جارىق نۇردىڭ ساۋلەسى

ءسات قوجا جايلى اڭىز

ۇشى-قيىرى جوق ماڭ دالامىزدىڭ قاي ايماعىنا ساپار شەكسەڭىز دە جول جيەگىنەن كونە زامانداردان سىر شەرتەتىن كەسەنەلەردى كورەرىڭىز حاق. بىلمەگەندى بىلمەككە ۇمتىلىپ، سول ماڭايداعى ەل ىشىنە بارىپ، اقساقالدارىنان جاي سۇراساڭ كوپ دۇنيەگە قانىعاسىڭ. بۇگىندە  «ساكرالدى قازاقستان» باعدارلاماسى اياسىندا بىلمەيتىنىمىزدى ءبىلىپ، تانىمىمىزدى كەڭەيتىپ جاتىرمىز. ارينە، الداعى ۋاقىتتا بۇل تىزىمگە قازاق دالاسىنداعى تالاي كيەلى جەرلەر مەن جۇمباق مەكەندەر ەنەتىن بولادى.

قازاق دالاسىنا يسلام ءدىنىن الىپ كەلگەن، كوشپەندى ەلگە العاشقى ءدىن تاراتۋشىلار قوجالار دەپ ۇلكەندەر ايتىپ وتىراتىن. سوعىس كورگەن قارتتاردىڭ سارقىتىن كورىپ قالعان بالامىز عوي. سول قاريالار وزدەرىنەن كىشى بولسا دا قوجا رۋىنان شىققان ادامداردى «قوجەكەلەپ» تورگە شىعارىپ وتىراتىن. دەگەنمەن، ەل ءىشىندى ءالى دە كەۋدەسى قازىناعا تولى قارتتار جەتەرلىك. تەك، ءتىلىن تاۋىپ اڭگىمەگە تارتا الساڭ بولدى. قاراعاندى وبلىسى، بوتاقارا اۋدانى، اقورە اۋىلىنىڭ تۇرعىنى جەتپىس بالاباەۆ اتتى اقساقالدىڭ تاڭدى تاڭعا ۇرىپ ايتارلىق اڭگىمەلەرى بار. ءبىز سول كىسىنىڭ اۋىزىنان ەستىگەن  قوجالار جايلى بىرەر اڭىزدى سىزدەرگە جەتكىزۋدى ءجون سانادىق.

ءسات قوجا بابامىز جايلى اڭىز-اڭگىمەلەر كوپ. ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ ەستەلىكتەرىندە «ءسات قوجا سوڭىنا ءجۇز يت ەرتىپ جۇرەدى ەكەن. بارعان جەرىندە يتتەرىنە ءبىر مال، وزىنە ءبىر مال سويعىزتادى ەكەن. الگى يتتەرى ءبىر-بىرىمەن توبەلەسۋدى بىلمەيدى ەكەن» دەگەن دەرەكتەر قالدىرعان ەكەن. مەن ەستىگەن اڭىزدا ءسات قوجا  سوڭىنا وتىز يت ەرتكەن دەپ تە ايتىلىپ ءجۇر. سول ءسات قوجا بابامىز ءبىر كۇنى ەل ارالاپ كەلە جاتىپ،  اقكۇشىك دەگەن بايدىڭ كوشىنە جولىعادى.  اقكۇشىك بايدىڭ جىلقىسىنىڭ باسى سانالاتىن تورى ايعىرى بولعان ەكەن. سول تورى ايعىرى اۋىرىپ، باۋىر وزەنىنىڭ بويىندا قوس تىگىپ تۇرسا كەرەك.  ءسويتىپ، ەكى باعىتتا كەلە جاتقان ەكى توپ سول وزەننىڭ باۋىرىندا توقايلاسىپ قالادى. اقكۇشىك باي مالدان بولەك بالا-شاعاعا دا باي بولسا كەرەك. جەتىلىپ تۇرعان ون ۇلى بار ەكەن. ون  اۋىل بولىپ وتىرعان ون ۇلدى ارقالانىپ، جەلپىنىپ سويلەيتىن ادەتى بولىپتى.  سول ادەتىنە باسىپ:

– ءاي، ءسات قوجامىن، ءسات قوجامىن دەيسىڭ. مىنا تورايعىرىم اۋىرىپ تۇر. بۇعان نە ىستەي الاسىڭ؟- دەپتى. سوندا ءسات قوجا «ە، اقكۇشىك! بايمىن، بايمىن دەيسىڭ، سەن مەنى شىنىمەن ءبىر جىلقىعا سالىپ تۇرسىڭ با؟ شىن ايتاسىڭ با؟» – دەپ ءۇش مارتە سۇراعان ەكەن.  اقكۇشىك تە «شىن ايتامىن، شىن ايتامىن، شىن ايتامىن» دەپ ءۇش مارتە جاۋاپ قاتقان ەكەن.

– جارايدى ولاي بولسا. مالعا سالساڭ مالعا سال. كورسەت ايعىرىڭدى، – دەيدى  قوجەكەڭ. سودان ايعىرعا تاقالسا، ايعىر راسىمەن دە جامانداتىپ، اۋىرىپ تۇر ەكەن. ءسات قوجا قولىنداعى توبىلعى ساپتى قامشىسىمەن ايعىردى جاۋىرىننان تارتىپ-تارتىپ جىبەرىپ، قامشىسىنىڭ سابىمەن باۋىرىن ىسقىلاپ-ىسقىلاپ «بار، كەت ءارى، ءشۇۋ!» دەپ ايعىردى ساۋىرىنىنان الاقانىمەن ۇرىپ جىبەرەدى. جاڭا عانا ءبۇرسيىپ تۇرعان ايعىر ءبىر ساتتە ويناقتاپ شىعا كەلىپ، سوناداي جەردە جۇرگەن تابىن جىلقىعا قوسىلىپ، ءبىر بايتالعا شاۋىپ جىبەرگەن ەكەن دەسەدى.

ايعىرى سەستەنگەنىنە ءماز بولعان باي ساتقوجاعا ءبىر تاي، وتىز يتىنە ءبىر تاي سويىپ سول جەردە مارە-سارە بولىپ ءبىر-ەكى كۇن قونىپ، ەكى جاق ءوز جوندەرىنە اتتانادى.

كەلەسى جىلى اقكۇشىك باي كۇزەككە كەتىپ بارا جاتىپ تاعى دا سول وزەننىڭ بويىنا توقتايدى. تاعدىردىڭ جازۋىمەن ءسات قوجا ەكەۋى سول باۋىر وزەنىنىڭ بويىندا قايتا جۇزدەسەدى. بۇل جولى اقكۇشىكتىڭ اۋمەجان دەگەن جيىرما بەس جاسار ۇلى اۋىرىپ كەلە جاتىر ەكەن. اۋىرعاندا دا حالى ناشارلاپ، تەڭگە ارتىپ كەلە جاتسا كەرەك. «بايەكە، ەل-جۇرتىڭىز امان با؟ كوش قايىرلى بولسىن!» دەپ ءسات قوجا اڭگىمە باستاپتى. باي بولسا «وسىلاي دا وسىلاي. مىنا اۋمەجانىم اۋىرىپ، كەشەۋىلدەتىپ كەلە جاتىرمىز. بۇعان نە ىستەيسىڭ؟» دەيدى.  سات قوجا «ەي، اقكۇشىك! مەن ساعان ايتىپ ەدىم عوي. مەنى مالعا سالما دەپ. ءار نارسەنىڭ وتەۋى بولادى. سەن وسى جەردە ءۇش كۇن قون. سودان سوڭ ارى قاراي جىلجيسىڭ» دەپتى دە ءوزى قاراۋىلداماي، جىلجىپ كەتىپتى. ءسويتىپ، اقكۇشىك سول جەردە قالا بەرەدى. اۋمەجانى سول توقتاعان جەرلەرىندە قايتىس بولعان ەكەن. سول اۋمەجانىڭىزدىڭ بەيىتى باۋىر وزەنىنىڭ بويىندا توبەشىك بولىپ تومپيىپ ءالى جاتىر. ول وقيعاعا دا بۇگىندە 300-400 جىل بولدى عوي. بەرتىنگە دەيىن «بوز تام» دەپ اتالىپ كەلدى. بوز تام دەيتىن سەبەبى كىرپىشىن ايران مەن ءسۇت قۇيىپ، اق كىرپىشتەن قالاعان ەكەن.مىنەكەي، قوجالاردىڭ قاسيەتى جايلى ءبىر اڭگىمەم وسى.

ايسۇلتان جاقىپ

El.kz

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان