جارىق نۇردىڭ ساۋلەسى

اقمۇحاممەد يشان

سايىن دالا توسىندە ەسكەن جەلشە ەركىن ءومىر سۇرگەن حالقىمىز اۋليە-امبيەلەرگە كەندە بولماعان. تابيعاتپەن تىكەلەي سىرلاسقان، سەزىمى تەرەڭ، قيالى جۇيرىك ەلدىڭ كىم كورىنگەندى ءپىر تۇتپاسى انىق. ءپىر تۇتۋ – پەندەگە تابىنۋ ەمەس، كەرىسىنشە، ناعىز ادامدى ۇلىقتاۋ بولىپ ەسەپتەلگەن. اللانىڭ اق جولىنان تايماعان، قۇران ىلىمىنە جەتىك اقيقاتشىل ادامدى حالىق وزىنە ۇستاز تۇتىپ، ودان ۇلگى، عيبرات الىپ وتىرعان. بىزدىڭشە، «ۇستاز – اتاڭنان ۇلى» دەمەكشى، حالىققا حاق جولىن نۇسقاپ، ءوزى دە سول جولدان تايماعان كىسىنى ارداقتاپ، ءپىر تۇتۋدىڭ مۇسىلماندىققا ەش جاتتىعى جوق.

«ءپىر» ءسوزى پارسى تىلىنەن الىنعان، قازاقشا «قارت، قاريا» دەگەن ماعىنانى بەرەدى. ءدىني تۇرعىدان العاندا،  بەلگىلى ءبىر تاريقاتتىڭ باسىندا تۇرعان نەمەسە كامىل ادام ءپىر سانالعان. بەرتىن كەلە پاتشالار پىرگە قول بەرگەن. تاريحقا ۇڭىلسەك، اتاقتى ءامىر تەمىردىڭ ءپىرى – سەيىت بەرەكە دەگەن عۇلاما بولعان. سايىپقىران جورىققا شىعاردان بۇرىن ءىلىمى نۇجىمنان (جۇلدىزدار ءىلىمى، استرونوميا) حابارى بار پىرگە بولاشاعىن بولجاتىپ وتىرعان. ءامىر تەمىر ولەرىندە ءوزىن سەيىت بەرەكەنىڭ اياق جاعىنا جەرلەۋدى وسيەت ەتىپ كەتكەن.
تولە بي، قاز داۋىستى قازىبەك، ايتەكە بيلەردىڭ زامانىندا دا ءۇش جۇزگە ءپىر سايلانعانى تاريحتان بەلگىلى. ايتەكە بي اكەلگەن 14 جاسار ءمۇسىرالى سوفى ءازيز العاشىندا كىشى جۇزگە، سوڭىنان ءۇش جۇزگە ءپىر بولعان جالعىز تۇلعا. بۇرىن قازاقتىڭ بار تايپاسىنىڭ ءوز ءپىرى بولعان. بىراق قازىر پىرلىك ينستيتۋتى كىشى ءجۇزدىڭ نوقتا اعاسى سانالاتىن ءالىم تايپاسىندا جانە بايۇلى تايپاسىنىڭ اداي رۋىندا عانا ساقتالىپ قالعان.
ناعىز ادامدى ارداقتاۋدىڭ ادامشىلىققا دا، مۇسىلماندىققا دا جات ەمەستىگىن دانا حالقىمىز بىلگەن. مىنە، وسىنداي يسلام نۇرىن تاراتقان عۇلامالاردىڭ ءبىرى، حالىق «اقيشان» دەپ لاقاپ اتىمەن اتاپ كەتكەن اقمۇحاممەد يشان (كەي دەرەكتەردە اقپانبەت توعىمۇلى دەپ تە جازىلادى) ەكەنى انىق.
حيۋاداعى ۇلكەن مەدرەسەلەردىڭ بىرىنەن تەرەڭ ءبىلىم العان اقمۇحاممەد يشان سىردىڭ ءبىر سالاسى بولعان قۋاڭداريانىڭ بويىنان مەشىت-مەدرەسە اشىپ (قازالىنىڭ وڭتۇستىك  باتىسىندا، ورتالىقتان شامامەن 80 شاقىرىمداي قاشىقتىقتاعى بوزكول اۋىلىندا), سول ءوڭىردىڭ بالالارىن وقىتقان. ۇستازدىعىمەن قاتار ءبىر تايپا ەلدىڭ سيىناتىن پىرىنە اينالعان كيەلى كىسى ەكەن.
اقمۇحاممەد يشاندى قازاقتىڭ عۇلاما شايىرلارىنىڭ ءبىرى قاراساقال ەرىمبەت اتىمەن تانىلعان ەرىمبەت كولدەيبەكۇلى ءوز رۋلاستارىنا ءپىر سايلاپتى. پايعامبارىمىز بەن ونىڭ ساحابالارىن زور سۇيىسپەنشىلىكپەن جىرلاپ وتكەن، قازاقتىڭ شەجىرەسى مەن تاريحىنا جەتىك عۇلاما شايىردىڭ جاي كىسىنى ءپىر قىپ سايلاي سالماسى انىق. ءپىر سايلاۋ راسىمىندە الدەبىر كىسى ەرىمبەتكە «ادۋىن ەل ەدىك، ناننىڭ ۋاعىنان، قوجانىڭ ۇرپاعىنان ساقتا دەمەكشى، تاقسىرعا ءتىلىمىز ءتيىپ كەتسە، نازاسىنا قالمايمىز با؟» دەپتى. سوندا ەرىمبەت «سىيلاساڭ – ءپىرىڭ، سىيلاماساڭ – ءبىرىڭ بولادى» دەپ جاۋاپ بەرىپتى الگى كىسىگە. مۇنى ەستىپ تۇرعان اقمۇحاممەد يشان «ەرەكەڭدىكى دۇرىس. مەن كوندىم. حالىقتان ۇلىق ەمەسپىن» دەگەن ەكەن. كونەكوز قاريالارىمىزدىڭ ايتۋىنشا، اقمۇحاممەد يشاننىڭ اتا-بابالارى دا پىرلىك دارەجەسىنە جەتكەن قاسيەتتى، تەكتى كىسىلەر ەكەن. ەرىمبەت شايىر قازالى جەرىندە اقيشاننىڭ مەشىتىن سالۋدى قولعا العاندا ءال-اۋقاتتى 19 ادام كومەك بەرگەن. سولاردىڭ ىشىندە شايىردىڭ تۋىسى قوسپان باي (قوسمامبەت) مەن عاني مۇراتباەۆتىڭ اكەسى مۇراتباي بولىس ەرەكشە كوزگە تۇسكەن كورىنەدى.
ورتا ازيا مەن قازاقستان جەرىنە يسلامدى تاراتقان، 42 اتالىعىنا دەيىن بيلىك قۇرعان قاراحاندىقتار اۋلەتىنەن شىققان، 1100-1200 جىلداردا ءومىر سۇرگەن ابد-ال-راحيم باپ ۇرپاعى  ابد-ال-حاسان قاراحانيدەن تارايتىن ۋىز حاننىڭ ءبىر جۇراعاتى باقى دەگەن اۋليە كىسى ءوتىپتى. شاماسى، جوڭعار شاپقىنشىلىعى تۇسىنداعى الاساپىران بولسا كەرەك، باقى تاراز جەرىنەن سىردىڭ اياق جاعىنا قونىس اۋدارادى. اۋەلگى كەزدە جۇپىنى دا قاراپايىم ءومىر ءسۇرىپ جاتقان مومىن كىسىگە جەرگىلىكتى جۇرت ونشا ءمان بەرە بەرمەيدى. كەيىن استىنا مىنەرگە ەسەگى دە جوق بۇل كىسىنىڭ ەسىگىنىڭ الدىندا بارلىق ۋاقىتتا وتىن ءۇيىلىپ جاتاتىندىعىنا كۇمانمەن قاراي باستايدى. ەل جيىلىپ بۇل كىسىنىڭ ءىزىن اڭديدى. اڭدۋشىلار قالىڭ توعاي ىشىنە جاياۋلاپ كىرگەن باقىنىڭ ءىزىن اڭدىپ كەلىپ، ادام سەنگىسىز كەرەمەت وقيعاعا تاپ بولادى. ءىزىن اڭدۋشىلاردىڭ كوز الدىندا باقى ارىستاندارعا وتىن ارتىپ جاتادى. وتىندى تۇگەل ارتىپ بولعان سوڭ باقى ارىستانداردى جەتەكتەپ ۇيىنە قاراي بەتتەيدى. ەسىگىنىڭ الدىنا كەلىپ وتىندى ءتۇسىرىپ بولعان كەزدە ارىستاندار كوزدەن عايىپ بولادى. مىنە، وسى قۇبىلىستى ءوز كوزدەرىمەن كورگەن ەل باقى بابانى (قازىر قازالىدا قوجاباقى دەگەن ەلدى مەكەن بار) وزدەرىنە ءپىر سايلاپ، اتىن تىكەلەي اتاماي، زور قۇرمەتپەن باباقوجا دەپ اتاپتى.
ءتىرى پەندەگە بايقالمايتىن باقى اۋليەنىڭ ارىستاندارى كوڭىلىنە كۇمان كىرگەن جۇرتتىڭ كوزىنە اللانىڭ امىرىمەن ادەيى كورىنسە كەرەك. ياعني  اۋليەنىڭ اقتىعىنا جۇرتتى سەندىرۋ ءۇشىن. ال اقمۇحاممەد يشان بولسا، وسى باباقوجا اتانىپ كەتكەن باقى اۋليەنىڭ ءتورتىنشى ۇرپاعى ەكەن.
اقمۇحاممەد يشاننىڭ كەرەمەتتەرى تۋرالى ەل ءالى كۇنگە دەيىن ايتىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى مىناداي:
سىر بويىندا ءبىر قاريانىڭ جالعىز ۇلى، توعىز قىزى بولعان ەكەن. بىردە جولاۋشىلاپ كەلە جاتقان يشان سول كىسىنىڭ ۇيىنە تۇسەدى. جالعىز ۇلدىڭ تىلەۋىن تىلەپ وتىرعان قاريا قۋانىپ، بايگەگە قوسىپ جۇرگەن اتىن سويىپ تاستاپ، يشاننىڭ الدىنا تۇلپاردىڭ باسىن تارتىپ، جالعىز ۇلىنا باتا الىپ بەرەدى. كەيىن وسى بالادان توعىز ۇل، ءبىر قىز دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. ءبىز بۇل اڭگىمەنى اقمۇحاممەد يشاننىڭ دۇعاسىمەن ومىرگە كەلگەن توعىز ۇلدىڭ ءبىرىنىڭ بالاسىنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىدىك.
اقمۇحاممەد اتامىزدان ياكۋدا، ىسقاق، ءابدىجامىل دەگەن ءۇش بالا تۋى­لادى. ياكۋدادان تۇقىم جوق. سوڭعى ەكەۋىنەن  ۇرپاق بار. يشاننىڭ بەل بالاسى بۇحارا مەدرەسەسىندە ءبىلىم العان ءابدىجامىل ماقسىمدى كوزىمىز كوردى. وسى عاسىرعا تولىق ىلىگىپ، 90 جاستان اسقان شاعىندا (2005 جىلى) ومىردەن ءوتتى، جارىقتىق! قازالى، داۋقارا، حورەزم جۇرتى تۇگەل قۇرمەتتەگەن، الدىنان ەشكىم كەسىپ وتپەيتىن كىسى ەدى. ال ىسقاقتىڭ ۇلى قايىر ماقسىم – بەسقالا، حورەزم، تۇرىكمەنستان جەرىندەگى قاراساقالدارعا ءپىر بولدى.
يشان اتامىزدىڭ كوزىن كورىپ، ءدارىسىن تىڭداعان قازىنا قارتتارىمىز وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ ورتاسىنا دەيىن بولدى. وكىنىشكە قاراي، زاماننىڭ سولاقاي ساياساتىنا بايلانىستى سول قارتتارىمىز بىلەتىن مول مالىمەتتەر قاعازعا تۇسپەستەن، وزدەرىمەن بىرگە كەتتى. ءبىر قۋانارلىعى، سول شالداردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداعان جاندار ءالى دە ارامىزدا بارشىلىق. يشان اتا قازاقتىڭ سالت-داستۇرىنە، ونەر ادامدارىنا قۇرمەتپەن قارايتىن كىسى ەكەن.
اقمۇحاممەد يشاننىڭ ءدىني-اعارتۋشىلىق ەڭبەگى مەن ەرىمبەت شايىردىڭ ءدىني داستاندارى ءالى كۇنگە دەيىن تولىق زەرتتەلمەي، وزدەرىنىڭ ءتيىستى باعالارىن الا الماي كەلەدى. اقمۇحاممەد يشاننىڭ تاقۋالىق قاسيەتىنىڭ اڭىز بولىپ تاراعانى سونداي، ەل اراسىندا كىناسىن موينىنا العىسى كەلمەي، بۇرا تارتىپ، انت-سۋ ءىشىپ داۋ تۋعىزعانداردى مىسقىلداپ، «سەن سونى ىستەمەيتىندەي اقيشاننىڭ اقتىعى ما ەدىڭ» دەيتىن ءسوز بار. ول ءسوز بىرەۋدىڭ جان تازالىعىنا ءشۇبا كەلتىرگەندە ايتىلاتىن ءسوز. وسى تۇرعىدان كەلگەندە قازاقتىڭ دارىندى اقىنى سۆەتقالي نۇرجاننىڭ «اۋليەلەر اۋەزى» توپتاماسىنداعى «اق يشان تاھليل» دەگەن بايىتىندە (تاھليل – اراب ءسوزى، قازاقشا سارالاۋ، ساراپتاۋ دەگەن ماعىنا بەرەدى:
كىرەر ەدى جانناتقا،
شىجعىرىلماي جانى وتقا –
ايتسا اقىرعى ساعاتتا –
ءلا-ءيلاھا يللاللا.
كەپىل بولار – يلانعىن –
پاكتىگىنە يماننىڭ
اقتىق ءسوزى مەيماننىڭ –
ءلا ءيلاھا يللاللا،
حاق تاعالا تىلەگى، اسىل يمان جۇرەگى،
ءدىن – يسلام تىرەگى –
ءلا ءيلاھا يللاللا،
جەتپىس بۇتاق-يماندا، ءبارىن سىزگە
قيدى اللا! –
ابزالىنان قۇر قالما –
ءلا ءيلاھا يللاللا،
كوڭىلدەگى كىرىڭدى
جۋىپ، جۇرەك ءتىرىلدى،
ساۋلەلەيدى سىرىڭدى –
ءلا ءيلاھا يللاللا،
تارازىنىڭ الدىندا تارتىلسا ەگەر
بار كۇنا،
اۋىر تارتار جالعىز-اق –
ءلا ءيلاھا يللاللا،
حاقتىڭ ەگەر، قاراعىم،
كورەم دەسەڭ جامالىن،
ايتۋ بولسىن تالابىڭ –
ءلا ءيلاھا يللاللا، –
دەپ، كاليمانىڭ قۇدىرەتىن اقيشاننىڭ مونولوگىمەن جىرلاۋى – قازاق قاۋىمى ءۇشىن اقيشاننىڭ قانشالىق قادىر-قۇرمەتكە يە ەكەنىن بىلدىرسە كەرەك.
ءتۇرلى ءدىني اعىمدارعا ءبولىنىپ، ءدىن تۇگىلى ۇلتتىڭ وزىنە بولشەكتەنۋ قاۋپى تونگەن بۇل زاماندا سالتىمىز بەن ءدىنىمىزدى قاتار ۇستاعان اقمۇحاممەد يشان سەكىلدى عۇلامالارىمىزدىڭ ءومىرىن تەرەڭ زەرتتەپ، ەسىمىن ۇرپاققا ۇلىقتاپ وتىرۋ اسا ماڭىزدى ءىس بولماق.
اللانىڭ اق جولى مەن بابالارى­مىزدىڭ سان عاسىرلىق ءداستۇر-سالتىن ءبىر-بىرىنە قارسى قويماي، كەرىسىنشە، كىرىكتىرىپ، بىرىكتىرىپ تۇتاس دۇنيە رەتىندە تانىپ، ۇستانعان اقيشانداي عۇلامانىڭ ونەگەسىنەن ۇيرەنەرىمىز كوپ، اعايىن!

بەگابات ۇزاقوۆ،
ماقسات السەيىتوۆ

14 – تامىز، 2014 ج انا ءتىلى گازەتى

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان