Şortanbay (Äli Mwhammed) Qanaywlı

Wlt qorğanı

Mwhtar Äuezovtiñ jiırma tomdıq şığarmalar jinağınıñ 1984 jılı jarıq körgen 15-tomında basılğan. «Bektik qwlauğa aynalıp, öndiris kapitalı däuirley bastağan kezdiñ ädebieti» attı zertteude (1933 jılğı «HİH ğasır men HH ğasır basındağı qazaq ädebieti» oqulığında jariyalanğan – Q.M.) 1870 jıldar men 1905 jıldar arası dep körsetilgen kezeñ qazaq ädebietiniñ damu tarihında eleuli iz qaldırdı.Hİ H ğasırdıñ ekinşi jartısındağı şaruaşılıq, qoğamdıq, sayasi jağdaylardıñ Reseydiñ qoltığındağı otar elderge nende ıqpalı bolğandığın, onıñ ädebi mwradağı tañbasın küni keşe ğana sayasi twtqınnan, türmeden şıqqan Mwhtar Äuezov meylinşe taysaqtamay, sırğaqtamay batırıp-batırıp aytıp ötken. «Bwrın bektiñ qwlı, pwlı bolğan köp krest'yan, jerden ketip, öndiris jwmıskeri bolğan soñ, öndiris kapitalı däuirley bastadı. 60-70 jıldar degen kez Resey öndiris kapitalınıñ taysaqtap, qwtıra, qwlşına ösken kezi boladı. Süytip tası örge domalap, degeni bop kele jatqan öndiris kapitalı qızılı* tolıp, kemeline kelgen sayın aranın aşa beredi.

Resey işinde öz keregine jaraytın jwmısker küşi, şiki zat qwrıp, sauda jolın, işki maydanın tügel bunap, uısına sıydırıp alğan soñ, endi oñdı-soldan, jaqın men alıstan, bazar, otar neşe aluan şiki zat degenderdi köksep, añsay bastaydı. Sol rette bwrınğı Reseydiñ şalaştarı bop twrğan Sibir, Qazaq ölkesi, Türkistan, tipti arğı Qaşqar, qala berse jaqın Qıtay-mañğwl ölkesi bär-bärinde keregine jaratpaq, kölemine tartpaq boladı. Osı jaqtardıñ şiki zatın, kenin, en-baylığın wdayı jemi esebinde üzbey alıp twrudı talap etedi. Ol üşin bwrınğı bwl ölkelerdegi sayasi qoğamdıq şaruaşılıq qwrılıstı sol qalpında qaldıruğa bolmaydı. Bwlar da jañağı öndiris kapitalınıñ şart talabına säyke keletin tärtip ornatuğa tiis, Resey patşalığına şala qarağanday bolıp, äli bayağı feodaldıq qalpın saqtap kele jatqan ölkeler bolsa, erekşe eski qwrılıstar bolsa, endi solardı qwlatu, küyretu kerek» (1, 274-b).

Ne qwlatıldı, qalay küyretildi? Qazirde bwl belgili tarih bolıp körinedi. Jalpı, jappay jaulağan joyqın kaptitalizmniñ endigi qazaq twrmısına ekpini timegen twsı joq. Töbeden tönip twrğan sayasattıñ zor köleñkesinen ığısqanday bolıp, «tapşıldıq töñireginde» bir-eki söz qıstıra ketip, Mwhtar Äuezov el ädebietinde alaböten jaña ağıstar tuğızğan zaman qalin büge-şigesine deyin tekserip, tügin qaldırmay, tauısa sipattap, saralap ketedi.

Türkistannıñ osı kezde Reseyge qaratıluı 1869 jıldıñ uaqıtşa zañı, äkimşilik reformalardağı tüppiğıl…

Mwhtar Äuezov, sözge sır siñirudiñ aşan wstası, osında qazaq dalasında älgi tüppiğıldarğa zor tegeuirinimen köldeneñ twrğan din jayın beytarap qaldi bayandağanday bolğansıp, negizinde ayrıqşa män berip, toqtalıp ötedi. «Bwğan qayşı keletin, eskilikke tartatın şığıstıq qiyas, qıñır qarsılığı bar. Ol – islam dini. Sonıñ äserimen alısıp, mümkin bolsa qazaq ölkesi, qazaq elinen sonıñ da tarmağın jazu kerek. Bwdan tuatın missionerlik (qazaqtı hristian dinine şoqındıru siyaqtı). Azdap beriletin oqu-bilim, orısşa tärbie – tüptiñ tübinde köpşilik köşin osılay bwruğa tiis. Mine, Resey tarihınıñ 60-70 jıldarda äkelgen jañalıqtarı osılar bolatın» (1, 275-b).

Otar bolıp otırğan ölkede osığan oray tuındağan jağdaylardıñ el ädebietindegi sonşalıqtı qapısız, qanıq suretin, zor tañbasın Mwhtar Äuezov «Ädebiet tarihında» (Qızılorda, 1997 jıl), «Zar zaman aqındarı» böliminde jerine jetkize ayttı.

1933 jılı säl orağıta, taptıñ äñgimesin qosaqtap otırıp, sonda da bolsa el basına tuğan ümitsizdiktiñ, şarasızdıqtıñ şındığın bürkemey, bwqpay jetkizuge täuekel jasağan.

«Qoğamdıq twrmıstağı salt-sanadağı bileuşi üstem taptıñ küyi, köbinese, endi osı jañğırğan zamannıñ qalpımen üylesu, kelisu jağına auısadı. Sonımen ortaq til tappaq, sonıñ añğarına qaray jöñkilmek boladı. Bwl kündi qostauşınıñ özi qazaq işinde bir-aq türli tap emes, äraluan. Sonıñ bir tobı bwrınğı bektik däuirinde üstemdik alıp kelgen atalı juan aruaq süyekteri. Endi sonıñ aldıñğı qatarı zaman tonın kiip, äuenine basu üşin jañada aytılğan özgeşelik, jañalıqtıñ bärin qostau jolına şığadı. Äkim bolumen qatar, oqıp bilim alu, sauda qılu, wlıqpen üylesu, degenine eldi köndiru, bazardı qostau, öndiris kapitalınıñ täuir twtınuşısı bolu talabına qaray basadı» (1, 276-b).

Mwhtar Äuezov sol twstağı el işiniñ, äleumettik toptardıñ, dağdılı salttan zaman ırqına beyimdelu, köndiru betalıstarına egjey-tegjeyli saralau jasaydı. Astarı auır aqiqattarmen qwrsaulanğan «su tübine kettiñ jwrttıñ» dürbeleñ, dübilgen düniedegi qwlqı, qılığı, şeri…

«Ädebiettegi osı küydiñ mısalın Mwrat, Şortanbaydan bir körsek, Abay, Altınsarıwlınan tağı köremiz. Bwlardıñ keybiri eskiliktiñ köleñkesinde qap, qwr sonı qimağandıqtı aytsa, ekinşi bireuler äraluan jolmen üylesudi, qwptaudı maqwl köredi (1, 276-b).

Dalağa saudanıñ jayılıp ornığuı, «sauıp işer süti joq, minip körer küşi joq» aqşa deytin pwldıñ törge ozuı, eldiñ qwtın nesie jwtqan saudager zamannıñ swm piğılı, qulıq sauğan qwlqınan sekem alğan, tiksingen qara jwrt japatarmağay älekke tüsip, jantalas äreketke tartılğan.

Mwhtar Äuezov jaña zaman köşine ilespeske amalı qalmağan qilı äleumettik toptardıñ jandalbasasın zor qoğamtanuşılıq örede talqığa tartadı.

Osında keyinde köp şu bolğan, ürey tuğızıp, eske saluğa tıyım salınğan mwsılmandıq ağartuşılıqtıñ faktisin arğı-bergiden meñzep aytıp otıradı.

«…Üşinşiden, osı jañağı soñğınıñ barıp iıq süyeytini – otar elderdiñ äserese jaqın şığıs kapitalşılarınıñ wstanğan tartıs negizi – dinşildik, islamşıldıq.

…Bir jağınan «islamşıldıq», «türikşildik» siyaqtı tartıs ädisin tüsine bastaydı. Sonımen qatar dünie ğılımın oqıp, sırt qalpın tüzep, Resey kapitalımen bäsekege jarau üşin, jaña oqu jäditşildik siyaqtılardı da şet jağalap qostay bastaydı (1, 277-b).

Äuezov şığıs topırağındağı zamana ıñğayında öristegen ağartuşılıq, azattıq küres bağıttarı faktisin bar eleuli mäninde bastau közderin, ortalıq twlğaların keltirip otırıp, aynalımğa tarttı.

«Mine, osınday taptıq aldıñğı qatardağı sanaşılığı tatar-mwsılman ğalamında Şagabuddin Marjani, Qayım Nasıri, Ismağwl Gasprinskiy siyaqtılar bolsa, qazaqta Abay, Altınsarıwlı siyaqtılar da biraz qazaq erekşelikterin ala kirgen liberel burjuağa aynaldı» (1, 278-b).

Osı burjuaziyanıñ tasasında wlt wğımı twrdı. Saqtana, sarañ söylegendey, ara-twra «bwra tartıp» min taqqanday bolıp otırıp, kökeyindegisin irikpey, sarqıp aytpay qoymaytın Äuezov önegesi bwnda da säulelenip twr.

«Osımen bwl däuirdiñ aqındarı, äsirese Abay jalğız öz twsınıñ aynası ğana emes, öziniñ aldındağı birqatar zamandı da söz qılıp, suretke basıp, özi de tanıp, özgege de nıq tanıtıp ketken aqın boladı» (1, 279-b).

Sol däuirdiñ zaman küyin aşqan aqındarınıñ biri, biri bolğanda da däl Äuezov atap aytatın Abayday iri twlğanıñ aldındağı biregeyi – Şortanbay Qanaywlı.

HİH ğasırdıñ 30 jıldarındağı francuz qoğamın äygili Bal'zak jobalağan 100 tomdıq «Adamzatqa äjua» cikliniñ 90 pälenbay romanında qalt jibermey baqılap, armansız aqtarıp-töñkerip, silkilep, siñirip jazğan.

Zertteuşiler deregine qarağanda keyinge saqtalıp jetken 3000 joldıñ o jaq, bw jağındağı öleñ-tolğaularında Şortanbay aqın da sol öz zamanın, HİH ğasırdıñ belgili bir kezeñindegi qazaq ömirin, berekesi qaşqan otar eldiñ qalpın, ıntımağı ıdırağan el adamınıñ minez-qwlqın, twtas tergep, tügelimen, suretşildikpen qalıptadı.

1933 jılğı oqulıqqa engen «Şortanbay şığarmaları» attı tarauşada Mwhtar Äuezov özi 1927 jılı zar zaman aqındarınıñ aytulı ökili esebinde toqtalğan Şortanbay Qanaywlınıñ ädebiet tarhındağı oqşau twğırın jäne bir bwltartpas negizderinde ornıqtırdı.

Bir mände, 1927 jılğı «Zar zaman» atau-wğımı basqa bağıtqa oyısqanday «aldamşı» äser tuğızıp otırıp, Şortanbaydıñ alaböten, ıqpaldı şığarmaşılıq bağıtınıñ ayrıqşalıqtarın tañbalap, bölip ataydı.

«Şortanbay şığarmaları HİH ğasırdıñ 60-70 jıldarında kep şıqqan bir ağındı körsetedi. Tarihi, qoğamdıq jağınan alğanda, bwl türdegi ädebiet şığarmaları HİH ğasırdıñ alğaşqı jarımında bolğan ülgilerden basqaşa bop, özgerip ketedi» (1, 280-b).

Endigi «basqaşa, erekşe sarın» qazaq jerindegi otarlıq ezgige qarsı bir ğasırğa juıq jalğasqan wlt-azattıq köterilisterdiñ jeñilis tauıp, batırlardan bas ketken zaman küyimen, qazaq jerden twtas ayrılıp, «jaña zañğa» bağınğan däuirdiñ şeri, ıza men namıs buğan narazılıq sarını bolatın.

Ayta jürer söz bolsın,

Dağdarğan sorlı halqıma,

Mıñ qabat betim juılğan,

Közden aqqan jasıma, – deydi bir tolğauında Şortanbay aqın.

Bwl jönde Säbit Mwqanov:

«Şortanbaydıñ «közinen mıñ qabat jas ağızğan» ne? Ärine, ol, patşa ükimetiniñ otarlau sayasatına qarsı halıqtıñ köterilisi basılğannan keyingi basına tüsken auırtpalıq zarı.

1783 jıldan bastalğan qazaq halqınıñ köterilisi, 1850 jıldarı, uaqıtşa mıltıq küşimen basıldı desek, sodan keyingi jıldardağı halıq basına tüsken qiınşılıqtı Şortanbay özi ölgenşe şın ıqılasın sala, boydağı bar aqındıq talantın jwmsay, halıq qayğısın halıqpen birdey qayğıra, halıqpen birdey jılay ötti. Sol kezdegi qazaq twrmısınan Şortanbaydıñ jırı şolmağan eşbir sala joq» (2, 124-b).

Säbit Mwqanov Şortanbay jırlarına Mwhtar Äuezov pikirimen ündes, «Qazaq ädebietindegi jaña däuir» dep bağa berdi.

Şortanbay köpke jayılıp bara jatqan qwlıq, kesapat minezderdi däl Bal'zakşa mizbaqpay «tirkeuden ötkizedi». Wltına qorğan bolar amal tappağanda auıtqıp bara jatqan eldik pen kisilikke atam zamannan izgilik tiregi bolıp igilik jayğan dinnen daua izdeydi.

«Sol üstegi halge ırza bolmay, aldıñğıdan erte bastan tüñilip, şoşıp, artına qaray şegine küñirengende, olardıñ auzınan şıqqan sözdiñ bäri «zar» bop, mwñ, uayım, zaman uayımı bop şığadı. Uaqıtındağı köp zardıñ, köp derttiñ biri bop din jayı da aralasadı. Din älsireydi degen uayımdı şığarıp, üy işi twrmıstıñ bwrınğı feodaldıq, ruşıldıq zamanındağı qalpı özgerip bara jatqanın zar etedi» (1, 282-b).

Şortanbay aqınnıñ öz twsındağı ädebiet bağıtın ayqınday tüsetin «Tar zaman», «Bala zar», «Opasız jalğan», «Osınşa azdı el neden», «Baydı qwday atqanı» sındı tolğauları aumağında şığarmaşılıq daralıq sipattarına zer salğan Äuezov, Şortanbaydağı din jayın tügesip, tüp-törkinen tarqatıp ötedi.

İrgeli eldiñ, eldiktiñ ejelgi islamdıq ilanımına, mwsılmandıq wstanımdarına qauip töngen…

Mwhtar Äuezov şetjağalatıp otırıp HİH ğasırdağı Resey patşa ükimeti tarabınan jürgizilgen missionerlik müddege qarsılıq – maqsattı türde keñ jayılğan mwsılmandıq ağaruşılıqtıñ män-jayın ilgerilete tügendep, tauısa talqılaydı.

Köpşilikke wğımdılıq, daralıq ayrıqşalığı bwrınğı Bwhar jıraumen salıstırğanda «közge wrıp» twrğan Şortanbay tuındılarınıñ tüptiregi din ekendigin, bwlay boluınıñ sebebin Äuezov qwbılıstı twtas tanıp-meñzegen köregen, sezimtal bilgirlikpen ayttı.

«Qazaq ädebietinde din sarının alğaş bastaytın aqın osı Şortanbay bolsa, bwl özi mwsılmanşılıqtı islamnıñ din kitaptarınan alğan adam boladı. Eñ alğaş jazıp jırlağan, oqığan aqın da osı boluğa ılayıq. Biraq sonıñ kitap jolındağı wstazı, ülgisi: Orta Aziya men iran, arab sopıları.

Orta Aziya topırağında Hİİ-Hİİİ ğasırlarda jarıqqa şığıp keyinge köp ğasırlarğa jelisin tartıp kelgen «tas jauıp» sarını qazaq ädebietinde Şortanbaydı öz müriti qıp alğan siyaqtı. Ärine bwnıñ sebebi qwr ğana elikteu emes. Bir kezde «sopılıq» aqındığın tuğızıp öristetip kelgen Orta Aziyadağı şaruaşılıq, qoğamdıq, tarihi jağday – Şortanbay twsında qazaq topırağında da, özine layıqtı jağday tapqan bolu kerek» (1, 283-b).

Şortanbaydıñ «zar-zamandarınıñ» köp ülgi, köp sarını, köp qwbıjıq belgileri Qoja Ahmet Iassauidiñ «Divani qiqmetine» wqsaytınına zer saluında Äuezovtiñ neniñ jayın da tügendep, ayğaqtap, köp jwmbaqtan sır añdatıp otıratın aytqıştığı din tarihına jetiktigimen de ayrıqşalanadı.

Hİİ ğasırdıñ 30-40 jıldarındağı, Qarahan memleketi ıdırağannan keyingi Mauarannahrdağı tarihi jağday twrğısında eki jaqtı ezgide qalğan halıq twrmısına, Iassaui jasağan däuirge meñzep söyleydi» (3, 23-b). Şortanbaydıñ ädebiet tarihındağı ozıq şığarmaşılıq bağıtın ilgeride zar zamannıñ jayında keñ şolıp qarağan Äuezov 1933 jılı da aytqanınan qaytpağanın, qaytpaytının, qayta almaytının «sezdirip» aladı. Şortanbay aqındığınıñ realistik, äleumettik betalısın din küyimen qabıstırmay söylemeui – mäsele osındanı meñzeu.

1959 jılğı ädebi mwra tağdırı tağı bir talqığa tüsken aytulı konferenciyada Şortanbayğa ğana tiesili bolğanday bwltartpay telinip, şoşına tüsken bolıp basım aytılğan din äñgimesi osı, 1933 jılğı oqulıqtağı wstanımdarğa qaraylap aytılğan, işinde «bükpesi» bar sır ekendigi anıq. Teristep otırıp, sözge ilik etip, qaytkende qaltırmaudıñ qaylasın qamdau. El joğın joqtauşınıñ bwltağı, bwrılısı qaptağan sayasi oyındarğa say, dabıra jasamay, ünsiz wğınısqan küyi.

Dinniñ bar «pälesin» Şortanbayğa ısırıp tastau bir qarağanda asıl özegi – islamdıq qwndılıqtarğa baylanğan ädebi wlı mwra – wlt qorğanınıñ tüp müddesinde topalañ, tobır zamannıñ auzın alu.

Şortanbay aqın dinge qatıstı osı «jalanı», japanı twtas köterip aluğa, «qwrbandıqqa şalınuğa» qaqılı da, layıqtı da bolatın.

Qazaqqa, HİH ğasırda din jolında da zor qauip töngende Şortanbay islamnıñ ornığu, taralu tarihında atı qalğan ozıq din qayratkerleriniñ küres önegesinde qızu quatpen ruhani maydanğa tüsti. Haqtıñ jolın, Alla süyip jaratqan Adamnıñ märtebesin tolğadı. Qorğadı.

HİH ğasırdıñ ömir faktisinde, tarihi jağdayında din jolındağı kürestiñ ozıq önegesin qalıptastırdı. Mwsılmandıq ağartuşılıqtıñ wzaq, arnalı tarihındağı belgili bir däuirdiñ ozat, tegeurindi ökili mäninde jasap, tanıldı.

Mwhtar Äuezov Şortanbay tolğaularındağı zamana orayındağı tübegeyli betalıs, tastüyin din sözin ügit etu ayrıqşalıqtarın aqınnıñ köpke wğınıqtı tilmen söyleu maqswtımen ayqındaydı. «Köptiñ» wğınıqtı tili – ğasırlar köşindegi ruhani qorğanı, mwsılmanşılıqtıñ igilikterin siñirgen tili.

Şortanbaytanuda, jalpı qazaq ädebietiniñ tarihındağı negizgi bağıtında islam örkenieti, islam dininiñ ornığu, taralu joldarı, sonıñ işinde Orta Aziyağa, Qazaqstanğa kelui turalı islam tarihın zertteude nendey derekter bar degen mäsele – özekti.

Ädebiettiñ äu bastan Allanıñ barlığın, birligin däripteuden bağıt alğandığı twrğısında älemdik ozıq ädebi ürdisterdiñ bar qwnarı, bar artıqşılığı din izgiligimen astasıp ketkendigi, sonıñ işinde qazaq söz öneriniñ wlı mazmwnında sala-sala zertteulerge swranıp twrğan qwbılıs, qwpiyalar jetkilikti.

Qwdaydan bezemiz degen keñestik jüyeniñ köleñkesinde Qwdayın «wmıtuğa» mäjbür etilgen bir ozıq, sormañday darınnıñ jeke bas qwjatındağı «dinsiz» («neveruyuşiy») attı mälimdeme köp jayğa meñzeydi. Sol «dinsizdiktiñ» zaualına wşırağandar köp…

Bal'zak «Şegiren bılğarıda» meñzegen qwdiret, Dostoevskiy, Tolstoy, Bulgakov «Aq gvardiyada» Turbinniñ ayaq astı sauığıp ketuimen astastırğan tılsım küş, Şığıs qissaları, qazaq epostarı, ertegileri, qazaqtıñ ilgeriden, beride HÜİİİ-HİH ğasırlardan atı jetken aqın-jıraularınıñ söz mwrasındağı asıl özek… Din.

Süyinbaydıñ wstazı, HÜİİİ ğasırda jasağan Qaban aqınnıñ, «on segiz mıñ ğalamdı öleñmenen tolğağan» (Baqtıbay) Qaban jıraudıñ şığarmaları ädebiet tarihınıñ tañdaulı ülgileri basılıp kele jatqan «Üş ğasır jırlaydı», «Bes ğasır jırlaydı», «Jeti ğasır jırlaydı» antologiyalarına, basqa da kädeli hrestomatiyalıq jinaqtarğa engizilmegen.

Qaban aqın şığarmaları – ömirşeñ mazmwnı, ozıq poetikalıq qwnarı mäninde kim-kimniñ de aytqıştıq, aqındığımen iıq teñestirip twrğan üzdik ülgiler. Endeşe Qaban jırau nelikten «qağaberis» qalıp keledi?

Bizdiñşe, aqın tuındılarınıñ basım bağıtı islamdı, imandılıqtı däripteu, din mazmwnında tüzilgen ğibrat öleñder bolğandığı onı ädebiet tarihında jalpı dañqımen ğana atap ötip, arnayı qarastırudan «qaqpaylap» otırğan.

Ädebi mwradağı mığım islamdıq arqaular keyingi zaman zertteulerinde köp jağdayda kölegeylenip, köptiñ nazarına şığarılıp, atalıp aytılıp otırmauınıñ tüp sebepteri belgili.  Süyinbay aqınnıñ bir tolğauındağı «Jaratqan Alla» söziniñ «Jaratqan Ana» bolıp özgertilgendigi siyaqtı, din degende alıstan aynalıp ötip, qaşqalaqtay beruimizdiñ saldarınan Qaban aqın sındı ondağan ozıq şığarmaşılıq twlğalardıñ söz mwrası ğılımi aynalımğa öz deñgeyinde tartılmay keldi.

Ädebiet tarihınıñ bilgiri, adamzat örkenietiniñ aytulı bağıttarın ayrıqşa tanımmen zerdeleytin ğwlama Mwhtar Äuezov 1933 jılğı ädebiet oqulığında basılğan «Şortanbay Qanaywlı» tarauşasında «Din sarının alğaş bastaytın Şortanbay» demeui kerek bolsa da solay orağıtıp, «bwra tartqanday» bolıp otırıp wlt ädebietindegi eleuli, mañızdı bağıttardı tastay tanımmen tañbalaydı.

Ädebi mwradağı din negizderi, ekzegetikalıq dästür twrğısında jekelegen arnayı zertteu eñbekter qazirde qarasın köbeytip otır.

Halıqtıñ özin özi saqtau immuniteti, ruhani qorğanı bolıp, sandağan ğasırlar köñilin könşitip, janın saqtağan ädebi mwranıñ arqa tiregi din bolğandığı twrğısında qazaq ädebieti tarihındağı din jelileri arğı zamandardan küni keşege, tipti küni büginge şeyin nendey körkemdik negiz qalıptağandığı twrğısında keşendi, tolımdı zertteulerdiñ de qarası körine bastadı.

Qazaq jağdayında birneşe ğasır boyı negizinen auızşa taralıp, auızşa saqtalğan ädebiettiñ bir pärmendi küşi din ügiti, kisilik dağdıların siñiru önegesi, jan  saqtau, jan bayıtu jan damıtudağı imandılıq negizderi, Haq jolın, hadis tağılımın däripteu bağıtında öristegen basım sipattarında boldı.

«Bäriñ-dağı tıñdañdar» attı jalpığa arnau, ösiet tolğauında Qaban jırau auzıñdağı söziñe abay bol dep, ğaybat söyleuden tıyıludı uağızdaydı.

Birlik ketken jerden bereke qaşatındığın eskertuinde de tuıspen arazdıq ırıstı azaytatını twrğısında aytılatın Qwran sözimen baylanğan uäji ayqın.

«Auız birlik bar jerde

Jetetwğın mwrat bar.

Auız birlik joq jerde

Qiyanattı qiyat bar.

Wyattıñ iman qabı der,

Imandıda wyat bar».

Bir ğasır ma, bir jarım ğasır ma ötkende Şortanbay da «Iman – jannıñ jarığı» deydi.

«Tumaq – sünnät, ölim anıq, ölimnen qırıq jıl qaşqan Qorqıttı da Alla janın alıp tınış qılğan, ölmey twrıp barşañız ğibrat qıl» – deydi jırau.

Qaban aqınnıñ aytıstarına Mwhtar Äuezov atağı keñ jayılğan aqındar qatarında bağa bergen. Olardıñ basım aqındıq janrı aytıs öleñ bolğandığın atap aytqan.

Qaban aqınnan saqtalıp jetken aytıstıñ biri Twmarşa degen jas kelinşekpen aytısı eken. Biri – Tautan qızben aytısı. Bwlar sol XVIII ğasırdan jetken aqındıq aytıstıñ birden-bir ülgileri bolsa kerek. Tautan qızben aytıs – din jwmbağı aytısı. Ädebiet tarihın zertteuşiler derekterinde XVIII ğasırdan jetken din jwmbağı aytısı atalmaytın, äri jwmbaq aytıs, onıñ işinde din jwmbağı HİH ğasırdıñ enşisinde tanılıp kelgen.

«Qaban men Tautan qızdıñ aytısı» din jwmbağına qwrılğan. Tautan özinen jası köp ülken Qabannan  şariğat jayın swraydı.

Qabılisa:

Jolı bar şariğattıñ para-para,

Tilimdi jañıldırma Haq tağala, – dep söz bastaydı.

Alla Tağaladan aspannan tüsken tört kitap, Ğaysa payğambardıñ düniege kelu bayanı, qırıq parız, äri qaray sol zamandağı twrmıs zattarı, odan äri bes uaqıt namaz, Mwhammed (s.ğ.s.) onıñ nemereleri Hasen, Hwsayın, aspan kök, on eki ay, otız kün, otız para Qwran, şaytan, näpsi jwmbaqtalıp, şeşimi aytıladı. Qabılisa jwmbaqtıñ barlığın şeşken.

Şortanbaytanuda oñ da, teris te atalıp otıratın «dinşildik» twrğısında kende qalğan twstar basım.

Temirhan Tebegenwlı aqınnıñ jaña bir mekteptiñ bası bolğanın aytqanı bar. Bwl jerde zar zaman ağımı mäninde emes, söz Şortanbaydıñ mwsılmandıq ağartuşılıqtıñ ıqpaldı ökili bolğandığı meñzelgen.

«Iman – jannıñ jarığı», – deydi Şortanbay aqın. Ekiniñ biri täuekel ete almaytın toqtam.

Şortanbaydıñ dinşildiginde (M. Äuezov) islam tarihı konteksinde naqtılı mäselelermen «şwqşiya» qaraytın twstar bar…

Şortanbay şığarmalarındağı naqtılıq, surettilik, obrazdılıq, bwzılmaytın, bwljımaytın tarihi şejire ispetti derektilik şortanbaytanudağı mol, qanıq zertteulerde atalıp otırdı.

Arqadan däuren ketken soñ,

Quğındap orıs jetken soñ…

Kene Hannıñ dürkirep ötke däureni.

Keşe arbamen otın satıp jürgen jatjwrttıq endi «Ağaştı tauğa üy salıp», Qarqaralıda alşañdaydı…

Aqın tolğaularındağı qonıstan üdere köşu qayğısı, atameken şeri, ädebi mwradağı ejelgi sarın bağıtında jotalana tüsedi.

Şortanbay jırındağı ne jaqsı, ne jamannıñ jayı – jalpı el minezi twtas alınğan degen pikirlermen qalıñ tirşilik suretteri qağaberiste qalıp jürdi.

Şariğatta äyel adamnıñ ädebine qatıstı aytılatın toqtam, tıyımdardı Şortanbay aqın janı şırıldap köldeneñ tosadı. Wrpaqtıñ haram tuuınan, zina qıludan, wltınıñ wyatın bwzudan saqtandıradı.

Qazaqtıñ, äsire sauıqşıldıq, sayranpazdığın «betimen ketuge bastaytın teris ıqpalı bar» dep Şortanbay jaqtırmaydı.

Qız, jigitte ädep joq,

Üşbu künde halıqtıñ

Dombıra bolar şertkeni.

Zina bolar qılğanı

Degen eken bwrınğı…

Twtas bir däuirdiñ ömir dağdısın, äleumettik küyin, geosayasi qasiretine Şortanbay tügel qamtıp, aşınıp wdayı auıtqımay jırladı.

Aldıñızda Qoqan bar,

Orıstan jaman tım-aq jau.

«Qazaqqa atar tañ bar ma?», «Qazaqtıñ wlı qamaldı» dep qajıdı. «Şındıq ketti qazaqtan» dep şamırqandı.

Aqınnıñ är öleñi – oqiğa. Är öleñi – äreket, qimıl. Är öleñi – obraz. Suret. Bilik dep janığıp, birin-biri añdıp jağalasqan, şağım jazıp jügirisken, tınım tappay dübilgen qauım. «Şolaq ittey diñkildep, bir-birine jetem dep alaswradı».

Aqın tolğauları syujetke qwrılıp otıradı. «Aldauşı jalğan» bwzılğan, jası bar, ülkeni bar, şil boğınday tozğan» jwrttıñ tolıq beynesi.

«Bala zarı» tolğauında Alla bergen ğwmırdı adal sürudiñ parızdarı basa aytıladı. Iman, täuba, zeket, momın, sarañdıq, haram, qwdiret, sabır, namaz, ğaybat aytpau, «qwdaydan qorıqqan mwsılman – qarauıl qoyar sözine», qasiet, ğadildik, meyirim, minezge bağım atalıp otıradı.

Jaqsı jar tauıp üy bolu, aq jaulıqpen körkeyer ömir – jwrtına atar bir önege sözi.

Din, şariğat jönimen nasihat aytu – aqınnıñ kisilik parızı. Meke jüzin körmegendigin birneşe märte ökiniş etedi. Öler aldındağı arızdasu sözinde qazaqtıñ köp jaqsısın ataydı. Qwnanbayğa Mekeni talap qılsın deydi.

Şortanbay öz tolğaularında dästürli, dayın qoldanıstarğa, jattağan sözdi qosıp jiberuge epti emes. «Allanıñ bergen aq dämi», «Ölgeniñşe din saqta», «Arqanıñ alpıs tarau boyın örlep» sındı öz aytqıştığı basım.

Şortanbay tuındılarında zamanında bolğan jaylardı döp, däl aytu, tarihtıñ izin tastap ketip söyleu aqın-jırşığa mindet bolıp sanalatın avtorlıq auızşa ädebiet dästürine berik. Eşteñeni qaldırmaydı.

«Aqjoltay Ağıbay batır», «Qarakesek» dastandarında töselgen jazba ädebiettiñ naqıştarı basım. Bayandauğa suret qosıp, äreket qosıp, äserin küşeytip otıradı. Ağıbay batır turalı dastanda aqındıqta şeberlik bäygesindey ornıqqan attıñ sının («şapqanda qws sekildi körinedi») jırlaudağı öner bäsekesinde şın jüyriktiñ biri bolğandığı tanıladı.

Şortanbay Qanaywlı şığarmaları – igiligi mol ruhani mwra. Ortaymas söz qazınası. Ädebiet tarihındağı eleuli beles.

  1. Äuezov M. Jiırma tomdıq şığarmalar jinağı. 15-tom. – Almatı, «Jazuşı», 1984. – 328 b.
  2. Mwqanov S. Qazaqtıñ HÜİİİ-HİH ğasırdağı ädebietiniñ tarihınan oçerkter, 2-basıluı. – Almatı: «Arıs», 2002. – 272 b.
  3. Ahmetbek A. Qoja Ahmet Iassaui: kömekşi oqu qwralı. – Almatı, «Sanat», 1998. – 112 b.

 

Q.Q. Mädibay, professor, filologiya ğılımdarınıñ doktorı

 

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan