنداعى شەكارالىق ايماقتاعى ۇلكەن ماڭىزدى ستراتەگيالىق بەكىنىس جانە مادەني-ساۋدا ورتالىعى بولعان. حورەزم، قىپشاق، قيماق حاندىقتارى اسكەرلەرىنە تاباندى قارسىلىق كورسەتكەن. كەيىن ۇزاق ۋاقىت قالانى الا الماعان. جوشى حان اسكەرلەرى قامالدى قورشاعان ورعا وزەن سۋىن بۇرىپ، قالانى سۋعا باستىرىپ، بەرىلۋگە ءماجبۇر ەتكەن. شاپقىنشىلىقتان قيراعان قالا كوپ ۇزاماي قالپىنا كەلتىرىلىپ، جوشى ۇلىسىنىڭ سىر بويىنداعى ورتالىعىنا دا اينالدى. بارشىنكەنتتە تەڭگە سوعاتىن ساراي بولعانى دا بەلگىلى. وسىنىڭ ءبارى ونىڭ التىن وردا تۇسىندا دا ءىرى ساياسي، مادەني جانە ءبىلىم ورداسى بولعاندىعىن كورسەتەدى.

بارشىنكەنت تۋرالى مالىمەتتەر ورتاعاسىرلىق تاريحشىلار مەن ەلشىلەردىڭ قولجازبالارىندا كوپ كەزدەسەدى. سولاردىڭ ءبىرى پلانو كارپيني: “سىر بويىنىڭ حالقى مۇسىلمان تىلىندە سويلەيدى، سالت-داستۇرلەرى دە مۇسىلمانشا. وسى ماڭدا قيراعان قامالدار مەن قالالاردىڭ ورىندارى وتە كوپ. جاقىن جەردەن وتەتىن وزەننىڭ بويىندا تۇرعانى – جانكەنت، بارشىن جانە اشاناس. ولاردان باسقا دا قالالار بار، بىراق ءبىز ولاردىڭ اتتارىن بىلە المادىق.. قالانىڭ اتى XV عاسىردان باستاپ جازبا دەرەكتەردە كەزدەسپەيدى. ونىڭ كۇيرەۋىنە نە سەبەپ بولعانى ءالى زەرتتەلمەگەن. بارشىنكەنت جايلى كوپتەگەن عالىمداردىڭ (د.وسسوننىڭ، ۆ.بارتولدتىڭ، ءا.مارعۇلاننىڭ) ەڭبەكتەرىن وقۋعا بولادى دەگەن.”

يا، ءسويتىپ جامال قارشي سىر بويىنداعى قالالار مەن وندا تۇراتىن حالىقتاردىڭ تاريحىن حاتقا ءتۇسىرۋ نيەتىمەن 1273-1274 جىلدارى سىر ەلىنە ارنايى كەلگەن. بۇل جىلدارى وتىرار مەن ساۋران، سىعاناق پەن جەنت سەكىلدى رۋحاني ورتالىقتاردىڭ قيراتىلعانىنا ەلۋ جىلدان اسقان ەدى.

مىنە وسى بارشىنكەنت تاريح بەتىنەن جويىلىپ كەتكەي تۇرعان كەزدە مۇندا جوعارىدا ايتىلعانداي جامال بابا قارشي كەلىپ، قالانى ونىڭ ماڭىن، حالقى مەن ونىڭ ۇلى پەرزەنتتەرىن كوزىمەن كورىپ، بايقاعاندارىن حاتقا تۇسىرگەن.

جەند

جامال بارعان تاعى ءبىر قالا جەند. ول تۋرالى قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى: “جەنت، جەند، دجەند – ورتا عاسىردا سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسى بويىندا بولعان قالا. سول كەزدەگى اۆتورلاردىڭ ايتۋىنشا، جەنت وزەنىنىڭ سول جاعاسىندا “مۇسىلمان دۇنيەسىنىڭ شەكاراسىندا” تۇرعان. X عاسىردا تۇرىك-وعىزدارعا قاراعان. XI عاسىردان موڭعول شاپقىنشىلىعىنا دەيىن جەنت سىرداريا بويىنداعى باي قالا بولدى. مۇندا بەدەلدى مۇسىلمان بيلەۋشىلەرى تۇرعان. “جاھاننامە” شىعارماسىنا قاراعاندا XII عاسىردا ارال تەڭىزى جەنت تەڭىزى” دەپ اتالعان. بۇل سول كەزەڭدە جەنت قالاسىنىڭ ماڭىزى بار بولعانىن كورسەتەدى… موڭعول شاپقىنشىلىعىنان كەيىن بۇرىنعى گۇلدەنگەن، قۇرىلىس ۇيلەرى مەن مەشىتتەرى كوپ ۇلكەن قالانىڭ ورنىنان شاعىن قىستاقتى كورگەن. ۆ.ۆ. بارتولدتىڭ پىكىرىنشە، جەنت حيۋا مەن بۋحارا ارالىعىنان وتەتىن ەسكى كەرۋەن جولى بويىنداعى  تۇماروتكەل سايىنا ورنالاسقان قىشقالانىڭ قيراعان ورنى بولسا كەرەك”.

«موڭعول شاپقىنشىلىعىنا دەيىن جەنت ۇلكەن قالا بولاتىن. قانشاما زوبالاڭعا ۇشىراسا دا، ول ساۋدا-ساتتىققا قولايلى بوپ قالا بەرگەن. مۇندا ساۋدا-ساتتىق جاساۋ ءۇشىن وزگەلەر سەكىلدى كوپەستەر دە اسىعاتىن. پايدا تاۋىپ، ءىسىنىڭ ءساتتى بولۋى ءۇشىن ولار باسەكەگە دە ءتۇسىپ جاتادى. قالا بازارلارى كول-كوسىر» دەپ جازادى جامال قارشي. بۇل 1273-1274 جىلدار بولاتىن.

جەنتكە كەلگەن سوڭ ول قالانىڭ قيراعان جەرلەرى مەن امان-ساۋ قالعان ۇلكەندى-كىشىلى كوشەلەرىن ۇزاق ارالاعان. شاھاردى قورشاعان الىپ دۋال مەن كوگىلدىر كۇمبەزدى عيماراتتاردىڭ ورنىندا تەك كۇل قالعانى ونى جابىرقاتپاي قويماعان. سولاي بولا تۇرسا دا، مۇندا مادەني ءومىر ءبىرجولا توقىراۋعا ۇشىراماعانىڭ كورىپ، كوڭىلىن جۇباتقانعا ۇقسايدى.

سىعاناق

سىعاناق جايلى العاشقى دەرەك X عاسىرداعى پارسى شىعارماسى “حۋدۋد ءال-الەمدە” كەزدەسەدى. موڭعول شاپقىنشىلىعىنان بۇرىن سىعاناق حورەزمشاھ تەكەشتىڭ قول استىندا بولعان. 1219-1220 ج. سىعاناقتا جوشىنىڭ اسكەرى قورشاپ العان. قالا تۇرعىندارى موڭعولدارعا بەرىلمەي، ولاردىڭ ەلشىلەرىن ءولتىرىپ، كۇشتى قارسىلىق كورسەتكەن. جەتى كۇندىك تولاسسىز شابۋىلدان كەيىن جاۋ قالانى باسىپ الىپ، تۇرعىندارىن تۇگەل قىرىپ تاستاعان.

XIII عاسىردىڭ 2 جارتىسىندا قالا قايتا جاندانا باستادى. جوشى ۇرپاقتارى كەزىندە سىعاناق اق وردانىڭ ورتالىعى بولىپ، وندا تيىن سوعىلعان. XV عاسىردىڭ 80 جىلدارى قالانى قازاق حانى مۇرىندىق يەلەنگەن. XV-XVIII عاسىرلاردا قالا بۇرىنعىسىنشا ساۋدا ورتالىعىنا اينالعان. ونى ورىس ساۋداگەرلەرىمەن ەلشىلەرى جاقسى بىلگەن. سىعاناق XVIII عاسىرعا دەيىن جەتكەن.

قالانىڭ قازىرگى ورنى سۋناقاتا دەپ اتالادى. ول 10 گا جەردى الىپ جاتقان ۇلكەن بەس بۇرىشتى توبە. جان-جاعىندا كوپتەگەن ۇيىندىلەر، ەرتەدە سۋ جۇرگىزىلگەن قۇرىلىس ىزدەرى ساقتالعان. تابىلعان زاتتار سىعاناقتىڭ VI-XVIII عاسىرلارعا جاتاتىنىن دالەلدەيدى”.

[i] قازاقستان ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسى. الماتى، 1999, 2-توم، 104-بەت.

 

ءابساتتار قاجى دەربىسالى،          

ر.ب. سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ

ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، فيلولوگيا   

عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور     

سونداي-اق، وقىڭىز

ماناپ وتەباەۆ – جەتىمدى جەبەگەن جان

2018 جىلى 14 كوكەك كۇنى وڭتۇستىك قازاقستان ءوڭىرىنىڭ تۋماسى، بەلگىلى قوعام قايراتكەرى، مارقۇم ماناپ وتەباەۆتىڭ …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان