ياساۋي مۇراسى

مەن، قۇل قوجا احمەت ياسساۋي – الپىس ۇشتە كىردىم جەرگە…

       «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ»، –  دەي الىپتى، ادامزات دانىشپاندارىنىڭ ءبىرى اباي قۇنانبايۇلى.

ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا وسىعان دەيىن دە، كەيىن دە اباي سوزىنەن ارتىق دۇنيەجۇزى حالىقتارىن بىرىكتىرەر، ءبىر-بىرىنە باۋىر ەتەر وسىنداي ۇران ءسوز ايتىلماعان سەكىلدى. زاماندار مەن عاسىرلار قاي ۋاقىتتادا ءوز دانىشپاندارىن ومىرگە كەلتىرگەن. سونداي ۇلى تۇلعالارعا ورتاق ءبىر قاسيەت، ول – ادامزاتتى ءسۇيۋ، سولار ءۇشىن ەڭبەك ەتۋ. بىز وسى ماقالامىزدا ادام اتتى باۋىرلارىمىزدى ەكى توپقا ءبولىپ اڭگىمە ەتپەك بولىپ وتىرمىز.

ءبىرىنشىسى – جاڭاعى ايتقان ادامسۇيگىش دانىشپاندار جانە سولارعا ەرگەن بەيبىتشىلىك پەن ادامگەرشىلىككە قۇمار جاندار.

ەكىنشىسى – سولارعا قارسىلار. بايلىق پەن بيلىكتى بەيبىتشىلىكپەن جيناقتاي دا المايسىڭ، قولدا ۇستاپ تا تۇرا المايسىڭ. بايلىق پەن بيلىك باسەكەسى كوبىنەسە نە ۇرلىققا، نە زورلىققا ۇرىندىرادى. بۇلاردىڭ ۇراندارى دا، رۋحاني سۇرانىستارى دا بەلگىلى. ونى ورىنداۋ دا قيىن نارسە ەمەس. سولار، ءوز سوڭىنا ەرۋگە قۇمارلاردىڭ اۋزىنا ايقاي سالىپ بەرىپ قولىنا قارۋ ۇستاتادى دا، قالاعان جاعىنا جۇمساي بەرەدى. شاتاق قۇمارلار مەن قان قۇمارلار ءبارىن تالقانداپ بەرەدى، ءبارىن قيراتىپ بەرەدى.

ال ادامزاتتىڭ ءبارىن دە باۋىرىم دەپ جاقسى كورە الاتىن ادامداردىڭ باسىن بىرىكتىرۋ كۇردەلى ماسەلە ەكەنىن تاريح دالەلدەپ بەردى.

ولار تەك جان القىمعا كەلگەندە عانا بىرىگە الادى، دەيدى تاريح.

ىزگى، قايىرىمدى جاندار داۋلاسۋعا، جاۋلاسۋعا قۇمار ەمەس. ولار ءوز مىندەتتەرىن اتقارا ءجۇرىپ، رەتى كەلگەندە كەزدەسىپ قالعان مۇقتاج جاندارعا قولىنان كەلگەن كومەگىن، قايىرىم ىستەرىن كورسەتىپ، جاي عانا ءومىرىن ءسۇرىپ جۇرە بەرەدى. ولارعا  بەيبىت ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ايقايدىڭ دا، قارۋدىڭ دا قاجەتى جوق. بىراق ەكىنشى توپتاعىلار دەپ وتىرعانىمىز بۇلارعا ونداي مۇمكىنشىلىكتى ىلعي بەرە بەرمەيدى.

ولار تۋعىزاتىن كۇندەلىكتى تىرشىلىكتەگى قياناتتار مەن اۋىرتپالىقتار، اۋىق-اۋىق قىرعىن سوعىستار ادامزاتتىڭ عاسىرلار بويى ارقالار اۋىر جۇگى مەن قايعى قاسىرەتى بولىپ كەلەدى.

وسىلاردان قۇتقارۋ، ادام پەندەلەرىن بەيبىتشىلىك پەن دوستىقتا ءومىر سۇرگىزۋ ازىرگە ەشكىمنىڭ قولىنان كەلە قويعان جوق.

بىراق كۇرەس ءجۇرىپ جاتىر. قاي زاماننىڭ دا ادام سۇيگىشتەرى بۇل ماسەلەنى كۇشپەن ەمەس، ادامداردى رۋحاني جەتىستىرۋ ارقىلى  شەشۋگە تىرىسۋدا. ولاردىڭ ىشىندە كوبىرەك تابىسقا جەتكەندەر، ەلدى ءدىن ارقىلى بىرىكتىرۋ جولىنداعىلار.  نەگىزگى قۇرال – اللاعا سەنۋ، وعان قۇل بولۋ، تابىنۋ. سولاي بولا الساڭ – قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىر قىزىعى ءۇشىن ءبىرىڭدى-ءبىرىڭ ازاپقا سالىپ جاتپايسىڭ. و دۇنيە قامىن ويلايسىڭ.

و دۇنيە قامى ادامداردى جاۋلاستىرمايدى، دوستاستىرادى. ءبىر-بىرىنە باۋىر ەتەدى.

سوندا ادام از كۇن تىرلىگىن راحاتپەن وتكىزۋ ءۇشىن بۇ تىرلىكتە نە ىستەۋى قاجەت؟

ءدىن جولى بۇعان جاۋاپ وپ-وڭاي دەيدى. ادامدى دوس تۇت، اللاڭدى ءسۇي. بار بولعانى وسى.

قوجا احمەت ياسساۋي بۇل ماسەلەنى ادامداردىڭ اللاعا دەگەن ماحابباتى ارقىلى، ماحاببات بولعاندا دا عيشق سەزىمى («عيشق» – ادامنىڭ اللاعا دەگەن تويىمسىز ماحاببات سەزىمى) ارقىلى شەشكىسى كەلەدى.

اباي سەكىلدى وزىق ويشىلدار بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ باستى جولى، «اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس» دەي وتىرىپ، ادامزاتتىڭ ءبارىن دە ءوز باۋىرىڭداي جاقسى كورۋ دەيدى.

ويشىلدار مەن عۇلامالار، ءدىن مەن مەملەكەت قايراتكەرلەرى جەر بەتىندە بەيبىتشىلىك ورناتۋ، ادامداردى دوستىقتا ءومىر سۇرگىزۋ ءۇشىن بار عۇمىرى مەن ويىن، اقىلى مەن ارەكەتىن وسىعان باعىتتاپ كەلەدى. قايىرىم مەن ىزەتتىك، بەيبىت ءومىر مەن سىيلاستىق ادام قوعامىنا – كۇندەلىكتى ءبىر دەمدىك اۋاداي، ءبىر ءۇزىم نانداي، ءبىر جۇتىم سۋداي قاجەت نارسە ەكەنىن دالەلدەۋمەن مىڭداعان جىلدار ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرى ءوتىپ جاتىر. قاجەتتىگى دالەلدەندى. قاجەت ەتەتىن ادامدار بار، بىراق قاجەت ەتەتىن ادامزات قاۋىمى از بولىپ تۇر.

سول ماقساتتا تالاي ويشىلدار ويىن سارقا تولعاندى، تالاي وقىمىستىلار اتاقتى ەڭبەكتەرىن ومىرگە اكەلدى. سولاردىڭ ءبىرى – قوجا احمەت ياسساۋي بابامىزدىڭ «ديۋاني حيكمەت» اتتى حيكمەتتەر جيناعى.

ادامدى ادامگەرشىلىك سوقپاعىنا ءتۇسىرۋ ءۇشىن مىڭ جىل بويى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان بۇل ۇلى شىعارماعا  ارنالعان وسى ەڭبەگىمىزدى ءبىز،  بىرىنەن ءبىرى مىڭ جىلدىق جاس ايىرماسى بار ەكى  ادامعا دا باعىشتاعالى وتىرمىز. «ديۋاني حيكمەت» مىڭ جىل وتكەننەن كەيىن وسى ەكى تۇلعانى ءبىر-بىرىنە تابىستىرىپ قانا قويماي، بۇكىل قازاق حالقىنىڭ رۋحاني تىرلىگىنە شىنداپ ارالاسا باستاعان سەكىلدى.

بوكەباي انۋاربەك تاجەنۇلى مىرزا جان-تانىمەن بەرىلە ەڭبەك ەتە قازاقشاعا اۋدارىپ شىققان وسى حيكمەتتىڭ ءار  سوزىنە ءمان بەرە وقىپ شىقتىق.

ماقساتىمىز – بۇدان مىڭ جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن بابالارىمىز بەن ولاردىڭ زامانى تۋرالى وي تۇيگىمىز كەلدى. احمەت ياسساۋي بابامىزدىڭ ءار سوزىنەن، ءار ويىنان الگى ماقساتىمىزعا جەتۋگە تىرىسىپ، دەرەكتەر ىزدەدىك. بىراق ولاردىڭ ءومىر سۇرگەن قوعامىمەن بۇگىنگى ءوزىمىزدىڭ زامان اراسىنان ايتا قويارلىقتاي ايىرما تابا الماي تاڭ قالىپ وتىرمىز. ادامدار باسىنان وتە شىققان وسى مىڭ جىل ولاردىڭ مىنەزىنە دە، قۇلقىنا دا ايتارلىقتاي اسەر ەتە الماعان ءتارىزدى. ءبىز ولاردى (مىڭ جىل بۇرىنعى ادامدار مەن بۇگىنگىلەردى) ءبىر-بىرىنەن ايىرا الماي، قايتا ادام تاڭقالارلىقتاي ۇقساستىقتى، ۇندەستىكتى، جالعاستىقتى سەزىنگەندەيمىز. ءبىر مىسال كەلتىرە كەتەلىك.

19-شى عاسىردىڭ ويشىل اقىنى مۇرات موڭكەۇلى تۋعان ەل تاعدىرىن، ۇرپاعىنىڭ رۋحاني تازالىعىن ۋايىمداپ:

…مەن قاۋىپ ەتكەننەن ايتامىن:

اق بورىقتاي يىلگەن،

كەيىنگى تۋعان بالانىڭ

ۇستاي ما دەپ بىلەگىن،

شايا ما دەپ جۇرەگىن.

شاشىن مۇرتىن قويدىرىپ،

اششى سۋعا تويدىرىپ،

بۇزا ما دەپ رەڭىن… دەپ، زارەسى كەتەدى. ەل قامىن ويلاپ ەرتەڭگى كۇندى بولجايدى. ساقتاندىرادى.

وسى ماسەلەلەر جونىندە بۇدان مىڭ جىل بۇرىن احمەت ياسساۋي بابامىز دا ءدال مۇرات اقىنشا ويلاپتى:

«جاننان ارتىق كورگەن جان انالار،

ءجۇزى اي، كوزى شولپان ەركەتايلار،

بويلارىن ەش كورمەگەن بوگدە ادامدار،

كاپىرلەرگە كىرىپتار بولدى، كورگىن»، – دەپ، كورەگەندىك ءسوز قالدىرادى. بۇل اۆتورلاردىڭ «كاپىر» دەپ ات تاعىپ، قاۋىپتەنىپ وتىرعاندارى – ءبىرىنشىسى ادامي تۇسىنىكتە ويلاپ وتىرسا، ەكىنشىسى رۋحاني تۇسىنىكتە وي تولعاپ وتىرعان سەكىلدى.

احمەت ياسساۋي ءوز زامانداستارى تۋرالى ء(بىزدىڭ ەكىنشى توپقا جاتقىزعان ادامدارىمىز تۋرالى) ءبىراز دەرەكتەر قالدىرىپتى.

دۇنيەسى مول ادامدا جومارتتىق جوق،

پاتشالاردا، ۋازىرلەردە ادىلەت جوق،

دارۋىشتەردىڭ دۇعاسىندا قابىلەت جوق،

ءتۇرلى بالە حالىق ۇستىنە جاۋدى، دوستار.

ال سالىستىرىپ قارالىق.

بىزدەر قازىرگى بايلارىمىزدى جومارتتار قاتارىنا قوسا الامىز با؟

بيلىك باسىنداعىلاردىڭ ءبارى بىردەي ادىلەتتى مە؟

اقىندار مەن جازۋشىلار، ۇستازدار مەن ويشىلدار پىكىرلەرىنىڭ  (دۇعالارىنىڭ) قانشالىقتى قۋاتى بار؟

ءتۇرلى بالە بۇ كۇندە دە جاۋىپ جاتىر. كۇشتى مەملەكەتتەر ءالسىز ەلدى (مىسالى – امەريكا ازيا ەلدەرىن) ماسقاراسىن شىعارا قورلاۋدا. مۇسىلمان مەن مۇسىلمان سوعىسادى. قىزى بومبا ارقالاپ اكەلەرى تۇرعان توپتىڭ ىشىنە بارىپ جارىلىپ ءولىپ جاتىر.

ءبىز ءوز زامانىمىزدى كوز الدىمىزعا ەلەستەتە وتىرىپ، مىڭ جىلدان سوڭ ياسساۋي بابامىزعا ماقتانارلىقتاي جەتىستىكتى، وزگەرىستى بايقاي الماي وتىرمىز.

وسىدان بارىپ، جالپى، ادامداردىڭ مىنەزى مەن قۇلقىن ۋاقىت اتتى ولشەم وزگەرتە المايدى-اۋ دەپ قاۋىپتەنۋدەمىز.

بىراق وزگەرتۋ قاجەت. ول ۇلى جاراتقاننىڭ تاپسىرماسى.

قازىرگى زاماندا (قاي زاماندا دا بولعان) الەمدىك دەڭگەيدە شەشىلۋگە ءتيىس ءبىر-اق ماسەلە بار.

ول – تۇتاس ادامدار ساناسىنا ۇلى وزگەرىس  ەنگىزە الار، الەمدىك دارەجەدە باعالانار ءبىر قۇبىلىس قاجەت.

ونداي قۇبىلىستى كوممۋنيستەر، ساناعا اسەر ەتپەي-اق، قولدان، كۇشپەن ورناتپاق (كوممۋنيزم) كەلدى. بىراق ساتسىزدىككە ۇشىرادى. سەبەبى – ولار قاعيداسى ادامدار ساناسىنا جەتپەگەن ەدى. ازىرگە ادامداردىڭ بۇل ساپارداعى ءبىراز ارەكەتتەرى ساتسىزدىككە ۇشىرادى. بىراق تورىقپاۋ قاجەت.

ءبىر قاناعات تۇتارلىق نارسە بار، ول – قاي زاماندا دا ۇلى جاراتىلىستى مويىنداعان، اللا تاعالاسىن ۇلىقتاعان جانە تەك قانا وزدەرىن ەمەس بار ادامزاتتى باقىتتى ەتپەك بولاتىن پەندەلەر ومىرگە كەلەتىن سەكىلدى. سولاردىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ قوجا احمەت ياسساۋي بابامىز.

ءبىز سونىمەن حيكمەتتى تاعى دا وقۋعا كىرىستىك.

احمەت ياسساۋي حيكمەتتەرىن ەجىكتەپ، ماعىناسىنا وي جۇگىرتە وقىعالى سول زامانداعى تۇركى تىلىندە جازىلعان اتاقتى حيكمەتتى بۇ زامانداعى قازاق تىلىنە (مىڭ جىل بۇرىنعى تۇركى ءتىلى عوي) اۋدارۋعا انۋاربەك مىرزاعا نەلىكتەن ون التى جىل قاجەت بولعانىن تۇسىنگەندەيمىز جانە بۇل حيكمەتتەردى جازعان كىسى مەن قازاقشاعا اۋدارعان كىسىلەردىڭ بولمىسىنداعى ءبىر-بىرىنە ۇقساستىق قاسيەتتەردى دە بايقاعاندايمىز.

ول قاسيەتتى ءبىز اۆتور مەن اۋدارماشى دىلىندەگى اللا تاعالانى تانۋعا تالپىنىس قۇشتارلىعى، ولاردىڭ اللا تاعالاعا ەسسىز عاشىق بولۋى دەپ اتايمىز. ەكەۋىنىڭ وسى نيەتتەرى مەن سەنىمدەرى ولاردى حالىققا ادال دا، پايدالى قىزمەت ەتۋ جولىنا تۇسىرگەن.

تاعى ءبىر بايقاعانىمىزدى ورتاعا سالا كەتەلىك. ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا بىردەن اللا تاعالاعا عاشىق بولا قالماعانعا ۇقسايدى. ولار دا، وسى ءبارىمىز سەكىلدى، تالاي تاعدىر تالقىسىنا تۇسكەن جاندار ەكەن. ءبىرى كوممۋنيست اتانىپ، ءوز وتانىنا بەلگىلى دارەجەدە بەرىلە قىزمەت اتقارسا، ءبىرى ساۋدانى كاسىپ ەتىپ، تىرشىلىك قامىن اتقارىپتى. ءبىرى وتىزىندا ساۋدا كاسىبىمەن قوش ايتىسىپ قۇداي جولىنا تۇسسە، ءبىرى سول جولعا الپىسىندا عانا بەت تۇزەپتى. بىراق ەكەۋىنىڭ دە اللاسىنا ادال بولعانىن، شىن پەيىلمەن بەرىلە قىزمەت ەتكەنىن سەزىنەمىز.

ءبىرى 11-ءشى عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ، الپىس ءۇش جاسىندا ءوز ەركىمەن جەر استىنا كەتىپ «ديۋاني حيكمەتىن» جازا باستاسا، ەكىنشىسى ءدال سول جاسىندا زەينەتكەر اتانىپ، ءوز ۋاقىتىن ءوزى بيلەۋگە قۇقىقتى بولعان شاقتان باستاپ، 21-ءشى عاسىردا، وزىنەن مىڭ جىل بۇرىن تۋعان، ءوزى تابىنىپ وتكەن باباسىنىڭ باعا جەتپەس ەڭبەگىن قازاق حالقىنا تۇسىنىكتى ەتىپ بەرۋگە وتىرادى.  ەندى مىنە: «مەن اتقارۋعا ءتيىستى بار شارۋامدى اتقاردىم، وتەۋگە ءتيىستى بار مىندەتىمدى وتەدىم»، – دەپ، ون التى جىلدا ويلاعان باستى شارۋاسىن تىندىرىپ، جەتپىس بەس جاسىندا  و دا جەر استىنا جول شەگەدى.

وسى حيكمەت ارقىلى، وسى جولداردى قاعاز بەتىنە تۇسىرە وتىرىپ مەن دە (س.ن.) بۇدان 1000 جىل بۇرىن عۇمىر كەشكەن ادامدار ورتاسىنا ساپار شەگىپ كەلگەندەيمىن. سولاردىڭ وزدەرىمەن سىرلاسىپ، ديدارلاسىپ، جاقىن تارتىپ  قايتقاندايمىن. قوجا احمەت ياسساۋي بەينەلەگەن سول زامان پەندەلەرىنىڭ مىنەزى مەن قۇلقىن، كىسىلىگى مەن كىشىلىگىن بۇ زامان كەيىپكەرلەرىمەن سالىستىرا وتىرىپ بۇلار اراسىنان (زاماندار مەن ادامدار) ۇقساستىق پەن قاراما-قايشىلىق ىزدەگەنمىن.

وسى ماقساتتا ەڭبەك ەتىپ ويعا تۇيگەندەرىمىزدىڭ ىشىندە، تاڭ قالا وتىرىپ ايتارىمىز، ول – ياسساۋي اتتى ءبىر قۇدايدىڭ قۇلىنىڭ ايتۋعا ءسوز جەتپەس، ويلاۋعا وي جەتپەس دارەجەدەگى اللاسى مەن پايعامبارىنا دەگەن شەكسىز ماحابباتى.

سودان دا بولار، احمەت ياسساۋي بابامىز ومىردەن وتكەنىنە ۇستىمىزدەگى 21-ءشى عاسىردا مىڭ جىل وتسە دە ەسىمى ەستە، ونىڭ نيەتى مەن ويى بارلىق مۇسىلمان كوكىرەگىنە ءالى كۇنگە ءوز باباسىنداي جاقىن، تابىنارلىقتاي قۇدىرەت كۇشى رەتىندە سۇيىكتى كەيىپكەرىنە اينالعان قاسيەت يەسى.

ول – تەك قانا «قۇدايجاندى» كىسى ەمەس، ول ۇلت جاندى دا.

بۇ زاماننىڭ ۇلتجاندىلارى قازاق ءتىلىن ءوز تاعىنا وتىرعىزامىز دەپ، ءبىراز عۇمىرىن سوعان ارناسا، زامانىنان ءبىراز قورلىق كورسە، ياسساۋي بابامىز دا سول زامانداعى عۇلامالار قولدانعان نەگىزگى تىلدەردى (اراب، پارسى) اتتاپ ءوتىپ، ءوزىنىڭ باستى شىعارماسىن انا تىلىندە جازادى. ول وسى ارەكەتىمەن تۇركى ءتىلدى حالىقتاردىڭ (اسىرەسە قازاق حالقىنىڭ) ويلاۋ، جازۋ مادەنيەتىن، اللا مەن جاراتىلىستى تانۋ، اللا ءسۇيۋ مەن ادام ءسۇيۋ سەكىلدى ادام مىندەتىن ءتۇسىندىرىپ بەرۋدە ءوز ەلىنىڭ رۋحاني دارەجەسىن تەڭدەسى جوق بيىككە كوتەرىپ كەتەدى.

دانىشپان بابامىزدىڭ «ديۋاني حيكمەت» اتتى ەڭبەگىنىڭ (بۇل ەڭبەكتىڭ ءالى كۇنگە جان-جاقتى زەردەلەنبەي جاتقانى ارينە وكىنىشتى-اق) الگى ايتقان اللا مەن ادامعا عاشىق بولۋ ماسەلەسىن زەرتتەۋدە، تۇسىنۋدە، حيكمەتتە جازىلعان اسىل ويلاردى جاي حالىقتىڭ رۋحاني ازىعىنا اينالدىرۋ شارۋاسىندا ءوز مىندەتىن ءالى تالاي مىڭ جىلدار بويى ابىرويمەن اتقارا بەرەرىنە سەنىمدىمىز.

         احمەت ياسساۋي بابامىز حيكىمەتىندە كوبىنە ءوز اتىمەن سويلەپ وتىرادى، سوندىقتان ءوز ويىن ايتىپ وتىر دەپ ويلاپ قالاسىڭ. بىراق وي جۇگىرتىپ قاراعان كىسى ونىڭ ءوز زامانداستارى تۇگىلى ءتىپتى ءبىز ءۇشىن ويلاپ، بىزدەردىڭ اتىمىزدان، وزىنەن مىڭ جىل كەيىن ءومىر سۇرەر جاي حالىق اتىنان دا وي ايتىپ كەتكەنىن، كەي-كەيدە ۇلى جاراتۋشى اتىنان دا بىزدەرگە تۇسىنىك بەرىپ وتىراتىنىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس.

ەكىنشى تۇلعامىز – انۋاربەك مىرزا! ول كەشە عانا ارامىزدا ءجۇر ەدى. قاس-قاعىم ساتتە ومىردەن ءوتتى دە كەتتى. جانى ءجانناتتا بولعاي.

اتتەگەن-اي دەيمىز. ءبىز اتاقتى حيكمەتتىڭ كەيبىر جەرلەرىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن، ماعىناسىن انىقتاۋ ءۇشىن اۋدارماشى رەتىندە ودان تۇسىنىك سۇراۋ مۇمكىنشىلىگىنەن ايرىلىپ قالدىق. بىراق ماعان ءبارىبىر ول كىسىمەن وي ءبولىسۋ، پىكىرلەسۋ كەرەك-اق بولىپ تۇرعانى. مەن وسى تانىم ماقالامدى امالسىزدان انۋاربەك زامانداسىممەن ءتىرى كىسىشە پىكىرلەسە وتىرىپ جازۋدى دۇرىس كوردىم. ەڭ بولماعاندا، وسىنداي ارەكەتپەن ءوزىڭدى-ءوزىڭ سەندىرۋگە تىرىساسىڭ، ويىم دۇرىس شىعار دەگەن سەنىمگە يە بولاسىڭ…

سونىمەن ەندى نەگىزگى ماقساتىمىزدى ورىنداۋعا كىرىسەلىك…

…قىمباتتى انۋاربەك مىرزا!

ءسىز بۇ كۇندە ارامىزدا جوقسىز.

ۇلى جاراتۋشى ءسىزدىڭ مۇسىلمانشىلىق نيەتىڭىزگە، ادامگەرشىلىك پەيىلىڭىزگە، ازاماتتىق اتقارعان ىستەرىڭىزگە، جالپى ايتقاندا بۇ جاقتا تىندىرعان ەڭبەكتەرىڭىزگە «و جاق» اتتى ماڭىلىك جايدا ارنايى قۇرمەت كورسەتەتىن بولار دەگەن بىزدە ءۇمىت تە بار، سەنىم دە بار.

ءسىزدىڭ وسى اۋدارماشىلىق ەڭبەگىڭىزگە وقىرمان قاۋىم جاقسى پىكىر بىلدىرۋدە. سودان دا بولار احمەت ياسساۋي حيكمەتتەرىن ءسىزدىڭ اۋدارماڭىزدا تاعى دا ءبىر رەت وقىپ شىعۋعا بەل بۋدىم. بۇل مەن ءۇشىن ەرەكشە وقۋ بولماق. بۇل ەڭبەكتى مەن سىزبەن بىرگە وتىرىپ وقىسام، جانە قالامىم قولىمدا بولسا دەپ ويلادىم. مەن ءوز ورەمدى (بىلىگىم مەن وي ءورىسىمدى) دۇرىس باعالاي الاتىن اداممىن. مەن ءوز ولقىلىقتارىمنىڭ جەتكىلىكتى ەكەنىن بىلەمىن. سوندىقتان دا ماعان حيكمەتتى وقۋ بارىسىندا اۆتور مەن اۋدارماشىنىڭ ويلارىنا ورتاق بولۋدىڭ، پىكىرلەرىنە تۇسىنىك ايتۋدىڭ قيىنعا سوعاتىن كەزدەرى كەزدەسىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. حيكمەت جەلىسىندە كەزدەسكەن  سوزدەرگە دۇرىس ءمان بەرۋگە تەك قانا بىلىگىم ەمەس ءتىپتى كىسىلىگىمنىڭ دە، ءدىني سەنىمىمنىڭ دە ولقى سوعىپ جاتۋى مۇمكىندىگىن ەسكەرگىم كەلەدى. سولاردىڭ قىرسىعىنان، كەيبىر حيكمەت ويلارىنىڭ تەرەڭىنە بويلاي الماي، دەم جەتپەي القىنىپ جاتسام، وندا ءسال سابىر ەتىپ سىزگە سۇراق قويىپ انىقتاپ وتىرايىن. ءسىز ماعان جاۋاپ قاتىڭىز. ءسىزدىڭ ويىڭىزدى مەن جان-جۇرەگىممەن سەزىنەتىن بولامىن.

انەكە! مەن ەسەپكە قۇمار ادام ەدىم. سول سەزىم تاعى دا بيلەپ وتىر.

ءسىزدىڭ قازاقشاعا اۋدارعان «ديۋاني حيكمەت» اتتى قوجا احمەت بابامىزدىڭ 204 بەت كىتابىنىڭ 198 بەتىنە 149 حيكمەت سوزدەرى ورنالاستىرىلىپتى.

  • ءار حيكمەتكە ورتا ەسەپپەن: 198 : 149 = 1,3 بەت قاجەت.
  • ءار حيكمەتتە ورتا ەسەپپەن 10 شۋماق ويلار بار ەكەن.
  • بارلىق شۋماق سانى: 149 ح 10 = 1500 شۋماق وي.

ءبىر شۋماققا سيعىزىلعان قوجا احمەت ويلارىنا جازىلعان تۇسىنىك قانشا ورىن الادى ەكەن؟..

ەسەپتەپ شىعارالىق. مىسالعا حيكمەتتىڭ كەز-كەلگەن ءبىر شۋماعىن الىپ تۇسىنىك جازىپ بايقالىق…

الپىس ۇشكە جاسىم جەتتى ءوتتىم عاپىل،

حاق ءامىرىن مىقتى تۇتپاي، ءوزىم ءجاھىل،

ورازا، ناماز قازا قىلىپ، مەن كەم اقىل،

جامان ىزدەپ جاقسىلاردان كەشتىم، مىنە.

بۇل حيكمەتتى قوجا احمەت بابامىز جاسى الپىس ۇشكە تولعان جىلى جازعان سەكىلدى. جەتى جاسىندا ارىستان باباسىنان مۇحاممەت پايعامبار اماناتىن الىپ، اتاقتى سۇپىلىق دارەجەگە جەتكەن، حالىق تىرىلەي اۋليە اتاندىرعان بابامىزدىڭ وسى جاسىندا وزىنە-ءوزى، تىندىرعان ىستەرىنە ريزاشىلىعى ونشالىقتى ەمەس سەكىلدى. ءوز ويىنشا ءومىرى عاپىل وتكەن. سوندىقتان دا بابامىز ءوز ومىرىندەگى ءوزى تانىپ، ءوزى مويىنداپ وتىرعان ولقىلىقتار ورنىن تولتىرۋ جولىن ىزدەگەن بولار.

مۇمكىن وسى شۋماقتى جازعاننان سوڭ بارىپ جەر استىنا ءتۇسىپ، قالعان ءومىرىن جانىناندا جاقىن قۇدايىنا ءمىناجات ەتىپ وتكىزۋدى ويلادى ما؟

مۇمكىن ءوزىن وسىلايشا كەمىتە باعالاۋ ارقىلى جاي حالىققا وي سالۋ جولىن قاراستىردى ما؟

مۇمكىن شىندىعى دا سولاي ما؟

قالاي بولعاندا دا ءبىز وسى شۋماقتى وقىپ الىپ سانسىز سۇراق استىندا قالدىق.

ءوزىمنىڭ 70 جاسىم قالاي ءوتتى؟

نە تىندىردىم؟

جاراتقان الدىنا قالاي بارامىن؟

بىردە وقىپ، بىردە وقىماي كەتىپ جۇرگەن ناماز ەرتەڭگى كۇنى بىزگە قانشا جۇك ارقالاتپاق؟

باسقا ەڭبەكتەرىمىزدەن، ايتقان سوزدەرىمىزدەن، ويلاعان جاقسى پيعىلدارىمىزدان جيناعان ساۋاپتارىمىز جىبەرگەن قاتەلەرىمىزگە جازىلار كۇنالارىمىزدان باسىم تۇسە مە؟

جوق الدە 70 مىڭ جىل توزاق وتىنا قاقتالىپ جاتار ما ەكەنبىز؟

كەشىرىمى مول اللا تاعالا ءوزىڭ ساقتاي كور، كۇناھار پەندەڭدى…

قوجا احمەت ياسساۋي بابامىز «جامان ىزدەپ جاقسىلاردان» ءومىر ءوتتى، مىنە، دەپ تورىعادى. ءبىز بابامىزدىڭ وسى ءسوزىن وقىپ الىپ زامانداستارىمىز ىشىنەن ءبىر جاقسىنىڭ باسىنان، ىسىنەن كەمشىلىك ىزدەپ، جوق بولسا ويدان شىعارىپ ءوزى جاۋ تۇتقان سول تۇلعانىڭ باسىنا ءۇيىپ-توگىپ جاتاتىنىن كوز الدىمىزعا ەلەستەتتىك…

ءوزىمىزدى باسىمىزدان وسى ءتارىزدى قانداي قىلىقتار ءوتتى…

سونىمەن بۇل تاجريبەمىز بىزگە ءبىر شۋماق قوجا احمەت ياسساۋي حيكمەتىنە ءبىر كىتاپ بەتىنە سيارلىق ءسوز جازۋعا، ويلانۋعا، سول ارقىلى ءۇستۇرتىن دە بولسا تۇسىنىك الۋعا بولاتىن بولار دەگەن سەنىم ۇيالاتقانداي بولادى. سولاي دەپ كەلىسسەك بۇل حيكمەتتەرگە ءبىر جوبا پىكىر جازىپ شىعۋ ءۇشىن 300 بەتتىك بەس توم جازىپ شىعۋ قاجەت بولار ەدى. بۇل شارۋانى تىندىرۋعا ءبىزدىڭ بىلىگىمىز دە، مۇمكىنشىلىگىمىز دە شەكتەۋلى. بۇل شارۋانى تەك قانا ۇلكەن ۇجىم، ارنايى ماماندارى بار عىلىمي ينستيتۋتتار تىندىرا الار دەپ ويلايمىز.

وسىنداي ويلار ناتيجەسىندە، قۇرمەتتى انۋاربەك مىرزا، ءبىز ءسىز قازاقشاعا اۋدارعان «ديۋاني حيكمەتتەر» اتتى قوجا احمەت ياسساۋي ەڭبەكتەرىنىڭ وزىمە انىق تۇسىنىكتى دەپ ەسەپتەگەن شۋماقتارىن عانا تاڭداپ الىپ، وقۋشىلارمەن وي بولىسپەك بولدىم. ءسىز بۇعان قارسى بولماسسىز.

قارسى ەمەسسىز عوي. ءوزىم دە سولاي  ويلاپ ەدىم.

ولاي بولسا وسىعان كەلىستىك…

…وسىلايشا، جانى ءجانناتتا بولعىر، انۋاربەك مىرزاعا بىرەر ءتىل قاتىپ الىپ، الدىمدا جاتقان ءبىراز كىتاپتارعا قول سوزدىم.

ءبىرى – احمەت ياسساۆي. ديۋاني حيكمەت (بوجەستۆەننايا پرەمۋدروست), يد «سارىاركا»، 2010.

ەكىنشىسى – احمەت ياسساۋي. ديۋاني حيكمەت، «سارىارقا» باسپا ءۇيى، 2009.

ەكەۋى دە انەكەڭنىڭ اۋدارماشىلىق ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ومىرگە كەلگەن ءدۇنيالار. سوڭعى كىتاپتىڭ سوڭعى بەتىن اشىپ قاراپ بۇ كىتاپتىڭ 204 بەتتەن تۇراتىنىن، 149 – حيكمەت جانە ءمىناجاتناما دەگەن تاراۋى بار ەكەنىن بايقادىق.

ەندىگى مەنىڭ شارۋام شامام جەتكەنىنشە ءار حيكمەت ماعىناسىمەن سۋسىنداپ، ارا-اراسىندا انەكەڭە ءتىل قاتىپ قويىپ تولىق وقىپ شىعۋ…

وقىپ وتىرىپ، قاعاز بەتىن قارالاپ، كەيبىر جەرلەرىن سىزدەردىڭ دە نازارلارىڭا ۇسىنۋ…

وسى جۇمىسقا كىرىسەر الدىندا بولاشاق وقۋشىلاردان كەشىرىم وتىنەمىن. ويتكەنى قوجا احمەت ياسساۋي حيكمەتتەرىن كەيبىر وقۋشىلار بىزشە ەمەس باسقاشا ءتۇسىنۋى كادىك. ءبىز وسى كۇننەن باستاپ «مەنىكى دۇرىس» دەگەن تالاسقا بارمايتىنىمىزدى ەسكەرتەمىز. سەبەبى الدىندا دا ايتىپ كەتتىك، كوپ ماسەلەلەر بويىنشا بىلىك شاماسى بويىنشا دا، مۇسىلمانشىلىق جوباسى بويىنشا دا كەمشىلىكتەرىمىز كوپ ەكەنىن مويىنداعىمىز كەلەدى.

ەسكەرتە كەتەرىمىز، ءبىز بۇل جۇمىسقا تەك قانا حيكمەتتەرگە جانە اۋەلى ولاردى ومىرگە كەلتىرگەن، مىڭ جىل وتكەن سوڭ حيكمەتتەردى تازا قازاقشا سويلەتكەن تۇلعالارعا دەگەن قۇرمەتىمىزگە بولا كىرىستىك.

سايىن نازاربەكۇلى

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان

سونداي-اق، وقىڭىز

جابۋ