Aqmwhammed işan

Sayın dala tösinde esken jelşe erkin ömir sürgen halqımız äulie-ämbielerge kende bolmağan. Tabiğatpen tikeley sırlasqan, sezimi tereñ, qiyalı jüyrik eldiñ kim köringendi pir twtpası anıq. Pir twtu – pendege tabınu emes, kerisinşe, nağız adamdı wlıqtau bolıp eseptelgen. Allanıñ aq jolınan taymağan, qwran ilimine jetik aqiqatşıl adamdı halıq özine wstaz twtıp, odan ülgi, ğibrat alıp otırğan. Bizdiñşe, «Wstaz – atañnan wlı» demekşi, halıqqa haq jolın nwsqap, özi de sol joldan taymağan kisini ardaqtap, pir twtudıñ mwsılmandıqqa eş jattığı joq.

«Pir» sözi parsı tilinen alınğan, qazaqşa «qart, qariya» degen mağınanı beredi. Dini twrğıdan alğanda,  belgili bir tariqattıñ basında twrğan nemese kämil adam pir sanalğan. Bertin kele patşalar pirge qol bergen. Tarihqa üñilsek, ataqtı Ämir Temirdiñ piri – Seyit Bereke degen ğwlama bolğan. Sayıpqıran jorıqqa şığardan bwrın ilimi nwjımnan (jwldızdar ilimi, astronomiya) habarı bar pirge bolaşağın boljatıp otırğan. Ämir Temir ölerinde özin Seyit Berekeniñ ayaq jağına jerleudi ösiet etip ketken.
Töle bi, Qaz dauıstı Qazıbek, Äyteke bilerdiñ zamanında da üş jüzge pir saylanğanı tarihtan belgili. Äyteke bi äkelgen 14 jasar Müsiräli Sofı Äziz alğaşında kişi jüzge, soñınan üş jüzge pir bolğan jalğız twlğa. Bwrın qazaqtıñ bar taypasınıñ öz piri bolğan. Biraq qazir pirlik institutı kişi jüzdiñ noqta ağası sanalatın Älim taypasında jäne Baywlı taypasınıñ Aday ruında ğana saqtalıp qalğan.
Nağız adamdı ardaqtaudıñ adamşılıqqa da, mwsılmandıqqa da jat emestigin dana halqımız bilgen. Mine, osınday islam nwrın taratqan ğwlamalardıñ biri, halıq «Aqişan» dep laqap atımen atap ketken Aqmwhammed işan (key derekterde Aqpanbet Toğımwlı dep te jazıladı) ekeni anıq.
Hiuadağı ülken medreselerdiñ birinen tereñ bilim alğan Aqmwhammed işan Sırdıñ bir salası bolğan Quañdariyanıñ boyınan meşit-medrese aşıp (Qazalınıñ oñtüstik  batısında, ortalıqtan şamamen 80 şaqırımday qaşıqtıqtağı Bozköl auılında), sol öñirdiñ balaların oqıtqan. Wstazdığımen qatar bir taypa eldiñ siınatın pirine aynalğan kieli kisi eken.
Aqmwhammed işandı qazaqtıñ ğwlama şayırlarınıñ biri qarasaqal Erimbet atımen tanılğan Erimbet Köldeybekwlı öz rulastarına pir saylaptı. Payğambarımız ben onıñ sahabaların zor süyispenşilikpen jırlap ötken, qazaqtıñ şejiresi men tarihına jetik ğwlama şayırdıñ jay kisini Pir qıp saylay salması anıq. Pir saylau räsiminde äldebir kisi Erimbetke «Aduın el edik, nannıñ uağınan, qojanıñ wrpağınan saqta demekşi, taqsırğa tilimiz tiip ketse, nazasına qalmaymız ba?» depti. Sonda Erimbet «Sıylasañ – piriñ, sıylamasañ – biriñ boladı» dep jauap beripti älgi kisige. Mwnı estip twrğan Aqmwhammed işan «Erekeñdiki dwrıs. Men köndim. Halıqtan wlıq emespin» degen eken. Köneköz qariyalarımızdıñ aytuınşa, Aqmwhammed işannıñ ata-babaları da pirlik därejesine jetken qasietti, tekti kisiler eken. Erimbet şayır Qazalı jerinde Aqişannıñ meşitin saludı qolğa alğanda äl-auqattı 19 adam kömek bergen. Solardıñ işinde şayırdıñ tuısı Qospan bay (Qosmambet) men Ğani Mwratbaevtıñ äkesi Mwratbay bolıs erekşe közge tüsken körinedi.
Orta Aziya men Qazaqstan jerine islamdı taratqan, 42 atalığına deyin bilik qwrğan qarahandıqtar äuletinen şıqqan, 1100-1200 jıldarda ömir sürgen Abd-al'-Rahim bap wrpağı  Abd-al'-Hasan Qarahaniden taraytın Uız hannıñ bir jwrağatı Baqı degen äulie kisi ötipti. Şaması, joñğar şapqınşılığı twsındağı alasapıran bolsa kerek, Baqı Taraz jerinen Sırdıñ ayaq jağına qonıs audaradı. Äuelgi kezde jwpını da qarapayım ömir sürip jatqan momın kisige jergilikti jwrt onşa män bere bermeydi. Keyin astına minerge esegi de joq bwl kisiniñ esiginiñ aldında barlıq uaqıtta otın üyilip jatatındığına kümänmen qaray bastaydı. El jiılıp bwl kisiniñ izin añdidı. Añduşılar qalıñ toğay işine jayaulap kirgen Baqınıñ izin añdıp kelip, adam sengisiz keremet oqiğağa tap boladı. İzin añduşılardıñ köz aldında Baqı arıstandarğa otın artıp jatadı. Otındı tügel artıp bolğan soñ Baqı arıstandardı jetektep üyine qaray betteydi. Esiginiñ aldına kelip otındı tüsirip bolğan kezde arıstandar közden ğayıp boladı. Mine, osı qwbılıstı öz közderimen körgen el Baqı babanı (qazir Qazalıda Qojabaqı degen eldi meken bar) özderine pir saylap, atın tikeley atamay, zor qwrmetpen Babaqoja dep ataptı.
Tiri pendege bayqalmaytın Baqı äulieniñ arıstandarı köñiline kümän kirgen jwrttıñ közine Allanıñ ämirimen ädeyi körinse kerek. YAğni  äulieniñ aqtığına jwrttı sendiru üşin. Al Aqmwhammed işan bolsa, osı Babaqoja atanıp ketken Baqı äulieniñ törtinşi wrpağı eken.
Aqmwhammed işannıñ keremetteri turalı el äli künge deyin aytıp keledi. Sonıñ biri mınaday:
Sır boyında bir qariyanıñ jalğız wlı, toğız qızı bolğan eken. Birde jolauşılap kele jatqan işan sol kisiniñ üyine tüsedi. Jalğız wldıñ tileuin tilep otırğan qariya quanıp, bäygege qosıp jürgen atın soyıp tastap, işannıñ aldına twlpardıñ basın tartıp, jalğız wlına bata alıp beredi. Keyin osı baladan toğız wl, bir qız düniege kelgen eken. Biz bwl äñgimeni Aqmwhammed işannıñ dwğasımen ömirge kelgen toğız wldıñ biriniñ balasınıñ öz auzınan estidik.
Aqmwhammed atamızdan YAkuda, Isqaq, Äbdijämil degen üş bala tuı­ladı. YAkudadan twqım joq. Soñğı ekeuinen  wrpaq bar. Işannıñ bel balası Bwhara medresesinde bilim alğan Äbdijämil maqsımdı közimiz kördi. Osı ğasırğa tolıq iligip, 90 jastan asqan şağında (2005 jılı) ömirden ötti, jarıqtıq! Qazalı, Däuqara, Horezm jwrtı tügel qwrmettegen, aldınan eşkim kesip ötpeytin kisi edi. Al Isqaqtıñ wlı Qayır Maqsım – Besqala, Horezm, Türikmenstan jerindegi qarasaqaldarğa pir boldı.
Işan atamızdıñ közin körip, därisin tıñdağan qazına qarttarımız ötken ğasırdıñ 80-jıldarınıñ ortasına deyin boldı. Ökinişke qaray, zamannıñ solaqay sayasatına baylanıstı sol qarttarımız biletin mol mälimetter qağazğa tüspesten, özderimen birge ketti. Bir quanarlığı, sol şaldardıñ äñgimesin tıñdağan jandar äli de aramızda barşılıq. Işan ata qazaqtıñ salt-dästürine, öner adamdarına qwrmetpen qaraytın kisi eken.
Aqmwhammed işannıñ dini-ağartuşılıq eñbegi men Erimbet şayırdıñ dini dastandarı äli künge deyin tolıq zerttelmey, özderiniñ tiisti bağaların ala almay keledi. Aqmwhammed işannıñ taqualıq qasietiniñ añız bolıp tarağanı sonday, el arasında kinäsin moynına alğısı kelmey, bwra tartıp, ant-su işip dau tuğızğandardı mısqıldap, «Sen sonı istemeytindey Aqişannıñ aqtığı ma ediñ» deytin söz bar. Ol söz bireudiñ jan tazalığına şübä keltirgende aytılatın söz. Osı twrğıdan kelgende qazaqtıñ darındı aqını Svetqali Nwrjannıñ «Äulieler äuezi» toptamasındağı «Aq işan tahlil» degen bäyitinde (tahlil – arab sözi, qazaqşa saralau, saraptau degen mağına beredi:
Kirer edi jannatqa,
şıjğırılmay janı otqa –
Aytsa aqırğı sağatta –
lä-ilähä illALLA.
Kepil bolar – ilanğın –
päktigine imannıñ
Aqtıq sözi meymannıñ –
lä ilähä illALLA,
Haq tağala tilegi, asıl iman jüregi,
Din – Islam tiregi –
lä ilähä illALLA,
Jetpis bwtaq-imanda, bärin sizge
qidı ALLA! –
Abzalınan qwr qalma –
lä ilähä illALLA,
Köñildegi kiriñdi
juıp, jürek tirildi,
Säuleleydi sırıñdı –
lä ilähä illALLA,
Tarazınıñ aldında tartılsa eger
bar künä,
Auır tartar jalğız-aq –
lä ilähä illALLA,
Haqtıñ eger, qarağım,
körem deseñ Jamalın,
Aytu bolsın talabıñ –
lä ilähä illALLA, –
dep, kalimanıñ qwdiretin Aqişannıñ monologımen jırlauı – qazaq qauımı üşin Aqişannıñ qanşalıq qadır-qwrmetke ie ekenin bildirse kerek.
Türli dini ağımdarğa bölinip, din tügili wlttıñ özine bölşektenu qaupi töngen bwl zamanda saltımız ben dinimizdi qatar wstağan Aqmwhammed işan sekildi ğwlamalarımızdıñ ömirin tereñ zerttep, esimin wrpaqqa wlıqtap otıru asa mañızdı is bolmaq.
Allanıñ aq jolı men babaları­mızdıñ san ğasırlıq dästür-saltın bir-birine qarsı qoymay, kerisinşe, kiriktirip, biriktirip twtas dünie retinde tanıp, wstanğan Aqişanday ğwlamanıñ önegesinen üyrenerimiz köp, ağayın!

Begabat WZAQOV,
Maqsat ÄLSEYİTOV

14 – tamız, 2014 j Ana tili gazeti

Sonday-aq, oqıñız

Şalap qoja (Batırqoja) äulie

Bäymenqojanıñ  äulieniñ kenje balası  Batırqoja (1870-1945) jas küninde  şala tuılğan, jeñgeleri atın atamay  «şalapjan» dep …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan