شورتانباي ء(الي مۇحاممەد) قانايۇلى

ۇلت قورعانى

مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جيىرما تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ 1984 جىلى جارىق كورگەن 15-تومىندا باسىلعان. «بەكتىك قۇلاۋعا اينالىپ، ءوندىرىس كاپيتالى داۋىرلەي باستاعان كەزدىڭ ادەبيەتى» اتتى زەرتتەۋدە (1933 جىلعى «ءحىح عاسىر مەن حح عاسىر باسىنداعى قازاق ادەبيەتى» وقۋلىعىندا جاريالانعان – ق.م.) 1870 جىلدار مەن 1905 جىلدار اراسى دەپ كورسەتىلگەن كەزەڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ دامۋ تاريحىندا ەلەۋلى ءىز قالدىردى.ءحى ح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى شارۋاشىلىق، قوعامدىق، ساياسي جاعدايلاردىڭ رەسەيدىڭ قولتىعىنداعى وتار ەلدەرگە نەندە ىقپالى بولعاندىعىن، ونىڭ ادەبي مۇراداعى تاڭباسىن كۇنى كەشە عانا ساياسي تۇتقىننان، تۇرمەدەن شىققان مۇحتار اۋەزوۆ مەيلىنشە تايساقتاماي، سىرعاقتاماي باتىرىپ-باتىرىپ ايتىپ وتكەن. «بۇرىن بەكتىڭ قۇلى، پۇلى بولعان كوپ كرەستيان، جەردەن كەتىپ، ءوندىرىس جۇمىسكەرى بولعان سوڭ، ءوندىرىس كاپيتالى داۋىرلەي باستادى. 60-70 جىلدار دەگەن كەز رەسەي ءوندىرىس كاپيتالىنىڭ تايساقتاپ، قۇتىرا، قۇلشىنا وسكەن كەزى بولادى. ءسۇيتىپ تاسى ورگە دومالاپ، دەگەنى بوپ كەلە جاتقان ءوندىرىس كاپيتالى قىزىلى* تولىپ، كەمەلىنە كەلگەن سايىن ارانىن اشا بەرەدى.

رەسەي ىشىندە ءوز كەرەگىنە جارايتىن جۇمىسكەر كۇشى، شيكى زات قۇرىپ، ساۋدا جولىن، ىشكى مايدانىن تۇگەل بۋناپ، ۋىسىنا سىيدىرىپ العان سوڭ، ەندى وڭدى-سولدان، جاقىن مەن الىستان، بازار، وتار نەشە الۋان شيكى زات دەگەندەردى كوكسەپ، اڭساي باستايدى. سول رەتتە بۇرىنعى رەسەيدىڭ شالاشتارى بوپ تۇرعان ءسىبىر، قازاق ولكەسى، تۇركىستان، ءتىپتى ارعى قاشقار، قالا بەرسە جاقىن قىتاي-ماڭعۇل ولكەسى ءبار-بارىندە كەرەگىنە جاراتپاق، كولەمىنە تارتپاق بولادى. وسى جاقتاردىڭ شيكى زاتىن، كەنىن، ەن-بايلىعىن ۇدايى جەمى ەسەبىندە ۇزبەي الىپ تۇرۋدى تالاپ ەتەدى. ول ءۇشىن بۇرىنعى بۇل ولكەلەردەگى ساياسي قوعامدىق شارۋاشىلىق قۇرىلىستى سول قالپىندا قالدىرۋعا بولمايدى. بۇلار دا جاڭاعى ءوندىرىس كاپيتالىنىڭ شارت تالابىنا سايكە كەلەتىن ءتارتىپ ورناتۋعا ءتيىس، رەسەي پاتشالىعىنا شالا قاراعانداي بولىپ، ءالى باياعى فەودالدىق قالپىن ساقتاپ كەلە جاتقان ولكەلەر بولسا، ەرەكشە ەسكى قۇرىلىستار بولسا، ەندى سولاردى قۇلاتۋ، كۇيرەتۋ كەرەك» (1, 274-ب).

نە قۇلاتىلدى، قالاي كۇيرەتىلدى؟ قازىردە بۇل بەلگىلى تاريح بولىپ كورىنەدى. جالپى، جاپپاي جاۋلاعان جويقىن كاپتيتاليزمنىڭ ەندىگى قازاق تۇرمىسىنا ەكپىنى تيمەگەن تۇسى جوق. توبەدەن ءتونىپ تۇرعان ساياساتتىڭ زور كولەڭكەسىنەن ىعىسقانداي بولىپ، «تاپشىلدىق توڭىرەگىندە» ءبىر-ەكى ءسوز قىستىرا كەتىپ، مۇحتار اۋەزوۆ ەل ادەبيەتىندە الابوتەن جاڭا اعىستار تۋعىزعان زامان قالىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تەكسەرىپ، تۇگىن قالدىرماي، تاۋىسا سيپاتتاپ، سارالاپ كەتەدى.

تۇركىستاننىڭ وسى كەزدە رەسەيگە قاراتىلۋى 1869 جىلدىڭ ۋاقىتشا زاڭى، اكىمشىلىك رەفورمالارداعى تۇپپيعىل…

مۇحتار اۋەزوۆ، سوزگە سىر ءسىڭىرۋدىڭ اششان ۇستاسى، وسىندا قازاق دالاسىندا الگى تۇپپيعىلدارعا زور تەگەۋىرىنىمەن كولدەنەڭ تۇرعان ءدىن جايىن بەيتاراپ قالدى بايانداعانداي بولعانسىپ، نەگىزىندە ايرىقشا ءمان بەرىپ، توقتالىپ وتەدى. «بۇعان قايشى كەلەتىن، ەسكىلىككە تارتاتىن شىعىستىق قياس، قىڭىر قارسىلىعى بار. ول – يسلام ءدىنى. سونىڭ اسەرىمەن الىسىپ، مۇمكىن بولسا قازاق ولكەسى، قازاق ەلىنەن سونىڭ دا تارماعىن جازۋ كەرەك. بۇدان تۋاتىن ميسسيونەرلىك (قازاقتى حريستيان دىنىنە شوقىندىرۋ سياقتى). ازداپ بەرىلەتىن وقۋ-ءبىلىم، ورىسشا تاربيە – ءتۇپتىڭ تۇبىندە كوپشىلىك كوشىن وسىلاي بۇرۋعا ءتيىس. مىنە، رەسەي تاريحىنىڭ 60-70 جىلداردا اكەلگەن جاڭالىقتارى وسىلار بولاتىن» (1, 275-ب).

وتار بولىپ وتىرعان ولكەدە وسىعان وراي تۋىنداعان جاعدايلاردىڭ ەل ادەبيەتىندەگى سونشالىقتى قاپىسىز، قانىق سۋرەتىن، زور تاڭباسىن مۇحتار اۋەزوۆ «ادەبيەت تاريحىندا» (قىزىلوردا، 1997 جىل), «زار زامان اقىندارى» بولىمىندە جەرىنە جەتكىزە ايتتى.

1933 جىلى ءسال وراعىتا، تاپتىڭ اڭگىمەسىن قوساقتاپ وتىرىپ، سوندا دا بولسا ەل باسىنا تۋعان ۇمىتسىزدىكتىڭ، شاراسىزدىقتىڭ شىندىعىن بۇركەمەي، بۇقپاي جەتكىزۋگە تاۋەكەل جاساعان.

«قوعامدىق تۇرمىستاعى سالت-ساناداعى بيلەۋشى ۇستەم تاپتىڭ كۇيى، كوبىنەسە، ەندى وسى جاڭعىرعان زاماننىڭ قالپىمەن ۇيلەسۋ، كەلىسۋ جاعىنا اۋىسادى. سونىمەن ورتاق ءتىل تاپپاق، سونىڭ اڭعارىنا قاراي جوڭكىلمەك بولادى. بۇل كۇندى قوستاۋشىنىڭ ءوزى قازاق ىشىندە ءبىر-اق ءتۇرلى تاپ ەمەس، ءارالۋان. سونىڭ ءبىر توبى بۇرىنعى بەكتىك داۋىرىندە ۇستەمدىك الىپ كەلگەن اتالى جۋان ارۋاق سۇيەكتەرى. ەندى سونىڭ الدىڭعى قاتارى زامان تونىن كيىپ، اۋەنىنە باسۋ ءۇشىن جاڭادا ايتىلعان وزگەشەلىك، جاڭالىقتىڭ ءبارىن قوستاۋ جولىنا شىعادى. اكىم بولۋمەن قاتار، وقىپ ءبىلىم الۋ، ساۋدا قىلۋ، ۇلىقپەن ۇيلەسۋ، دەگەنىنە ەلدى كوندىرۋ، بازاردى قوستاۋ، ءوندىرىس كاپيتالىنىڭ ءتاۋىر تۇتىنۋشىسى بولۋ تالابىنا قاراي باسادى» (1, 276-ب).

مۇحتار اۋەزوۆ سول تۇستاعى ەل ءىشىنىڭ، الەۋمەتتىك توپتاردىڭ، داعدىلى سالتتان زامان ىرقىنا بەيىمدەلۋ، كوندىرۋ بەتالىستارىنا ەگجەي-تەگجەيلى سارالاۋ جاسايدى. استارى اۋىر اقيقاتتارمەن قۇرساۋلانعان «سۋ تۇبىنە كەتتىڭ جۇرتتىڭ» دۇربەلەڭ، دۇبىلگەن دۇنيەدەگى قۇلقى، قىلىعى، شەرى…

«ادەبيەتتەگى وسى كۇيدىڭ مىسالىن مۇرات، شورتانبايدان ءبىر كورسەك، اباي، التىنسارىۇلىنان تاعى كورەمىز. بۇلاردىڭ كەيبىرى ەسكىلىكتىڭ كولەڭكەسىندە قاپ، قۇر سونى قيماعاندىقتى ايتسا، ەكىنشى بىرەۋلەر ءارالۋان جولمەن ۇيلەسۋدى، قۇپتاۋدى ماقۇل كورەدى (1, 276-ب).

دالاعا ساۋدانىڭ جايىلىپ ورنىعۋى، «ساۋىپ ىشەر ءسۇتى جوق، ءمىنىپ كورەر كۇشى جوق» اقشا دەيتىن پۇلدىڭ تورگە وزۋى، ەلدىڭ قۇتىن نەسيە جۇتقان ساۋداگەر زاماننىڭ سۇم پيعىلى، قۋلىق ساۋعان قۇلقىنان سەكەم العان، تىكسىنگەن قارا جۇرت جاپاتارماعاي الەككە ءتۇسىپ، جانتالاس ارەكەتكە تارتىلعان.

مۇحتار اۋەزوۆ جاڭا زامان كوشىنە ىلەسپەسكە امالى قالماعان قيلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ جاندالباساسىن زور قوعامتانۋشىلىق ورەدە تالقىعا تارتادى.

وسىندا كەيىندە كوپ شۋ بولعان، ۇرەي تۋعىزىپ، ەسكە سالۋعا تىيىم سالىنعان مۇسىلماندىق اعارتۋشىلىقتىڭ فاكتىسىن ارعى-بەرگىدەن مەڭزەپ ايتىپ وتىرادى.

«…ۇشىنشىدەن، وسى جاڭاعى سوڭعىنىڭ بارىپ يىق سۇيەيتىنى – وتار ەلدەردىڭ اسەرەسە جاقىن شىعىس كاپيتالشىلارىنىڭ ۇستانعان تارتىس نەگىزى – دىنشىلدىك، يسلامشىلدىق.

ء…بىر جاعىنان «يسلامشىلدىق»، «تۇرىكشىلدىك» سياقتى تارتىس ءادىسىن تۇسىنە باستايدى. سونىمەن قاتار دۇنيە عىلىمىن وقىپ، سىرت قالپىن تۇزەپ، رەسەي كاپيتالىمەن باسەكەگە جاراۋ ءۇشىن، جاڭا وقۋ جاديتشىلدىك سياقتىلاردى دا شەت جاعالاپ قوستاي باستايدى (1, 277-ب).

اۋەزوۆ شىعىس توپىراعىنداعى زامانا ىڭعايىندا ورىستەگەن اعارتۋشىلىق، ازاتتىق كۇرەس باعىتتارى فاكتىسىن بار ەلەۋلى مانىندە باستاۋ كوزدەرىن، ورتالىق تۇلعالارىن كەلتىرىپ وتىرىپ، اينالىمعا تارتتى.

«مىنە، وسىنداي تاپتىق الدىڭعى قاتارداعى ساناشىلىعى تاتار-مۇسىلمان عالامىندا شاگابۋددين مارجاني، قايىم ناسىري، ىسماعۇل گاسپرينسكي سياقتىلار بولسا، قازاقتا اباي، التىنسارىۇلى سياقتىلار دا ءبىراز قازاق ەرەكشەلىكتەرىن الا كىرگەن ليبەرەل بۋرجۋاعا اينالدى» (1, 278-ب).

وسى بۋرجۋازيانىڭ تاساسىندا ۇلت ۇعىمى تۇردى. ساقتانا، ساراڭ سويلەگەندەي، ارا-تۇرا «بۇرا تارتىپ» ءمىن تاققانداي بولىپ وتىرىپ، كوكەيىندەگىسىن ىرىكپەي، سارقىپ ايتپاي قويمايتىن اۋەزوۆ ونەگەسى بۇندا دا ساۋلەلەنىپ تۇر.

«وسىمەن بۇل ءداۋىردىڭ اقىندارى، اسىرەسە اباي جالعىز ءوز تۇسىنىڭ ايناسى عانا ەمەس، ءوزىنىڭ الدىنداعى بىرقاتار زاماندى دا ءسوز قىلىپ، سۋرەتكە باسىپ، ءوزى دە تانىپ، وزگەگە دە نىق تانىتىپ كەتكەن اقىن بولادى» (1, 279-ب).

سول ءداۋىردىڭ زامان كۇيىن اشقان اقىندارىنىڭ ءبىرى، ءبىرى بولعاندا دا ءدال اۋەزوۆ اتاپ ايتاتىن ابايداي ءىرى تۇلعانىڭ الدىنداعى بىرەگەيى – شورتانباي قانايۇلى.

ءحىح عاسىردىڭ 30 جىلدارىنداعى فرانتسۋز قوعامىن ايگىلى بالزاك جوبالاعان 100 تومدىق «ادامزاتقا ءاجۋا» تسيكلىنىڭ 90 پالەنباي رومانىندا قالت جىبەرمەي باقىلاپ، ارمانسىز اقتارىپ-توڭكەرىپ، سىلكىلەپ، ءسىڭىرىپ جازعان.

زەرتتەۋشىلەر دەرەگىنە قاراعاندا كەيىنگە ساقتالىپ جەتكەن 3000 جولدىڭ و جاق، بۇ جاعىنداعى ولەڭ-تولعاۋلارىندا شورتانباي اقىن دا سول ءوز زامانىن، ءحىح عاسىردىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭىندەگى قازاق ءومىرىن، بەرەكەسى قاشقان وتار ەلدىڭ قالپىن، ىنتىماعى ىدىراعان ەل ادامىنىڭ مىنەز-قۇلقىن، تۇتاس تەرگەپ، تۇگەلىمەن، سۋرەتشىلدىكپەن قالىپتادى.

1933 جىلعى وقۋلىققا ەنگەن «شورتانباي شىعارمالارى» اتتى تاراۋشادا مۇحتار اۋەزوۆ ءوزى 1927 جىلى زار زامان اقىندارىنىڭ ايتۋلى وكىلى ەسەبىندە توقتالعان شورتانباي قانايۇلىنىڭ ادەبيەت تارحىنداعى وقشاۋ تۇعىرىن جانە ءبىر بۇلتارتپاس نەگىزدەرىندە ورنىقتىردى.

ءبىر ماندە، 1927 جىلعى «زار زامان» اتاۋ-ۇعىمى باسقا باعىتقا ويىسقانداي «الدامشى» اسەر تۋعىزىپ وتىرىپ، شورتانبايدىڭ الابوتەن، ىقپالدى شىعارماشىلىق باعىتىنىڭ ايرىقشالىقتارىن تاڭبالاپ، ءبولىپ اتايدى.

«شورتانباي شىعارمالارى ءحىح عاسىردىڭ 60-70 جىلدارىندا كەپ شىققان ءبىر اعىندى كورسەتەدى. تاريحي، قوعامدىق جاعىنان العاندا، بۇل تۇردەگى ادەبيەت شىعارمالارى ءحىح عاسىردىڭ العاشقى جارىمىندا بولعان ۇلگىلەردەن باسقاشا بوپ، وزگەرىپ كەتەدى» (1, 280-ب).

ەندىگى «باسقاشا، ەرەكشە سارىن» قازاق جەرىندەگى وتارلىق ەزگىگە قارسى ءبىر عاسىرعا جۋىق جالعاسقان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەردىڭ جەڭىلىس تاۋىپ، باتىرلاردان باس كەتكەن زامان كۇيىمەن، قازاق جەردەن تۇتاس ايرىلىپ، «جاڭا زاڭعا» باعىنعان ءداۋىردىڭ شەرى، ىزا مەن نامىس بۋعان نارازىلىق سارىنى بولاتىن.

ايتا جۇرەر ءسوز بولسىن،

داعدارعان سورلى حالقىما،

مىڭ قابات بەتىم جۋىلعان،

كوزدەن اققان جاسىما، – دەيدى ءبىر تولعاۋىندا شورتانباي اقىن.

بۇل جوندە ءسابيت مۇقانوۆ:

«شورتانبايدىڭ «كوزىنەن مىڭ قابات جاس اعىزعان» نە؟ ارينە، ول، پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى حالىقتىڭ كوتەرىلىسى باسىلعاننان كەيىنگى باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىق زارى.

1783 جىلدان باستالعان قازاق حالقىنىڭ كوتەرىلىسى، 1850 جىلدارى، ۋاقىتشا مىلتىق كۇشىمەن باسىلدى دەسەك، سودان كەيىنگى جىلدارداعى حالىق باسىنا تۇسكەن قيىنشىلىقتى شورتانباي ءوزى ولگەنشە شىن ىقىلاسىن سالا، بويداعى بار اقىندىق تالانتىن جۇمساي، حالىق قايعىسىن حالىقپەن بىردەي قايعىرا، حالىقپەن بىردەي جىلاي ءوتتى. سول كەزدەگى قازاق تۇرمىسىنان شورتانبايدىڭ جىرى شولماعان ەشبىر سالا جوق» (2, 124-ب).

ءسابيت مۇقانوۆ شورتانباي جىرلارىنا مۇحتار اۋەزوۆ پىكىرىمەن ۇندەس، «قازاق ادەبيەتىندەگى جاڭا ءداۋىر» دەپ باعا بەردى.

شورتانباي كوپكە جايىلىپ بارا جاتقان قۇلىق، كەساپات مىنەزدەردى ءدال بالزاكشا مىزباقپاي «تىركەۋدەن وتكىزەدى». ۇلتىنا قورعان بولار امال تاپپاعاندا اۋىتقىپ بارا جاتقان ەلدىك پەن كىسىلىككە اتام زاماننان ىزگىلىك تىرەگى بولىپ يگىلىك جايعان دىننەن داۋا ىزدەيدى.

«سول ۇستەگى حالگە ىرزا بولماي، الدىڭعىدان ەرتە باستان ءتۇڭىلىپ، شوشىپ، ارتىنا قاراي شەگىنە كۇڭىرەنگەندە، ولاردىڭ اۋزىنان شىققان ءسوزدىڭ ءبارى «زار» بوپ، مۇڭ، ۋايىم، زامان ۋايىمى بوپ شىعادى. ۋاقىتىنداعى كوپ زاردىڭ، كوپ دەرتتىڭ ءبىرى بوپ ءدىن جايى دا ارالاسادى. ءدىن السىرەيدى دەگەن ۋايىمدى شىعارىپ، ءۇي ءىشى تۇرمىستىڭ بۇرىنعى فەودالدىق، رۋشىلدىق زامانىنداعى قالپى وزگەرىپ بارا جاتقانىن زار ەتەدى» (1, 282-ب).

شورتانباي اقىننىڭ ءوز تۇسىنداعى ادەبيەت باعىتىن ايقىنداي تۇسەتىن «تار زامان»، «بالا زار»، «وپاسىز جالعان»، «وسىنشا ازدى ەل نەدەن»، «بايدى قۇداي اتقانى» سىندى تولعاۋلارى اۋماعىندا شىعارماشىلىق دارالىق سيپاتتارىنا زەر سالعان اۋەزوۆ، شورتانبايداعى ءدىن جايىن تۇگەسىپ، ءتۇپ-توركىنەن تارقاتىپ وتەدى.

ىرگەلى ەلدىڭ، ەلدىكتىڭ ەجەلگى يسلامدىق يلانىمىنا، مۇسىلماندىق ۇستانىمدارىنا قاۋىپ تونگەن…

مۇحتار اۋەزوۆ شەتجاعالاتىپ وتىرىپ ءحىح عاسىرداعى رەسەي پاتشا ۇكىمەتى تارابىنان جۇرگىزىلگەن ميسسيونەرلىك مۇددەگە قارسىلىق – ماقساتتى تۇردە كەڭ جايىلعان مۇسىلماندىق اعارۋشىلىقتىڭ ءمان-جايىن ىلگەرىلەتە تۇگەندەپ، تاۋىسا تالقىلايدى.

كوپشىلىككە ۇعىمدىلىق، دارالىق ايرىقشالىعى بۇرىنعى بۇحار جىراۋمەن سالىستىرعاندا «كوزگە ۇرىپ» تۇرعان شورتانباي تۋىندىلارىنىڭ تۇپتىرەگى ءدىن ەكەندىگىن، بۇلاي بولۋىنىڭ سەبەبىن اۋەزوۆ قۇبىلىستى تۇتاس تانىپ-مەڭزەگەن كورەگەن، سەزىمتال بىلگىرلىكپەن ايتتى.

«قازاق ادەبيەتىندە ءدىن سارىنىن العاش باستايتىن اقىن وسى شورتانباي بولسا، بۇل ءوزى مۇسىلمانشىلىقتى يسلامنىڭ ءدىن كىتاپتارىنان العان ادام بولادى. ەڭ العاش جازىپ جىرلاعان، وقىعان اقىن دا وسى بولۋعا ىلايىق. بىراق سونىڭ كىتاپ جولىنداعى ۇستازى، ۇلگىسى: ورتا ازيا مەن يران، اراب سوپىلارى.

ورتا ازيا توپىراعىندا ءحىى-ءحىىى عاسىرلاردا جارىققا شىعىپ كەيىنگە كوپ عاسىرلارعا جەلىسىن تارتىپ كەلگەن «تاس جاۋىپ» سارىنى قازاق ادەبيەتىندە شورتانبايدى ءوز ءمۇريتى قىپ العان سياقتى. ارينە بۇنىڭ سەبەبى قۇر عانا ەلىكتەۋ ەمەس. ءبىر كەزدە «سوپىلىق» اقىندىعىن تۋعىزىپ ورىستەتىپ كەلگەن ورتا ازياداعى شارۋاشىلىق، قوعامدىق، تاريحي جاعداي – شورتانباي تۇسىندا قازاق توپىراعىندا دا، وزىنە لايىقتى جاعداي تاپقان بولۋ كەرەك» (1, 283-ب).

شورتانبايدىڭ «زار-زاماندارىنىڭ» كوپ ۇلگى، كوپ سارىنى، كوپ قۇبىجىق بەلگىلەرى قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ «ديۆاني قيقمەتىنە» ۇقسايتىنىنا زەر سالۋىندا اۋەزوۆتىڭ نەنىڭ جايىن دا تۇگەندەپ، ايعاقتاپ، كوپ جۇمباقتان سىر اڭداتىپ وتىراتىن ايتقىشتىعى ءدىن تاريحىنا جەتىكتىگىمەن دە ايرىقشالانادى.

ءحىى عاسىردىڭ 30-40 جىلدارىنداعى، قاراحان مەملەكەتى ىدىراعاننان كەيىنگى ماۋارانناحرداعى تاريحي جاعداي تۇرعىسىندا ەكى جاقتى ەزگىدە قالعان حالىق تۇرمىسىنا، ياسساۋي جاساعان داۋىرگە مەڭزەپ سويلەيدى» (3, 23-ب). شورتانبايدىڭ ادەبيەت تاريحىنداعى وزىق شىعارماشىلىق باعىتىن ىلگەرىدە زار زاماننىڭ جايىندا كەڭ شولىپ قاراعان اۋەزوۆ 1933 جىلى دا ايتقانىنان قايتپاعانىن، قايتپايتىنىن، قايتا المايتىنىن «سەزدىرىپ» الادى. شورتانباي اقىندىعىنىڭ رەاليستىك، الەۋمەتتىك بەتالىسىن ءدىن كۇيىمەن قابىستىرماي سويلەمەۋى – ماسەلە وسىندانى مەڭزەۋ.

1959 جىلعى ادەبي مۇرا تاعدىرى تاعى ءبىر تالقىعا تۇسكەن ايتۋلى كونفەرەنتسيادا شورتانبايعا عانا تيەسىلى بولعانداي بۇلتارتپاي تەلىنىپ، شوشىنا تۇسكەن بولىپ باسىم ايتىلعان ءدىن اڭگىمەسى وسى، 1933 جىلعى وقۋلىقتاعى ۇستانىمدارعا قارايلاپ ايتىلعان، ىشىندە «بۇكپەسى» بار سىر ەكەندىگى انىق. تەرىستەپ وتىرىپ، سوزگە ىلىك ەتىپ، قايتكەندە قالتىرماۋدىڭ قايلاسىن قامداۋ. ەل جوعىن جوقتاۋشىنىڭ بۇلتاعى، بۇرىلىسى قاپتاعان ساياسي ويىندارعا ساي، دابىرا جاساماي، ءۇنسىز ۇعىنىسقان كۇيى.

ءدىننىڭ بار «پالەسىن» شورتانبايعا ىسىرىپ تاستاۋ ءبىر قاراعاندا اسىل وزەگى – يسلامدىق قۇندىلىقتارعا بايلانعان ادەبي ۇلى مۇرا – ۇلت قورعانىنىڭ ءتۇپ مۇددەسىندە توپالاڭ، توبىر زاماننىڭ اۋزىن الۋ.

شورتانباي اقىن دىنگە قاتىستى وسى «جالانى»، جاپانى تۇتاس كوتەرىپ الۋعا، «قۇرباندىققا شالىنۋعا» قاقىلى دا، لايىقتى دا بولاتىن.

قازاققا، ءحىح عاسىردا ءدىن جولىندا دا زور قاۋىپ تونگەندە شورتانباي يسلامنىڭ ورنىعۋ، تارالۋ تاريحىندا اتى قالعان وزىق ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ كۇرەس ونەگەسىندە قىزۋ قۋاتپەن رۋحاني مايدانعا ءتۇستى. حاقتىڭ جولىن، اللا ءسۇيىپ جاراتقان ادامنىڭ مارتەبەسىن تولعادى. قورعادى.

ءحىح عاسىردىڭ ءومىر فاكتىسىندە، تاريحي جاعدايىندا ءدىن جولىنداعى كۇرەستىڭ وزىق ونەگەسىن قالىپتاستىردى. مۇسىلماندىق اعارتۋشىلىقتىڭ ۇزاق، ارنالى تاريحىنداعى بەلگىلى ءبىر ءداۋىردىڭ وزات، تەگەۋرىندى وكىلى مانىندە جاساپ، تانىلدى.

مۇحتار اۋەزوۆ شورتانباي تولعاۋلارىنداعى زامانا ورايىنداعى تۇبەگەيلى بەتالىس، ءتاستۇيىن ءدىن ءسوزىن ۇگىت ەتۋ ايرىقشالىقتارىن اقىننىڭ كوپكە ۇعىنىقتى تىلمەن سويلەۋ ماقسۇتىمەن ايقىندايدى. «كوپتىڭ» ۇعىنىقتى ءتىلى – عاسىرلار كوشىندەگى رۋحاني قورعانى، مۇسىلمانشىلىقتىڭ يگىلىكتەرىن سىڭىرگەن ءتىلى.

شورتانبايتانۋدا، جالپى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنداعى نەگىزگى باعىتىندا يسلام وركەنيەتى، يسلام ءدىنىنىڭ ورنىعۋ، تارالۋ جولدارى، سونىڭ ىشىندە ورتا ازياعا، قازاقستانعا كەلۋى تۋرالى يسلام تاريحىن زەرتتەۋدە نەندەي دەرەكتەر بار دەگەن ماسەلە – وزەكتى.

ادەبيەتتىڭ ءاۋ باستان اللانىڭ بارلىعىن، بىرلىگىن دارىپتەۋدەن باعىت العاندىعى تۇرعىسىندا الەمدىك وزىق ادەبي ۇردىستەردىڭ بار قۇنارى، بار ارتىقشىلىعى ءدىن ىزگىلىگىمەن استاسىپ كەتكەندىگى، سونىڭ ىشىندە قازاق ءسوز ونەرىنىڭ ۇلى مازمۇنىندا سالا-سالا زەرتتەۋلەرگە سۇرانىپ تۇرعان قۇبىلىس، قۇپيالار جەتكىلىكتى.

قۇدايدان بەزەمىز دەگەن كەڭەستىك جۇيەنىڭ كولەڭكەسىندە قۇدايىن «ۇمىتۋعا» ءماجبۇر ەتىلگەن ءبىر وزىق، سورماڭداي دارىننىڭ جەكە باس قۇجاتىنداعى «ءدىنسىز» («نەۆەرۋيۋششي») اتتى مالىمدەمە كوپ جايعا مەڭزەيدى. سول «دىنسىزدىكتىڭ» زاۋالىنا ۇشىراعاندار كوپ…

بالزاك «شەگىرەن بىلعارىدا» مەڭزەگەن قۇدىرەت، دوستوەۆسكي، تولستوي، بۋلگاكوۆ «اق گۆارديادا» ءتۋربيننىڭ اياق استى ساۋىعىپ كەتۋىمەن استاستىرعان تىلسىم كۇش، شىعىس قيسسالارى، قازاق ەپوستارى، ەرتەگىلەرى، قازاقتىڭ ىلگەرىدەن، بەرىدە ءحۇىىى-ءحىح عاسىرلاردان اتى جەتكەن اقىن-جىراۋلارىنىڭ ءسوز مۇراسىنداعى اسىل وزەك… ءدىن.

ءسۇيىنبايدىڭ ۇستازى، ءحۇىىى عاسىردا جاساعان قابان اقىننىڭ، «ون سەگىز مىڭ عالامدى ولەڭمەنەن تولعاعان» (باقتىباي) قابان جىراۋدىڭ شىعارمالارى ادەبيەت تاريحىنىڭ تاڭداۋلى ۇلگىلەرى باسىلىپ كەلە جاتقان «ءۇش عاسىر جىرلايدى»، «بەس عاسىر جىرلايدى»، «جەتى عاسىر جىرلايدى» انتولوگيالارىنا، باسقا دا كادەلى حرەستوماتيالىق جيناقتارعا ەنگىزىلمەگەن.

قابان اقىن شىعارمالارى – ومىرشەڭ مازمۇنى، وزىق پوەتيكالىق قۇنارى مانىندە كىم-كىمنىڭ دە ايتقىشتىق، اقىندىعىمەن يىق تەڭەستىرىپ تۇرعان ۇزدىك ۇلگىلەر. ەندەشە قابان جىراۋ نەلىكتەن «قاعابەرىس» قالىپ كەلەدى؟

بىزدىڭشە، اقىن تۋىندىلارىنىڭ باسىم باعىتى يسلامدى، يماندىلىقتى دارىپتەۋ، ءدىن مازمۇنىندا تۇزىلگەن عيبرات ولەڭدەر بولعاندىعى ونى ادەبيەت تاريحىندا جالپى داڭقىمەن عانا اتاپ ءوتىپ، ارنايى قاراستىرۋدان «قاقپايلاپ» وتىرعان.

ادەبي مۇراداعى مىعىم يسلامدىق ارقاۋلار كەيىنگى زامان زەرتتەۋلەرىندە كوپ جاعدايدا كولەگەيلەنىپ، كوپتىڭ نازارىنا شىعارىلىپ، اتالىپ ايتىلىپ وتىرماۋىنىڭ ءتۇپ سەبەپتەرى بەلگىلى.  ءسۇيىنباي اقىننىڭ ءبىر تولعاۋىنداعى «جاراتقان اللا» ءسوزىنىڭ «جاراتقان انا» بولىپ وزگەرتىلگەندىگى سياقتى، ءدىن دەگەندە الىستان اينالىپ ءوتىپ، قاشقالاقتاي بەرۋىمىزدىڭ سالدارىنان قابان اقىن سىندى ونداعان وزىق شىعارماشىلىق تۇلعالاردىڭ ءسوز مۇراسى عىلىمي اينالىمعا ءوز دەڭگەيىندە تارتىلماي كەلدى.

ادەبيەت تاريحىنىڭ بىلگىرى، ادامزات وركەنيەتىنىڭ ايتۋلى باعىتتارىن ايرىقشا تانىممەن زەردەلەيتىن عۇلاما مۇحتار اۋەزوۆ 1933 جىلعى ادەبيەت وقۋلىعىندا باسىلعان «شورتانباي قانايۇلى» تاراۋشاسىندا «ءدىن سارىنىن العاش باستايتىن شورتانباي» دەمەۋى كەرەك بولسا دا سولاي وراعىتىپ، «بۇرا تارتقانداي» بولىپ وتىرىپ ۇلت ادەبيەتىندەگى ەلەۋلى، ماڭىزدى باعىتتاردى تاستاي تانىممەن تاڭبالايدى.

ادەبي مۇراداعى ءدىن نەگىزدەرى، ەكزەگەتيكالىق ءداستۇر تۇرعىسىندا جەكەلەگەن ارنايى زەرتتەۋ ەڭبەكتەر قازىردە قاراسىن كوبەيتىپ وتىر.

حالىقتىڭ ءوزىن ءوزى ساقتاۋ يممۋنيتەتى، رۋحاني قورعانى بولىپ، سانداعان عاسىرلار كوڭىلىن كونشىتىپ، جانىن ساقتاعان ادەبي مۇرانىڭ ارقا تىرەگى ءدىن بولعاندىعى تۇرعىسىندا قازاق ادەبيەتى تاريحىنداعى ءدىن جەلىلەرى ارعى زامانداردان كۇنى كەشەگە، ءتىپتى كۇنى بۇگىنگە شەيىن نەندەي كوركەمدىك نەگىز قالىپتاعاندىعى تۇرعىسىندا كەشەندى، تولىمدى زەرتتەۋلەردىڭ دە قاراسى كورىنە باستادى.

قازاق جاعدايىندا بىرنەشە عاسىر بويى نەگىزىنەن اۋىزشا تارالىپ، اۋىزشا ساقتالعان ادەبيەتتىڭ ءبىر پارمەندى كۇشى ءدىن ۇگىتى، كىسىلىك داعدىلارىن ءسىڭىرۋ ونەگەسى، جان  ساقتاۋ، جان بايىتۋ جان دامىتۋداعى يماندىلىق نەگىزدەرى، حاق جولىن، حاديس تاعىلىمىن دارىپتەۋ باعىتىندا ورىستەگەن باسىم سيپاتتارىندا بولدى.

«ءبارىڭ-داعى تىڭداڭدار» اتتى جالپىعا ارناۋ، وسيەت تولعاۋىندا قابان جىراۋ اۋزىڭداعى سوزىڭە اباي بول دەپ، عايبات سويلەۋدەن تىيىلۋدى ۋاعىزدايدى.

بىرلىك كەتكەن جەردەن بەرەكە قاشاتىندىعىن ەسكەرتۋىندە دە تۋىسپەن ارازدىق ىرىستى ازايتاتىنى تۇرعىسىندا ايتىلاتىن قۇران سوزىمەن بايلانعان ءۋاجى ايقىن.

«اۋىز بىرلىك بار جەردە

جەتەتۇعىن مۇرات بار.

اۋىز بىرلىك جوق جەردە

قياناتتى قيات بار.

ۇياتتىڭ يمان قابى دەر،

يماندىدا ۇيات بار».

ءبىر عاسىر ما، ءبىر جارىم عاسىر ما وتكەندە شورتانباي دا «يمان – جاننىڭ جارىعى» دەيدى.

«تۋماق – ءسۇننات، ءولىم انىق، ولىمنەن قىرىق جىل قاشقان قورقىتتى دا اللا جانىن الىپ تىنىش قىلعان، ولمەي تۇرىپ بارشاڭىز عيبرات قىل» – دەيدى جىراۋ.

قابان اقىننىڭ ايتىستارىنا مۇحتار اۋەزوۆ اتاعى كەڭ جايىلعان اقىندار قاتارىندا باعا بەرگەن. ولاردىڭ باسىم اقىندىق جانرى ايتىس ولەڭ بولعاندىعىن اتاپ ايتقان.

قابان اقىننان ساقتالىپ جەتكەن ايتىستىڭ ءبىرى تۇمارشا دەگەن جاس كەلىنشەكپەن ايتىسى ەكەن. ءبىرى – تاۋتان قىزبەن ايتىسى. بۇلار سول XVIII عاسىردان جەتكەن اقىندىق ايتىستىڭ بىردەن-ءبىر ۇلگىلەرى بولسا كەرەك. تاۋتان قىزبەن ايتىس – ءدىن جۇمباعى ايتىسى. ادەبيەت تاريحىن زەرتتەۋشىلەر دەرەكتەرىندە XVIII عاسىردان جەتكەن ءدىن جۇمباعى ايتىسى اتالمايتىن، ءارى جۇمباق ايتىس، ونىڭ ىشىندە ءدىن جۇمباعى ءحىح عاسىردىڭ ەنشىسىندە تانىلىپ كەلگەن.

«قابان مەن تاۋتان قىزدىڭ ايتىسى» ءدىن جۇمباعىنا قۇرىلعان. تاۋتان وزىنەن جاسى كوپ ۇلكەن قاباننان  شاريعات جايىن سۇرايدى.

قابىليسا:

جولى بار شاريعاتتىڭ پارا-پارا،

ءتىلىمدى جاڭىلدىرما حاق تاعالا، – دەپ ءسوز باستايدى.

اللا تاعالادان اسپاننان تۇسكەن ءتورت كىتاپ، عايسا پايعامباردىڭ دۇنيەگە كەلۋ بايانى، قىرىق پارىز، ءارى قاراي سول زامانداعى تۇرمىس زاتتارى، ودان ءارى بەس ۋاقىت ناماز، مۇحاممەد (س.ع.س.) ونىڭ نەمەرەلەرى حاسەن، حۇسايىن، اسپان كوك، ون ەكى اي، وتىز كۇن، وتىز پارا قۇران، شايتان، ءناپسى جۇمباقتالىپ، شەشىمى ايتىلادى. قابىليسا جۇمباقتىڭ بارلىعىن شەشكەن.

شورتانبايتانۋدا وڭ دا، تەرىس تە اتالىپ وتىراتىن «دىنشىلدىك» تۇرعىسىندا كەندە قالعان تۇستار باسىم.

تەمىرحان تەبەگەنۇلى اقىننىڭ جاڭا ءبىر مەكتەپتىڭ باسى بولعانىن ايتقانى بار. بۇل جەردە زار زامان اعىمى مانىندە ەمەس، ءسوز شورتانبايدىڭ مۇسىلماندىق اعارتۋشىلىقتىڭ ىقپالدى وكىلى بولعاندىعى مەڭزەلگەن.

«يمان – جاننىڭ جارىعى»، – دەيدى شورتانباي اقىن. ەكىنىڭ ءبىرى تاۋەكەل ەتە المايتىن توقتام.

شورتانبايدىڭ دىنشىلدىگىندە (م. اۋەزوۆ) يسلام تاريحى كونتەكسىندە ناقتىلى ماسەلەلەرمەن «شۇقشيا» قارايتىن تۇستار بار…

شورتانباي شىعارمالارىنداعى ناقتىلىق، سۋرەتتىلىك، وبرازدىلىق، بۇزىلمايتىن، بۇلجىمايتىن تاريحي شەجىرە ىسپەتتى دەرەكتىلىك شورتانبايتانۋداعى مول، قانىق زەرتتەۋلەردە اتالىپ وتىردى.

ارقادان داۋرەن كەتكەن سوڭ،

قۋعىنداپ ورىس جەتكەن سوڭ…

كەنە حاننىڭ دۇركىرەپ وتكە داۋرەنى.

كەشە اربامەن وتىن ساتىپ جۇرگەن جاتجۇرتتىق ەندى «اعاشتى تاۋعا ءۇي سالىپ»، قارقارالىدا الشاڭدايدى…

اقىن تولعاۋلارىنداعى قونىستان ۇدەرە كوشۋ قايعىسى، اتامەكەن شەرى، ادەبي مۇراداعى ەجەلگى سارىن باعىتىندا جوتالانا تۇسەدى.

شورتانباي جىرىنداعى نە جاقسى، نە جاماننىڭ جايى – جالپى ەل مىنەزى تۇتاس الىنعان دەگەن پىكىرلەرمەن قالىڭ تىرشىلىك سۋرەتتەرى قاعابەرىستە قالىپ ءجۇردى.

شاريعاتتا ايەل ادامنىڭ ادەبىنە قاتىستى ايتىلاتىن توقتام، تىيىمداردى شورتانباي اقىن جانى شىرىلداپ كولدەنەڭ توسادى. ۇرپاقتىڭ حارام تۋىنان، زينا قىلۋدان، ۇلتىنىڭ ۇياتىن بۇزۋدان ساقتاندىرادى.

قازاقتىڭ، اسىرە ساۋىقشىلدىق، سايرانپازدىعىن «بەتىمەن كەتۋگە باستايتىن تەرىس ىقپالى بار» دەپ شورتانباي جاقتىرمايدى.

قىز، جىگىتتە ادەپ جوق،

ءۇشبۋ كۇندە حالىقتىڭ

دومبىرا بولار شەرتكەنى.

زينا بولار قىلعانى

دەگەن ەكەن بۇرىنعى…

تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ ءومىر داعدىسىن، الەۋمەتتىك كۇيىن، گەوساياسي قاسىرەتىنە شورتانباي تۇگەل قامتىپ، اشىنىپ ۇدايى اۋىتقىماي جىرلادى.

الدىڭىزدا قوقان بار،

ورىستان جامان تىم-اق جاۋ.

«قازاققا اتار تاڭ بار ما؟»، «قازاقتىڭ ۇلى قامالدى» دەپ قاجىدى. «شىندىق كەتتى قازاقتان» دەپ شامىرقاندى.

اقىننىڭ ءار ولەڭى – وقيعا. ءار ولەڭى – ارەكەت، قيمىل. ءار ولەڭى – وبراز. سۋرەت. بيلىك دەپ جانىعىپ، ءبىرىن-ءبىرى اڭدىپ جاعالاسقان، شاعىم جازىپ جۇگىرىسكەن، تىنىم تاپپاي دۇبىلگەن قاۋىم. «شولاق يتتەي دىڭكىلدەپ، ءبىر-بىرىنە جەتەم دەپ الاسۇرادى».

اقىن تولعاۋلارى سيۋجەتكە قۇرىلىپ وتىرادى. «الداۋشى جالعان» بۇزىلعان، جاسى بار، ۇلكەنى بار، ءشىل بوعىنداي توزعان» جۇرتتىڭ تولىق بەينەسى.

«بالا زارى» تولعاۋىندا اللا بەرگەن عۇمىردى ادال ءسۇرۋدىڭ پارىزدارى باسا ايتىلادى. يمان، ءتاۋبا، زەكەت، مومىن، ساراڭدىق، حارام، قۇدىرەت، سابىر، ناماز، عايبات ايتپاۋ، «قۇدايدان قورىققان مۇسىلمان – قاراۋىل قويار سوزىنە»، قاسيەت، عادىلدىك، مەيىرىم، مىنەزگە باعىم اتالىپ وتىرادى.

جاقسى جار تاۋىپ ءۇي بولۋ، اق جاۋلىقپەن كوركەيەر ءومىر – جۇرتىنا اتار ءبىر ونەگە ءسوزى.

ءدىن، شاريعات جونىمەن ناسيحات ايتۋ – اقىننىڭ كىسىلىك پارىزى. مەكە ءجۇزىن كورمەگەندىگىن بىرنەشە مارتە وكىنىش ەتەدى. ولەر الدىنداعى ارىزداسۋ سوزىندە قازاقتىڭ كوپ جاقسىسىن اتايدى. قۇنانبايعا مەكەنى تالاپ قىلسىن دەيدى.

شورتانباي ءوز تولعاۋلارىندا ءداستۇرلى، دايىن قولدانىستارعا، جاتتاعان ءسوزدى قوسىپ جىبەرۋگە ەپتى ەمەس. «اللانىڭ بەرگەن اق ءدامى»، «ولگەنىڭشە ءدىن ساقتا»، «ارقانىڭ الپىس تاراۋ بويىن ورلەپ» سىندى ءوز ايتقىشتىعى باسىم.

شورتانباي تۋىندىلارىندا زامانىندا بولعان جايلاردى ءدوپ، ءدال ايتۋ، تاريحتىڭ ءىزىن تاستاپ كەتىپ سويلەۋ اقىن-جىرشىعا مىندەت بولىپ سانالاتىن اۆتورلىق اۋىزشا ادەبيەت داستۇرىنە بەرىك. ەشتەڭەنى قالدىرمايدى.

«اقجولتاي اعىباي باتىر»، «قاراكەسەك» داستاندارىندا توسەلگەن جازبا ادەبيەتتىڭ ناقىشتارى باسىم. بايانداۋعا سۋرەت قوسىپ، ارەكەت قوسىپ، اسەرىن كۇشەيتىپ وتىرادى. اعىباي باتىر تۋرالى داستاندا اقىندىقتا شەبەرلىك بايگەسىندەي ورنىققان اتتىڭ سىنىن («شاپقاندا قۇس سەكىلدى كورىنەدى») جىرلاۋداعى ونەر باسەكەسىندە شىن جۇيرىكتىڭ ءبىرى بولعاندىعى تانىلادى.

شورتانباي قانايۇلى شىعارمالارى – يگىلىگى مول رۋحاني مۇرا. ورتايماس ءسوز قازىناسى. ادەبيەت تاريحىنداعى ەلەۋلى بەلەس.

  1. اۋەزوۆ م. جيىرما تومدىق شىعارمالار جيناعى. 15-توم. – الماتى، «جازۋشى»، 1984. – 328 ب.
  2. مۇقانوۆ س. قازاقتىڭ ءحۇىىى-ءحىح عاسىرداعى ادەبيەتىنىڭ تاريحىنان وچەركتەر، 2-باسىلۋى. – الماتى: «ارىس»، 2002. – 272 ب.
  3. احمەتبەك ا. قوجا احمەت ياسساۋي: كومەكشى وقۋ قۇرالى. – الماتى، «سانات»، 1998. – 112 ب.

 

ق.ق. ءمادىباي، پروفەسسور، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان