باسقى بەت / عالىمنىڭ حاتى / قوڭىرقوجا قوجىقوۆتىڭ قىزمەتى

قوڭىرقوجا قوجىقوۆتىڭ قىزمەتى

(تەرگەۋ ماتەريالدارى نەگىزىندە)

قوڭىرقوجا قوجىقوۆ

ق.قوجىقوۆتىڭ ءومىر جولى – حح عاسىردىڭ العاشقى  شيرەگىندە قازاق جانە باسقا تۇركىستان حالىقتارىنىڭ  ساياسي ومىرىنە قاتىستى ىستەرگە سانالى ءارى بەلسەندى  تۇردە ات سالىسقان ازاماتتىڭ ءومىر جولى. ول ۇلت تاريحىنان ورىن الۋعا ابدەن لايىقتى.

حح عاسىردىڭ باسىنداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس تاريحىن زەرتتەۋ ىسىندە كەيىنگى جىلدارى ءبىرشاما اعاتتىقتارعا جول بەرۋ بايقالادى. كەيبىر ەڭبەكتەردە الاش قوزعالىسىنىڭ شىعىس جانە باتىس قاناتتارى بولعاندىعى ايتىلادى. الاش قوزعالىسى – قازاق ەلىنىڭ ءوز ۇلتتىق بولمىسى مەن مۇددەسى ءۇشىن جۇرگىزگەن كۇرەسى، سوندىقتان دا ونى تەك  بەلگىلى ءبىر ايماقپەن شەكتەۋ، ارينە، جاڭساقتىق.

1917 جىلعى قازاق رەۆوليۋتسياسى قارساڭىندا قازاق جەرىنىڭ وڭتۇستىك بولىگىن قۇرايتىن جەتىسۋ جانە سىرداريا وبلىستارىندا تۇراتىن قازاقتاردىڭ سانى شامامەن 2 972 725 ادام بولدى (1).  بۇل قازاق حالقىنىڭ جارتىسىنان استامى ەدى.  1905 جىلعى ساياسي وقيعالاردىڭ ىقپالىمەن وڭتۇستىك  وڭىردەگى ازاتتىق قوزعالىس تا ماقساتتى ءارى تەگەۋىرىندى سيپات الا باستايدى. 1916 جىلعى ۇلتتىق كوتەرىلىس تۇسىندا جەتىسۋدىڭ نەگىزگى نارازىلىق وشاعىنا اينالۋى سونىڭ كورىنىسى بولاتىن. 1917 جىلعى رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەر تۇسىندا وڭتۇستىك ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ مۇددەسى مەن تىلەگىن ءبىلدىرۋشى ساياسي توپتىڭ باسىندا  م.شوقاي، م.تىنىشباەۆ، س.لاپين، ءا. كەنەسارين، س.اقاەۆ، ءا.ورازاي، ە.قاسىموۆ جانە تاعى تاريحي تۇلعالار  تۇردى. ولاردىڭ ساياسي قىزمەتى تۇركىستان (قوقان) اۆتونومياسى ۇكىمەتىن قۇرۋمەن اياقتالعانى ءمالىم. (2).قوڭىرقوجا قوجىقوۆ  تۇركىستاندىق الدىڭعى ساياسي توپتىڭ قاتارىندا بولدى. 1930 جىلى الاش  قايراتكەرلەرىنىڭ كەلەسى ەكىنشى توبى وگپۋ تاراپىنان  تۇتقىنعا الىنىپ، ولاردىڭ ۇستىنەن تەرگەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. (3). وگپۋ  اباقتىسىنا قوڭىرقوجا قوجىقوۆ تا  قاماۋعا الىندى. مەنىڭ  قولىمدا ونىڭ تەرگەۋ كەزىندە بەرگەن بىرنەشە كورسەتۋلەرىنەن الىنعان مالىمەت بار. سول دەرەك كوزدەردى نەگىزگە الا وتىرىپ قايراتكەرلەردىڭ ءومىر جولى مەن  قىزمەتىنە قىسقاشا توقتالماقپىن.

1930 جىلى 22 ساۋىردە بەرگەن كورسەتۋىنە قاراعاندا قوڭىرقوجا قوجىقوۆ 1880 جىلى پەروۆسك ۋەزىندە  (قازىرگى قىزىلوردا) بولىسى ورتا شارۋانىڭ وتباسىندا ومىرگە كەلەدى. نەگىزگى كاسىبى مالشى. ءوز تەرگەۋشىلەرىن اداستىرۋ ماقساتىندا بولسا كەرەك، ول شىققان تەگىنە بايلانىستى: «مەن شىققان تەگىم جاعىنان قازاق تا، قىرعىز دا، وزبەك تە، تۇرىكمەن دە ەمەس، قوجامىن» دەپ كورسەتەدى. (4) وقۋعا، ياعني سول  كەزدەگى پەروۆسكىدەگى قالالىق ۋچيليششەگە 12 جاسىندا بارادى. بۇل 1892 جىل بولاتىن. ۋچيليششەنى اياقتاعان بەتتە تاشكەنتتەگى مۇعالىمدەر دايارلايتىن سەمينارياعا وقۋعا ءتۇسىپ، ونى 1904 جىلى اياقتاپ، سول جىلى كۇزدە سامارقان وبلىسىنداعى ۇرگىت دەگەن اۋىلعا بارىپ مۇعالىمدىككە ورنالاسادى. ءسويتىپ جاس جىگىت قوڭىرقوجا ءومىر جولىن مۇعالىمدىكتەن باستايدى.

قوڭىرقوجا قوجىقوۆ ءوز ماماندىعىن سۇيگەن، تالانتتى ۇستاز بولعاندىعى بايقالادى.  قازاق شاكىرتتەرى ءۇشىن دايارلاعان «الىپپەسى» سونىڭ ايعاعى. (5)

جەرگىلىكتى  تۇرعىنداردىڭ ءتىلى مەن ءداستۇرىن جاقسى بىلەتىن، ورىسشا دا ساۋاتتى جاس ماماندى ءاندىجان قالاسىنداعى مەملەكەتتىك بانكتىڭ فيليالى  وزىنە ۇساق كرەديتتەر بويىنشا ينجەنەرلىك قىزمەتكە شاقىرادى دا سول قىزمەتتە 1917 جىلعى اقپان رەۆوليۋتسياسىنا دەيىن ىستەيدى.

جاڭا  عانا ورناعان ۋاقىتشا ۇكىمەت قوڭىرقوجا قوجىقوۆتى  اندىجان  ۋەزىندەگى ءوزىنىڭ ۋچاسكەلىك  كوميسسارى قىزمەتىنە تاعايىندايدى.  وسىلايشا ونىڭ ساياسي قىزمەتى باستالادى. مىنە، وسى جول ونى 1917 جىلى  26 قاراشادا قوقان قالاسىندا ءوز جۇمىسىن باستاعان ءىۇ توتەنشە ولكەلىك مۇسىلماندار سەزىنە الىپ بارادى. تۇركسىتان ولكەسىن اۆتونوميا دەپ جاريالاعان بۇل سەزد 54 ادامنان تۇراتىن تۇركىستان ۋاقىتشا  كەڭەسىن قۇرادى. ونىڭ قۇرامىندا قوڭىرقوجا قوجىقوۆ تا بار ەدى.

تۇركىستان ۋاقىتشا كەڭەسى 12 ورىننان تۇرعان  تۇركىستان اۆتونومياسىنىڭ ۋاقىتشا وكىمەتىن بەكىتتى. ونىڭ توراعاسى جانە  ىشكى ىستەر  ءمينيسترى بولىپ مۇحامەدجان تىنىشباەۆ، سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولىپ مۇستافا شوقاي، ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ءابدىراحمان ورازاەۆ، مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولىپ قوڭىرقوجا قوجىقوۆ سياقتى  قازاق زيالىلارىنىڭ  تاعايىندالعانى ءمالىم (6).

1917 جىلدىڭ سوڭىندا بولىپ وتكەن ءىى-ءشى جالپىقازاق سەزىنىڭ شەشىمى بويىنشا 1918 جىلى قاڭتاردا 72 وكىل قاتىسقان سىرداريا قازاقتارىنىڭ  سەزى شاقىرىلىپ،  وندا الاش اۆتونومياسىنا بۇل ءوڭىر  قازاقتارىنىڭ قوسىلۋىنا نەمەسە  قوسىلماۋى ماسەلەسى تالقىعا تۇسەدى.  سەزد ەگەر الاش اۆونومياسى تۇركىستان اۆتونومياسىمەن وداق قۇرعان جاعدايدا  تۇركىستان قازاقتارىنىڭ  الاش اۆتونومياسى قۇرامىنا ەنەتىندىگى جونىندە شەشىم قابىلدايدى، جيىنعا قوڭىرقوجا قوجىقوۆ تا قاتىسادى.

قوقان اۆتونومياسى جەڭىلىسكە ۇشىراعاننان كەيىن قوڭىرقوجا قوجىقوۆ كەڭەستىك بيلىككە قىزمەتكە كىرىپ، تاشكەنتتەگى مەملەكەتتىك  بانككە شاعىن كرەديت بويىنشا ينسپەكتور مىندەتىن اتقارادى.

وسى قىزمەتتە جۇرگەن ق.قوجىقوۆ سول كەزدەگى كەڭەس قايراتكەرى پولتوراتسكيدەن قازاق زيالىلارىن سوۆەت  جۇمىسىنا قىزمەتكە تارتۋ جونىندە تاپسىرما الادى. (7) بۇل 1918 جىلدىڭ  كوكتەمى ەدى.  كەيىنىرەك ول مۇعالىمدىك قىزمەتكە ورالىپ، پەداگوگيكالىق كۋرستاردىڭ ديرەكتورى، بالالار ءۇيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، ناركومپروس جۇيەسىندە، تۇركىستانداعى اشتىقپەن كۇرەس كوميتەتىندە جانە باسقا قىزمەتتەردە ەڭبەك ەتەدى.

ق.قوجىقوۆتىڭ  ءومىر جولىنداعى ەلەۋلى تاعى ءبىر كەزەڭ. جەتىسۋ وبلىستىق رەۆوليۋتسيالىق  كوميتەتىنىڭ مۇشەسى رەتىندە 1921 جىلى بستالعان جەر رەفوماسىن باقىلاۋ  مىندەتىنىڭ جۇكتەلۋى ەدى. وسى جىلى ول تۇركىستان ولكەلىك كەڭەستەر سەزىندە سول ايماقتىڭ ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ  مۇشەسى بولىپ سايلانادى.

قورىتا ايتقاندا، قوڭىرقوجا قوجىقوۆ 1926 جىلعا دەيىن ءتۇرلى كەڭەستىك قىزمەتتە بولادى. ال وسى 1926 جىلى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنە قارسى باعىتتالعان قۋعىن-سۇرگىن  وعان دا جەتەدى.

تەرگەۋ ماتەريالدارىندا ق. قوجىقوۆ  ءومىرىنىڭ سول ءبىر كەزەڭىندە ا.بايتۇرسىنۇلى، م.تىنىشباەۆ، م.دۋلاتوۆ، س.اسفەندياروۆ، س.اقاەۆ، م.ەسپولوۆ جانە باسقا قايراتكەرلەرىمەن جاقىن قاتىناستا بولعانىن بىلدىرەدى.

ق.قوجىقوۆ ساياسي كوزقاراسى مەن ۇستانىمى جونىندە:

«يا ۋچيلسيا ي ستال سوزناتەلنو جيت توت پەريود، كوگدا ەۆروپەيسكي كاپيتاليزم ۆو ۆسيۋ ناستۋپال نا ۆوستوك ي پوروباششال كولونيالنىە نارودى، ۆ توم چيسلە مۋسۋلمانسكيە سترانى. يا بىل ۆ كازاحسكيح وبلاستياح تۋركەستانسكوگو كرايا – ۆاكحاناليا تسارسكوگو پراۆيتەلستۆا دوشلا دو ستەپەني، چتو كازاحسكومۋ نارودۋ وستاۆالوس ودنو – ۆىمەرەت. يا سدەلالسيا ناتسيوناليستوم. ۆىحود يز پولوجەنيا ۆيدەل ۆ سەپاراتيزمە. ەتو دالو پوۆود پەتروگرادسكوي وحرانكە وبۆينيت مەنيا ۆ سەپاراتيزمە ۆ 1914-1915 گگ. بىلو پو ەتومۋ پوۆودۋ راسسلەدوۆانيە. پودنياتسيا دو سوزنانيا، چتو سپاسەنيە ۆ سوتسياليزمە – يا نە موگ، پوتومۋ چتو نە بىلو سرەدى، گدە بى يا موگ پولۋچيت ۆوسپيتانيە» (8).

ءوزى ارالاسقان زيالىلاردىڭ ساياسي ۇستانىمىنا بايلانىستى ول : «ولاردىڭ ءبارى ۇلتشىلدىق يدەولوگياسىندا بولدى، مەنىڭ ءوزىم دە ودان ادا ەمەس ەدىم» دەپ كورسەتەدى.

كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن ونىڭ كوزقاراسىنا تۇركىستان كەڭەستەرى سەزىنىڭ بيلىككە جەرگىلىكتى مۇسىلمانداردى تارتپاۋ جونىندەگى جاعىمسىز اسەرى بولعاندىعىن جاسىرمايدى.

ق.قوجىقوۆ الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسىلاردىڭ مۇلكىن تاركىلەۋ، ەلدى وتىرىقشى تۇرمىسقا بەيىمدەۋ، ۇيىمداستىرۋ ساياساتىن قولدانعانىن ايتادى. بۇل جاۋاپتىڭ ىشىندە ونىڭ ىشكى ۇستانىمىنا قانشالىقتى سايكەس ەكەنىندىگىن ءدال باسىپ ايتۋ قيىن.

1931 جىلى 20 قىركۇيەكتە بەرگەن كورسەتۋىندە ول : «…يستوريۋ پەرەيمەنوۆانيا گورودا اق مەچەت ۆ گورود كىزىل-وردۋ يا زنايۋ. پرويسحوديلو ەتو تاك: ۆو ۆرەميا سەزدا سوۆەتوۆ ۆ 1925 گودۋ يا، دجاندوسوۆ، حودجانوۆ ي در. سوبراليس نا وبەدە ۋ كوگو-تو يز كازاحوۆ. ۆو ۆرەميا وبەدا بىل پودنيات ۆوپروس – كاك نازۆات نوۆۋيۋ ستوليتسۋ. يا پرەدلوجيل نازۆات ەە «قىزىل-وردا» ي ەتو ۆسەم پونراۆيلوس، پوسلە چەگو حودجانوۆ پرەدلوجيل ەتو نازۆانيە نا سەزدە سوۆەتوۆ ي ونو بىلو پرينياتو» (9)

وسى تاريحي دەرەكتەردەن ق.قوجىقوۆتىڭ قازاقستان كەڭەستىك رەسپۋبليكاسىىنڭ سول كەزدەگى استاناسىنا جاڭا اتاۋ بەرۋ ىسىنە تىكەلەي قاتىستى بولعاندىعىن بايقايمىز.

م.ق.قويگەلدى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور،

اباي اتىنداعى قاز ۇپۋ-ءنىڭ «ماگيستراتۋرا جانە 

دوكتورانتۋرا»ينستيتۋتىنىڭ 

گۋمانيتارلىق ماماندىقتار كافەدراسىنىڭ  مەڭگەرۋشىسى

سونداي-اق، وقىڭىز

يسابەك تە ەر ەدى

قازاقتىڭ  بەلىگىلى مايلىقوجا اقىن ءوزىنىڭ پالۋان ءىنىسى ەسەحاندى شاقىرىپ: «كۇننىڭ سۋداي، جىلدىڭ جەلدەي وتە شىعارىن …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان