عالىمنىڭ حاتى

«اسا قادىرلى اقساقال!»

بۇل اۋلەتتىڭ قازاق تاريحىندا ويىپ العان ورنى بار. تۇركى جەرىنە يسلام ءدىنىنىڭ ەسىگىن اشا كەلگەن ارعى باباسىنىڭ سۇيەگى سىر بويىندا جاتىر. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن «قوراسانعا قوي اتاپ» زيارات ەتۋشىلەردىڭ ءنوپىرى تولاستاعان ەمەس. بەرگى اتالارىنىڭ داڭقى دا ەل جادىندا قالعان. الايدا وتكەن عاسىردىڭ باسىندا قازاق دالاسىنداعى وزگەرىستەردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرىپ، ەكپىنى قاتتى پاتشانىڭ ۋىسىنان دا، ودان كەيىنگى بولشەۆيكتەردىڭ قۇرساۋىنان دا حالقىنىڭ ەنشىسىن سۋىرىپ الماققا ۇمتىلعان قوڭىرقوجا قوجىقوۆتىڭ ەسىمى بۇگىندە كەم ەستىلەدى.

اتاقتى قوجىقوۆتار اۋلەتىنىڭ مۇراسىن زەرتتەۋشىسى ءارى ناسيحاتتاۋشىسى، قازاقستاننىڭ «ادىلەت» تاريحي-اعارتۋ قوعامىنىڭ ديرەكتورى، قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى ساۋلە قوجىقوۆانىڭ ەستەلىكتەرىن نەگىزگە الىپ، تاريحشىلار مامبەت قويگەلدى، حازرەتالى تۇرسىن، بەيبىت قويشىباەۆ زەرتتەۋلەرىنە زەر سالا وتىرىپ، قوڭىرقوجا قوجىقوۆتىڭ ايرىقشا ميسسياسىن تۇسىنۋگە تىرىستىق.
«اسا قادىرلى اقساقال!» بۇل – قوڭىرقوجا قوجىقوۆتىڭ ۇزەڭگىلەس زامانداسى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ لەبىزى. ونىڭ كۇردەلى ءومىرى مەن قىزمەتىنە باعا بەرگەن تاريحشى مامبەت قويگەلدى:«ق.قوجىقوۆتىڭ ءومىر جولى – حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە قازاق جانە باسقا تۇركىستان حالىقتارىنىڭ ساياسي ومىرىنە قاتىستى ىستەرگە سانالى ءارى بەلسەندى تۇردە اتسالىسقان زيالى ازاماتتىڭ ءومىر جولى» دەيدى.
ونىڭ كۇرەسى ەرتە باستالعان ەدى. پاتشا جاندارمەرياسى ءۇش رەت قاماققا السا، قىزىلداردىڭ تۇرمەسىنە دە ءۇش رەت ءتۇسىپ، سوڭعىسىندا اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. مىنا دەرەك 1930 جىلى 22 ساۋىردە وگپۋ تاراپىنان جۇرگىزىلگەن تەرگەۋ ىسىندەگى جازبادان، ونىڭ سانالى كۇرەسىنىڭ باستاۋى وتارشىلىققا قارسىلىقتان شىققانىنان ءمالىم بەرگەندەي: «يا ۋچيلسيا ي ستال سوزناتەلنو جيت توت پەريود، كوگدا ەۆروپەيسكي كاپيتاليزم ۆو ۆسيۋ ناستۋپال نا ۆوستوك ي پوروباششال كولونيالنىە نارودى، ۆ توم چيسلە مۋسۋلمانسكيە سترانى. يا بىل ۆ كازاحسكيح وبلاستياح تۋركەستانسكوگو كرايا – ۆاكحاناليا تسارسكوگو پراۆيتەلستۆا دوشلا دو ستەپەني، چتو كازاحسكومۋ نارودۋ وستاۆالوس ودنو – ۆىمەرەت. يا سدەلالسيا ناتسيوناليستوم».
ونىڭ قىزمەتىنىڭ ءبىر بەلەسى اعارتۋ­شىلىق جولىنا ارنالىپ، ۇستازدىق ەتەدى. شاكىرتتەرىنە ارناپ تۇڭعىش «الىپپە» وقۋلىعىن 1912 جىلى ورىنبور قالاسىندا فاتيح كاريميدىڭ باسپاسىنان جارىققا شىعارعان. وزىق ويلى، ۇلتجاندى اعارتۋشىنىڭ ا.قاسىموۆ پەن س.جاڭگىروۆپەن بىرلەسە شىعارعان «رۋسيە پاتشالىعىندا رومانوۆ ناسىلىنەن حۇكىمرانلىق قىلعان پاتشالاردىڭ تاريحلارى» اتتى ەڭبەگى رومانوۆتار بيلىگىنىڭ 300 جىلدىعىنا وراي، شاعاتاي تىلىندە جارىق كورەدى. بۇل تۋىندىنىڭ قانداي ماقساتتا جازىلعانىن قوجىقوۆتىڭ ءوزى بىلايشا تۇسىندىرەدى: «مەن جەرگىلىكتى اكىمشىلىك ورىندارىنىڭ ۇستىنەن كوپتەگەن ارىزدار مەن پەتيتسيالاردى پەتەربۋرگكە قايتا-قايتا جولداپ وتىردىم. سوعان بايلانىستى مەنى ءبىر ۋەزدەن ەكىنشى ۋەزگە اۋىستىرىپ وتىردى. اكىمشىلىككە قايتسەم جاعام دەگەن ويمەن رومانوۆتاردىڭ ءۇيى جايىندا قازاق تىلىندە ەڭبەك جازدىم. بۇل، ارينە، مەن ءۇشىن ماسقارالىق جۇمىس بولدى. ەڭبەكتە قازاق حالقىنىڭ پاتشاعا باعىنۋى ناسيحاتتالعان ەدى. بىراق مۇنىمەن مەن اكىمشىلىك ورنىنىڭ ىقىلاسىن وزىمە اۋدارا المادىم…».
قوجىقوۆتىڭ قايراتكەرلىگىنىڭ كەلەسى وتكەلى تۇركىستاندىق ۇلتتىق ساياسي ەليتانىڭ قۇرامىندا كورىنەدى. مىنا دەرەكتە: «1917 جىلى مەن ەكىنشى رەت تاشكەنتتە وتكەن قازاق سەزىنە قاتىستىم. قوقان اۆتونومياسى تالقاندال­عاننان كەيىن تىنىشپاەۆپەن بىرگە كوممۋنيستىك وتريادتاردان قاشىپ، تاۋ ىشىندە جاسىرىنعان كەزىم بولدى» دەيدى.
1924 جىلعى ساۋىردە بولشەۆيكتەر پارتياسىنىڭ باس حاتشىسى يوسيف ستالينگە كورنەكتى قازاق كوممۋنيستەرىنىڭ ءبىرى الاش-وردا تۋرالى قۇپيا بايانداما بەرگەنى بەلگىلى. سونداعى قۇپيا تىركەمەنىڭ 8-بابىندا مىناداي مالىمەتتەر ايتىلعان: «قوڭىرقوجا قوجىقوۆ. قازاقتىڭ «قوجا» دەپ اتالاتىن اقسۇيەكتەرىنەن. قوقان اۆتونوميالىق ۇكىمەتىنىڭ بۇرىنعى مۇشەسى. كورنەكتى الاشورداشى، شوقاەۆتىڭ كومەكشىسى. 1913 جىلى، رومانوۆتار ءۇيىنىڭ تويى كەزىندە، پاتشالاردىڭ پورترەتىمەن قازاق تىلىندە كىتاپشا جازدى. فەرعانانىڭ اۋداندارىنىڭ بىرىندە كەرەنسكيدىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەتىنىڭ كوميسسارى بوپ ىستەدى. 1921 جىلى جەر حالكوماتىنىڭ مۇشەسى، سودان سوڭ جەر حالكومىنىڭ ورىنباسارى بولدى، جەتىسۋ وبلىسىندا جەر-سۋ رەفورماسىن باسقاردى، جۇرتتىڭ بارىنە ورىستاردى «وڭدى سوعۋدامىز» دەپ ايتىپ ءجۇردى. 1922 جىلى جەرگە ورنالاستىرۋدى باسقاردى، قازىر جەرگە ورنالاستىرۋ باسقارماسىندا ىستەيدى. قوجىقوۆ قوجانوۆپەن ءبىر پاتەردە تۇرادى. وسى قوجىقوۆ، قوجانوۆ، اسفەندياروۆ، توقتىباەۆ – بەلگىلى ءلاپيننىڭ قىزدارىنا ۇيلەنگەن، ءسويتىپ ولار قازاق حالقىن ەڭ الدىمەن وسى تۋىسقاندىق بەلگىلەرى بويىنشا بىرلەسىپ بيلەۋدە. قوجىقوۆ الدەنەشە رەت تۇركتسيك مۇشەلىگىنە سايلاندى جانە قوسشى ورتالىق كوميتەتى باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. 1921 جىلى قوجانوۆتىڭ جانە اسفەندياروۆتىڭ كەپىلدىگىمەن ءتىپتى پارتياعا دا كىردى، الايدا كەيىن شىعارىپ جىبەرىلدى. قازىر تاپ وسى قوجىقوۆ قوجانوۆتى بيلەپ تۇر. (ول – وتە تاجىريبەلى ادام). قوجانوۆقا قىز­مەتكەرلەر كەلگەندە، ولاردى ەڭ الدىمەن وسى قوجىقوۆقا ماسەلەلەردى كەلىسۋ ءۇشىن جىبەرىپ الادى، ءتۇرلى ۇكىمەتتىك جانە ءتىپتى پارتيالىق حاتتامالار دا وعان پىكىرىن ءبىلۋ ءۇشىن جىبەرىلىپ جاتادى». بۇل قۇپيا جازبادان بايقالاتىنى سول، قوجىقوۆ كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا دا ۇلت كوممۋنيستەرىنىڭ بىرقاتارى اقىل-كەڭەس سۇراپ تۇراتىن بەدەلدى قايراتكەر بولعان.
ساۋلە قوجىقوۆا ءبىر كەزدەسۋىمىزدە كوپتەن بەرى ساقتاپ جۇرگەن گازەت قيىندىسىن كورسەتتى. وندا رەجيسسەر دىنشە ءادىلوۆتىڭ 1928 جىلى وگپۋ تەرگەۋشىسىنە بەرگەن جاۋابى باسىلعان ەكەن. قازاقشا ماعىناسى مىناداي: «قىزىلوردا اتاۋىن العاش اعارتۋشى-عالىم قوڭىرقوجا قوجىقوۆ ويلاپ تاپتى. ودان نەگە بۇلاي بولعان دەپ سۇرادىق. بۇل – قوس قاتپارلى اتاۋ، ول ەكى جاقتى دا قاناعاتتاندىرۋى ءتيىس ەكەنىن ايتتى. «قىزىل»، دەمەك بولشەۆيكتەرگە ۇنايدى، ال «وردا» – ۇلتتىق اتاۋ. دەمەك، ول جاق تا، بۇل جاق تا كىنا ارتا المايدى. بۇل ۇسى­نىسپەن كەلىستىك. سۇلتانبەك قوجانوۆ سەزد تورالقاسىنان كەزەكتەن تىس ءسوز الىپ ۇسىنىس جاسادى» دەگەن دەرەك جازىلعان. ول ورتا ازيا مەن قازاق رەسپۋبليكالارىنىڭ شەكاراسىن انىقتاۋ، تۇركىستانداعى جەر-سۋ رەفورماسىن ۇيىمداستىرۋعا تىكەلەي باسشىلىق ەتتى. ول كەزدەگى قىزمەتتىڭ ناتيجەسىن م.تىنىشپاەۆتىڭ مىنا سوزىنەن بىلۋگە بولادى: «ابىلاي حان جەرىمىزدەن قالماقتار مەن ويراتتاردى قۋىپ جىبەرسە، ال كەڭەستەر كەزىندە قازاقستان شەكاراسىن قوڭىرقوجا قوجىقوۆ جاسادى». ول تۋرالى مولوتوۆ جازبالارىندا: «قازاقستاننىڭ شەكاراسى ساۋاتتى جاسالعانى سونشا، لەنين وعان ەشقانداي تۇزەتۋ ەنگىزبەدى، تەك قۇجات تاشكەنگە قاتىستى سۇ­راق­قا بايلانىستى تارتپادا جاتىپ قالدى» دەپ ەسكە العان ەكەن.
ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىنداعى «الماتى كەزەڭى» ەلىمىزدىڭ مادەني مۇرالارىنىڭ ساقتالۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتتى دەۋگە بولادى. ورتا ازيا مەن قازاقستان حالىق­تارىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن، ەتنوگرافياسىن تەرەڭ ءبىلۋى قايراتكەرلىگىندە جاڭا سيپات الدى. «كازكومستاريس» كونە مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ قورعاۋ بويىنشا كوميتەت ۇيىمداستىرادى. وسى كوميتەتتە الدىمەن كونە ەسكەرتكىشتەردىڭ ەسەبىن الىپ، جۇيەلەپ اتلاس-كارتاسىن جاسايدى. ونى ساقتاۋعا جانە قالپىنا كەلتىرىپ، زەرتتەۋگە قارجى جينايدى. بۇل كونە ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋدى مەملەكەتتىك دەڭگەيگە كوتەرگەن العاشقى تۇلعا ەدى. ءومىرىنىڭ سوڭعى ەكى جىلىندا ۇلتتىق كىتاپحانادا جۇمىس ءىس­تەيدى. وسى جىلدارى ساۋراننان قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ شاكىرتى سۇلەيمەن باقىرعانيدىڭ قولجازبالارىن تاۋىپ، ءوزىنىڭ قولتاڭباسىمەن كىتاپحاناعا وتكىزەدى. «شاحنامەنىڭ» شاعاتاي تىلىندەگى نۇسقاسىن تاۋىپ، ونى اۋدارۋعا دەن قويادى. الايدا ول تىلەگىنە جەتكىزبەدى. 1938 جىلى 28 قاڭتاردا اقىرعى رەت تۇتقىندالىپ، 15 اقپاندا اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. اسا قۇرمەتتى اقساقال بۇل كەزدە 58 جاستا ەدى…

 

استانا اقشامى گازەتى ، 6 قىركۇيەك، 2018

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان