YAsaui mwrası

Men, Qwl Qoja Ahmet YAssaui – alpıs üşte kirdim jerge…

       «Adamzattıñ bärin süy bauırım dep», –  dey alıptı, adamzat danışpandarınıñ biri Abay Qwnanbaywlı.

Bizdiñ payımdauımızşa osığan deyin de, keyin de Abay sözinen artıq düniejüzi halıqtarın biriktirer, bir-birine bauır eter osınday wran söz aytılmağan sekildi. Zamandar men ğasırlar qay uaqıttada öz danışpandarın ömirge keltirgen. Sonday wlı twlğalarğa ortaq bir qasiet, ol – adamzattı süyu, solar üşin eñbek etu. Biz osı maqalamızda adam attı bauırlarımızdı eki topqa bölip äñgime etpek bolıp otırmız.

Birinşisi – jañağı aytqan adamsüygiş danışpandar jäne solarğa ergen beybitşilik pen adamgerşilikke qwmar jandar.

Ekinşisi – solarğa qarsılar. Baylıq pen bilikti beybitşilikpen jinaqtay da almaysıñ, qolda wstap ta twra almaysıñ. Baylıq pen bilik bäsekesi köbinese ne wrlıqqa, ne zorlıqqa wrındıradı. Bwlardıñ wrandarı da, ruhani swranıstarı da belgili. Onı orındau da qiın närse emes. Solar, öz soñına eruge qwmarlardıñ auzına ayqay salıp berip qolına qaru wstatadı da, qalağan jağına jwmsay beredi. Şataq qwmarlar men qan qwmarlar bärin talqandap beredi, bärin qiratıp beredi.

Al adamzattıñ bärin de bauırım dep jaqsı köre alatın adamdardıñ basın biriktiru kürdeli mäsele ekenin tarih däleldep berdi.

Olar tek jan alqımğa kelgende ğana birige aladı, deydi tarih.

İzgi, qayırımdı jandar daulasuğa, jaulasuğa qwmar emes. Olar öz mindetterin atqara jürip, reti kelgende kezdesip qalğan mwqtaj jandarğa qolınan kelgen kömegin, qayırım isterin körsetip, jay ğana ömirin sürip jüre beredi. Olarğa  beybit ömir süru üşin ayqaydıñ da, qarudıñ da qajeti joq. Biraq ekinşi toptağılar dep otırğanımız bwlarğa onday mümkinşilikti ılği bere bermeydi.

Olar tuğızatın kündelikti tirşiliktegi qiyanattar men auırtpalıqtar, auıq-auıq qırğın soğıstar adamzattıñ ğasırlar boyı arqalar auır jügi men qayğı qasireti bolıp keledi.

Osılardan qwtqaru, adam pendelerin beybitşilik pen dostıqta ömir sürgizu äzirge eşkimniñ qolınan kele qoyğan joq.

Biraq küres jürip jatır. Qay zamannıñ da adam süygişteri bwl mäseleni küşpen emes, adamdardı ruhani jetistiru arqılı  şeşuge tırısuda. Olardıñ işinde köbirek tabısqa jetkender, eldi din arqılı biriktiru jolındağılar.  Negizgi qwral – Allağa senu, oğan qwl bolu, tabınu. Solay bola alsañ – qamşınıñ sabınday qısqa ğwmır qızığı üşin biriñdi-biriñ azapqa salıp jatpaysıñ. O dünie qamın oylaysıñ.

O dünie qamı adamdardı jaulastırmaydı, dostastıradı. Bir-birine bauır etedi.

Sonda adam az kün tirligin rahatpen ötkizu üşin bw tirlikte ne isteui qajet?

Din jolı bwğan jauap op-oñay deydi. Adamdı dos twt, Allañdı süy. Bar bolğanı osı.

Qoja Ahmet YAssaui bwl mäseleni adamdardıñ Allağa degen mahabbatı arqılı, mahabbat bolğanda da ğişq sezimi («ğişq» – adamnıñ Allağa degen toyımsız mahabbat sezimi) arqılı şeşkisi keledi.

Abay sekildi ozıq oyşıldar bwl mäseleni şeşudiñ bastı jolı, «Allanıñ özi de ras, sözi de ras» dey otırıp, adamzattıñ bärin de öz bauırıñday jaqsı köru deydi.

Oyşıldar men ğwlamalar, din men memleket qayratkerleri jer betinde beybitşilik ornatu, adamdardı dostıqta ömir sürgizu üşin bar ğwmırı men oyın, aqılı men äreketin osığan bağıttap keledi. Qayırım men izettik, beybit ömir men sıylastıq adam qoğamına – kündelikti bir demdik auaday, bir üzim nanday, bir jwtım suday qajet närse ekenin däleldeumen mıñdağan jıldar biriniñ artınan biri ötip jatır. Qajettigi däleldendi. Qajet etetin adamdar bar, biraq qajet etetin adamzat qauımı az bolıp twr.

Sol maqsatta talay oyşıldar oyın sarqa tolğandı, talay oqımıstılar ataqtı eñbekterin ömirge äkeldi. Solardıñ biri – Qoja Ahmet YAssaui babamızdıñ «Diuani Hikmet» attı hikmetter jinağı.

Adamdı adamgerşilik soqpağına tüsiru üşin mıñ jıl boyı eñbek etip kele jatqan bwl wlı şığarmağa  arnalğan osı eñbegimizdi biz,  birinen biri mıñ jıldıq jas ayırması bar eki  adamğa da bağıştağalı otırmız. «Diuani Hikmet» mıñ jıl ötkennen keyin osı eki twlğanı bir-birine tabıstırıp qana qoymay, bükil qazaq halqınıñ ruhani tirligine şındap aralasa bastağan sekildi.

Bökebay Änuarbek Täjenwlı mırza jan-tänimen berile eñbek ete qazaqşağa audarıp şıqqan osı hikmettiñ är  sözine män bere oqıp şıqtıq.

Maqsatımız – bwdan mıñ jıl bwrın ömir sürgen babalarımız ben olardıñ zamanı turalı oy tüygimiz keldi. Ahmet YAssaui babamızdıñ är sözinen, är oyınan älgi maqsatımızğa jetuge tırısıp, derekter izdedik. Biraq olardıñ ömir sürgen qoğamımen bügingi özimizdiñ zaman arasınan ayta qoyarlıqtay ayırma taba almay tañ qalıp otırmız. Adamdar basınan öte şıqqan osı mıñ jıl olardıñ minezine de, qwlqına da aytarlıqtay äser ete almağan tärizdi. Biz olardı (mıñ jıl bwrınğı adamdar men bügingilerdi) bir-birinen ayıra almay, qayta adam tañqalarlıqtay wqsastıqtı, ündestikti, jalğastıqtı sezingendeymiz. Bir mısal keltire ketelik.

19-şı ğasırdıñ oyşıl aqını Mwrat Möñkewlı tuğan el tağdırın, wrpağınıñ ruhani tazalığın uayımdap:

…Men qauip etkennen aytamın:

Aq borıqtay iilgen,

Keyingi tuğan balanıñ

Wstay ma dep bilegin,

Şaya ma dep jüregin.

Şaşın mwrtın qoydırıp,

Aşı suğa toydırıp,

Bwza ma dep reñin… dep, zäresi ketedi. El qamın oylap erteñgi kündi boljaydı. Saqtandıradı.

Osı mäseleler jöninde bwdan mıñ jıl bwrın Ahmet YAssaui babamız da däl Mwrat aqınşa oylaptı:

«Jannan artıq körgen jan analar,

Jüzi ay, közi şolpan erketaylar,

Boyların eş körmegen bögde adamdar,

Käpirlerge kiriptar boldı, körgin», – dep, köregendik söz qaldıradı. Bwl avtorlardıñ «käpir» dep at tağıp, qauiptenip otırğandarı – birinşisi adami tüsinikte oylap otırsa, ekinşisi ruhani tüsinikte oy tolğap otırğan sekildi.

Ahmet YAssaui öz zamandastarı turalı (bizdiñ ekinşi topqa jatqızğan adamdarımız turalı) biraz derekter qaldırıptı.

Düniesi mol adamda jomarttıq joq,

Patşalarda, uäzirlerde ädilet joq,

Däruişterdiñ dwğasında qabilet joq,

Türli bäle halıq üstine jaudı, dostar.

Al salıstırıp qaralıq.

Bizder qazirgi baylarımızdı jomarttar qatarına qosa alamız ba?

Bilik basındağılardıñ bäri birdey ädiletti me?

Aqındar men jazuşılar, wstazdar men oyşıldar pikirleriniñ  (dwğalarınıñ) qanşalıqtı quatı bar?

Türli bäle bw künde de jauıp jatır. Küşti memleketter älsiz eldi (mısalı – Amerika Aziya elderin) masqarasın şığara qorlauda. Mwsılman men mwsılman soğısadı. Qızı bomba arqalap äkeleri twrğan toptıñ işine barıp jarılıp ölip jatır.

Biz öz zamanımızdı köz aldımızğa elestete otırıp, mıñ jıldan soñ YAssaui babamızğa maqtanarlıqtay jetistikti, özgeristi bayqay almay otırmız.

Osıdan barıp, jalpı, adamdardıñ minezi men qwlqın uaqıt attı ölşem özgerte almaydı-au dep qauiptenudemiz.

Biraq özgertu qajet. Ol Wlı Jaratqannıñ tapsırması.

Qazirgi zamanda (qay zamanda da bolğan) älemdik deñgeyde şeşiluge tiis bir-aq mäsele bar.

Ol – twtas adamdar sanasına wlı özgeris  engize alar, älemdik därejede bağalanar bir qwbılıs qajet.

Onday qwbılıstı kommunister, sanağa äser etpey-aq, qoldan, küşpen ornatpaq (kommunizm) keldi. Biraq sätsizdikke wşıradı. Sebebi – olar qağidası adamdar sanasına jetpegen edi. Äzirge adamdardıñ bwl sapardağı biraz äreketteri sätsizdikke wşıradı. Biraq torıqpau qajet.

Bir qanağat twtarlıq närse bar, ol – qay zamanda da Wlı Jaratılıstı moyındağan, Alla tağalasın wlıqtağan jäne tek qana özderin emes bar adamzattı baqıttı etpek bolatın pendeler ömirge keletin sekildi. Solardıñ körnekti ökilderiniñ biri – bizdiñ Qoja Ahmet YAssaui babamız.

Biz sonımen hikmetti tağı da oquğa kiristik.

Ahmet YAssaui hikmetterin ejiktep, mağınasına oy jügirte oqığalı sol zamandağı türki tilinde jazılğan ataqtı hikmetti bw zamandağı qazaq tiline (mıñ jıl bwrınğı türki tili ğoy) audaruğa Änuarbek mırzağa nelikten on altı jıl qajet bolğanın tüsingendeymiz jäne bwl hikmetterdi jazğan kisi men qazaqşağa audarğan kisilerdiñ bolmısındağı bir-birine wqsastıq qasietterdi de bayqağandaymız.

Ol qasietti biz avtor men audarmaşı dilindegi Alla tağalanı tanuğa talpınıs qwştarlığı, olardıñ Alla tağalağa essiz ğaşıq boluı dep ataymız. Ekeuiniñ osı nietteri men senimderi olardı halıqqa adal da, paydalı qızmet etu jolına tüsirgen.

Tağı bir bayqağanımızdı ortağa sala ketelik. Olardıñ qay-qaysısı da birden Alla tağalağa ğaşıq bola qalmağanğa wqsaydı. Olar da, osı bärimiz sekildi, talay tağdır talqısına tüsken jandar eken. Biri kommunist atanıp, öz Otanına belgili därejede berile qızmet atqarsa, biri saudanı käsip etip, tirşilik qamın atqarıptı. Biri otızında sauda käsibimen qoş aytısıp Qwday jolına tüsse, biri sol jolğa alpısında ğana bet tüzepti. Biraq ekeuiniñ de Allasına adal bolğanın, şın peyilmen berile qızmet etkenin sezinemiz.

Biri 11-şi ğasırda ömir sürip, alpıs üş jasında öz erkimen jer astına ketip «Diuani Hikmetin» jaza bastasa, ekinşisi däl sol jasında zeynetker atanıp, öz uaqıtın özi bileuge qwqıqtı bolğan şaqtan bastap, 21-şi ğasırda, özinen mıñ jıl bwrın tuğan, özi tabınıp ötken babasınıñ bağa jetpes eñbegin qazaq halqına tüsinikti etip beruge otıradı.  Endi mine: «Men atqaruğa tiisti bar şaruamdı atqardım, öteuge tiisti bar mindetimdi ötedim», – dep, on altı jılda oylağan bastı şaruasın tındırıp, jetpis bes jasında  o da jer astına jol şegedi.

Osı hikmet arqılı, osı joldardı qağaz betine tüsire otırıp men de (S.N.) bwdan 1000 jıl bwrın ğwmır keşken adamdar ortasına sapar şegip kelgendeymin. Solardıñ özderimen sırlasıp, didarlasıp, jaqın tartıp  qaytqandaymın. Qoja Ahmet YAssaui beynelegen sol zaman pendeleriniñ minezi men qwlqın, kisiligi men kişiligin bw zaman keyipkerlerimen salıstıra otırıp bwlar arasınan (zamandar men adamdar) wqsastıq pen qarama-qayşılıq izdegenmin.

Osı maqsatta eñbek etip oyğa tüygenderimizdiñ işinde, tañ qala otırıp aytarımız, ol – YAssaui attı bir Qwdaydıñ qwlınıñ aytuğa söz jetpes, oylauğa oy jetpes därejedegi Allası men payğambarına degen şeksiz mahabbatı.

Sodan da bolar, Ahmet YAssaui babamız ömirden ötkenine üstimizdegi 21-şi ğasırda mıñ jıl ötse de esimi este, onıñ nieti men oyı barlıq mwsılman kökiregine äli künge öz babasınday jaqın, tabınarlıqtay qwdiret küşi retinde süyikti keyipkerine aynalğan qasiet iesi.

Ol – tek qana «qwdayjandı» kisi emes, ol wlt jandı da.

Bw zamannıñ wltjandıları qazaq tilin öz tağına otırğızamız dep, biraz ğwmırın soğan arnasa, zamanınan biraz qorlıq körse, YAssaui babamız da sol zamandağı ğwlamalar qoldanğan negizgi tilderdi (arab, parsı) attap ötip, öziniñ bastı şığarmasın ana tilinde jazadı. Ol osı äreketimen türki tildi halıqtardıñ (äsirese qazaq halqınıñ) oylau, jazu mädenietin, Alla men jaratılıstı tanu, Alla süyu men adam süyu sekildi adam mindetin tüsindirip berude öz eliniñ ruhani därejesin teñdesi joq biikke köterip ketedi.

Danışpan babamızdıñ «Diuani Hikmet» attı eñbeginiñ (bwl eñbektiñ äli künge jan-jaqtı zerdelenbey jatqanı ärine ökinişti-aq) älgi aytqan Alla men adamğa ğaşıq bolu mäselesin zertteude, tüsinude, hikmette jazılğan asıl oylardı jay halıqtıñ ruhani azığına aynaldıru şaruasında öz mindetin äli talay mıñ jıldar boyı abıroymen atqara bererine senimdimiz.

         Ahmet YAssaui babamız hikimetinde köbine öz atımen söylep otıradı, sondıqtan öz oyın aytıp otır dep oylap qalasıñ. Biraq oy jügirtip qarağan kisi onıñ öz zamandastarı tügili tipti biz üşin oylap, bizderdiñ atımızdan, özinen mıñ jıl keyin ömir sürer jay halıq atınan da oy aytıp ketkenin, key-keyde Wlı jaratuşı atınan da bizderge tüsinik berip otıratının tüsinu qiın emes.

Ekinşi twlğamız – Änuarbek mırza! Ol keşe ğana aramızda jür edi. Qas-qağım sätte ömirden ötti de ketti. Janı jännätta bolğay.

Ättegen-ay deymiz. Biz ataqtı hikmettiñ keybir jerlerin tüsinu üşin, mağınasın anıqtau üşin audarmaşı retinde odan tüsinik swrau mümkinşiliginen ayrılıp qaldıq. Biraq mağan bäribir ol kisimen oy bölisu, pikirlesu kerek-aq bolıp twrğanı. Men osı tanım maqalamdı amalsızdan Änuarbek zamandasımmen tiri kisişe pikirlese otırıp jazudı dwrıs kördim. Eñ bolmağanda, osınday äreketpen öziñdi-öziñ sendiruge tırısasıñ, oyım dwrıs şığar degen senimge ie bolasıñ…

Sonımen endi negizgi maqsatımızdı orındauğa kiriselik…

…Qımbattı Änuarbek mırza!

Siz bw künde aramızda joqsız.

Wlı Jaratuşı sizdiñ mwsılmanşılıq nietiñizge, adamgerşilik peyiliñizge, azamattıq atqarğan isteriñizge, jalpı aytqanda bw jaqta tındırğan eñbekteriñizge «o jaq» attı mäñilik jayda arnayı qwrmet körsetetin bolar degen bizde ümit te bar, senim de bar.

Sizdiñ osı audarmaşılıq eñbegiñizge oqırman qauım jaqsı pikir bildirude. Sodan da bolar Ahmet YAssaui Hikmetterin Sizdiñ audarmañızda tağı da bir ret oqıp şığuğa bel budım. Bwl men üşin erekşe oqu bolmaq. Bwl eñbekti men sizben birge otırıp oqısam, jäne qalamım qolımda bolsa dep oyladım. Men öz öremdi (biligim men oy örisimdi) dwrıs bağalay alatın adammın. Men öz olqılıqtarımnıñ jetkilikti ekenin bilemin. Sondıqtan da mağan hikmetti oqu barısında avtor men audarmaşınıñ oylarına ortaq boludıñ, pikirlerine tüsinik aytudıñ qiınğa soğatın kezderi kezdesip qaluı äbden mümkin. Hikmet jelisinde kezdesken  sözderge dwrıs män beruge tek qana biligim emes tipti kisiligimniñ de, dini senimimniñ de olqı soğıp jatuı mümkindigin eskergim keledi. Solardıñ qırsığınan, keybir Hikmet oylarınıñ tereñine boylay almay, dem jetpey alqınıp jatsam, onda säl sabır etip sizge swraq qoyıp anıqtap otırayın. Siz mağan jauap qatıñız. Sizdiñ oyıñızdı men jan-jüregimmen sezinetin bolamın.

Äneke! Men esepke qwmar adam edim. Sol sezim tağı da bilep otır.

Sizdiñ qazaqşağa audarğan «Diuani Hikmet» attı Qoja Ahmet babamızdıñ 204 bet kitabınıñ 198 betine 149 hikmet sözderi ornalastırılıptı.

  • Är hikmetke orta eseppen: 198 : 149 = 1,3 bet qajet.
  • Är hikmette orta eseppen 10 şumaq oylar bar eken.
  • Barlıq şumaq sanı: 149 h 10 = 1500 şumaq oy.

Bir şumaqqa siğızılğan Qoja Ahmet oylarına jazılğan tüsinik qanşa orın aladı eken?..

Eseptep şığaralıq. Mısalğa hikmettiñ kez-kelgen bir şumağın alıp tüsinik jazıp bayqalıq…

Alpıs üşke jasım jetti öttim ğapıl,

Haq ämirin mıqtı twtpay, özim jähil,

Oraza, namaz qaza qılıp, men kem aqıl,

Jaman izdep jaqsılardan keştim, mine.

Bwl hikmetti Qoja Ahmet babamız jası alpıs üşke tolğan jılı jazğan sekildi. Jeti jasında Arıstan babasınan Mwhammet payğambar amanatın alıp, ataqtı swpılıq därejege jetken, halıq tiriley äulie atandırğan babamızdıñ osı jasında özine-özi, tındırğan isterine rizaşılığı onşalıqtı emes sekildi. Öz oyınşa ömiri ğapıl ötken. Sondıqtan da babamız öz ömirindegi özi tanıp, özi moyındap otırğan olqılıqtar ornın toltıru jolın izdegen bolar.

Mümkin osı şumaqtı jazğannan soñ barıp jer astına tüsip, qalğan ömirin janınanda jaqın Qwdayına minajat etip ötkizudi oyladı ma?

Mümkin özin osılayşa kemite bağalau arqılı jay halıqqa oy salu jolın qarastırdı ma?

Mümkin şındığı da solay ma?

Qalay bolğanda da biz osı şumaqtı oqıp alıp sansız swraq astında qaldıq.

Özimniñ 70 jasım qalay ötti?

Ne tındırdım?

Jaratqan aldına qalay baramın?

Birde oqıp, birde oqımay ketip jürgen namaz erteñgi küni bizge qanşa jük arqalatpaq?

Basqa eñbekterimizden, aytqan sözderimizden, oylağan jaqsı piğıldarımızdan jinağan sauaptarımız jibergen qatelerimizge jazılar künälarımızdan basım tüse me?

Joq älde 70 mıñ jıl tozaq otına qaqtalıp jatar ma ekenbiz?

Keşirimi mol Alla tağala öziñ saqtay kör, künähar pendeñdi…

Qoja Ahmet YAssaui babamız «jaman izdep jaqsılardan» ömir ötti, mine, dep torığadı. Biz babamızdıñ osı sözin oqıp alıp zamandastarımız işinen bir jaqsınıñ basınan, isinen kemşilik izdep, joq bolsa oydan şığarıp özi jau twtqan sol twlğanıñ basına üyip-tögip jatatının köz aldımızğa elestettik…

Özimizdi basımızdan osı tärizdi qanday qılıqtar ötti…

Sonımen bwl täjribemiz bizge bir şumaq Qoja Ahmet YAssaui hikmetine bir kitap betine siyarlıq söz jazuğa, oylanuğa, sol arqılı üstürtin de bolsa tüsinik aluğa bolatın bolar degen senim wyalatqanday boladı. Solay dep kelissek bwl hikmetterge bir joba pikir jazıp şığu üşin 300 bettik bes tom jazıp şığu qajet bolar edi. Bwl şaruanı tındıruğa bizdiñ biligimiz de, mümkinşiligimiz de şekteuli. Bwl şaruanı tek qana ülken wjım, arnayı mamandarı bar ğılımi instituttar tındıra alar dep oylaymız.

Osınday oylar nätijesinde, qwrmetti Änuarbek mırza, biz Siz qazaqşağa audarğan «Diuani Hikmetter» attı Qoja Ahmet YAssaui eñbekteriniñ özime anıq tüsinikti dep eseptegen şumaqtarın ğana tañdap alıp, oquşılarmen oy bölispek boldım. Siz bwğan qarsı bolmassız.

Qarsı emessiz ğoy. Özim de solay  oylap edim.

Olay bolsa osığan kelistik…

…Osılayşa, janı jännatta bolğır, Änuarbek mırzağa birer til qatıp alıp, aldımda jatqan biraz kitaptarğa qol sozdım.

Biri – Ahmet YAssavi. Diuani Hikmet (bojestvennaya premudrost'), ID «Sarıarka», 2010.

Ekinşisi – Ahmet YAssaui. Diuani Hikmet, «Sarıarqa» baspa üyi, 2009.

Ekeui de Änekeñniñ audarmaşılıq eñbeginiñ arqasında ömirge kelgen düniyalar. Soñğı kitaptıñ soñğı betin aşıp qarap bw kitaptıñ 204 betten twratının, 149 – Hikmet jäne minajatnama degen tarauı bar ekenin bayqadıq.

Endigi meniñ şaruam şamam jetkeninşe är Hikmet mağınasımen susındap, ara-arasında Änekeñe til qatıp qoyıp tolıq oqıp şığu…

Oqıp otırıp, qağaz betin qaralap, keybir jerlerin sizderdiñ de nazarlarıña wsınu…

Osı jwmısqa kiriser aldında bolaşaq oquşılardan keşirim ötinemin. Öytkeni Qoja Ahmet YAssaui hikmetterin keybir oquşılar bizşe emes basqaşa tüsinui kädik. Biz osı künnen bastap «meniki dwrıs» degen talasqa barmaytınımızdı eskertemiz. Sebebi aldında da aytıp kettik, köp mäseleler boyınşa bilik şaması boyınşa da, mwsılmanşılıq jobası boyınşa da kemşilikterimiz köp ekenin moyındağımız keledi.

Eskerte keterimiz, biz bwl jwmısqa tek qana hikmetterge jäne äueli olardı ömirge keltirgen, mıñ jıl ötken soñ hikmetterdi taza qazaqşa söyletken twlğalarğa degen qwrmetimizge bola kiristik.

Sayın Nazarbekwlı

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan

Sonday-aq, oqıñız

Jabu