سىر-سۇحبات

قوجىقوۆتاردىڭ «قىز-جىبەگى»

ءبىزدىڭ جاس كەزىمىزدە قازاق­تىڭ ايەلى بەينەلەنگەن سۋرەتتەر كوزىمىزگە سيرەك ۇشىراساتىن ەدى. ەستە قالعانىنىڭ ءبىرى وقۋ­­­­لىقتارداعى نەمەرەسىنە ەرتەگى ايتىپ وتىرعان اجەنىڭ پورترەتى كوبىمىزگە بەلگىلى. ەكىنشى ءبىر كوزتانىس بەينە – ءلاتيپا شەبەردىڭ پورترەتى. سۋرەتتە ەگدە تارتقان اق جاۋلىقتى انانىڭ شي وراپ وتىرعان ءساتى بەينەلەنگەن. زەر سالىپ قاراعانعا شەبەردىڭ قولىندا كۇنكورىستىڭ قۇرالى ەمەس، بەينە ءبىر وزىق ونەردىڭ ۇلگىسىندەي ءلاتيپا اپامىز ءجۇندى شيراتا ەسىپ، ءشيدى وراپ وتىر. ونىڭ بەكزات تۇلعاسىنان مە­يىرىم مەن سابىر ەسىپ تۇر. شىنتاعىن تىزەسىنە تىرەپ، باسىن ءسال كوتەرىپ، الىسقا كوز سالعان انانىڭ جۇزىندە اۋىر جىلدار جۇدەتكەن كۇيزەلىستىڭ ءىزى جوق، تەك نۇر شاشقان جانارىنان وتكەن ومىرىنە دەگەن رازىلىقتى سەزەسىز. مۇمكىن، كارتينانى وسىلايشا كورۋگە، وسى ءبىر ادەمى مەزەتتىڭ كەيىپكەرى ءلاتيپا اپا تۋرالى كوپ وقىعانىمنىڭ دا اسەرى بولعان شىعار.

بۇل – قازاقتىڭ «قىز ءجى­بەگىنىڭ» رەجيسسەرى سۇلتان قوجىقوۆتىڭ اناسى. ءسۇت كەنجەسىنەن بولەك، قازاق ونەرىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان ءۇش بىردەي اسىل ۇلدى – قازاقتىڭ العاشقى كەسكىندەمەشى، كاريكاتۋراشى، قازاق بەينەلەۋ ونەرىندە جاڭا جانردى قالىپتاس­تىرعان كاسىبي گرافيك سۋرەتشى قوجاحمەتتى، قازاقتان شىققان تۇڭعىش تەاتر جانە كينو سۋرەتشىسى، قازكسر ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى قۇلاحمەت پەن ءمۇسىنشى-مونۋمەنتاليست نۇراحمەتتى دۇنيەگە الىپ كەلگەن انا.

قازاق تەاتر ونەرىنىڭ ەڭ ءبىرىنشى سۋرەتشىسى، كسرو سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى (1957) ءلاتيپا مۇڭايت­پاسقىزى قوجىقوۆا ءوزىنىڭ قىزمەتىن 20-جىلدارى باستادى. 1936 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا وتكەن قازاق ادەبيەتى مەن ونە­رىنىڭ ون كۇندىگىنە سوندا قويىلعان قازاق وپەرالارىن ويناعان ءارتىس كيىمدەرىنىڭ اۆتورى رەتىندە قاتىستى. ونىڭ شىعارماشىلىعى الۋان قىرلى بولاتىن. شەبەر ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى ۇلتتىق ويۋ-ورنەك ونەرىنىڭ فولك­لورلىق قورىن جاساۋ­عا بەل­سەنە ارالاستى. ول – جۇزدەن استام ورنەكتىك تۋىندىلاردىڭ اۆتورى. 1958 جىلى كسرو حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرىنىڭ كورمەسىندە (ۆدنح) ونىڭ قولىنان شىققان كيىز ءۇي ادەمىلىگىمەن كوز تارتىپ، كەلۋشىلەردىڭ نازارىن وزىنە اۋدارادى. قازىر ونىڭ جۇمىستارى ماسكەۋ، سانكت-پەتەربۋرگ، الماتى، بۋداپەشت جانە ۆاشينگتون مۋزەيلەرىندە ساقتاۋلى. 1944 جىلى شەبەر تىككەن ەر ادامنىڭ ۇلتتىق كيىمىن وكىمەت اقش پرەزيدەنتى فرانكلين رۋز­ۆەلتكە سىيعا تارتادى.

اتاقتى قوجىقوۆتار ءاۋ­لەتىنىڭ مۇراسىن زەرتتەۋشى ءارى ناسيحاتتاۋشى، «ادىلەت» تاريحي-اعارتۋ قوعامىنىڭ ديرەكتورى، قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى ساۋلە قوجىقوۆا اجەسى تۋرالى بىلاي دەپ ەستەلىك ايتىپ بەردى: «اتامىز قوڭىرقوجا 1938 جىلى اتىلىپ كەتتى. ال اجەمىز بەرتىندە، الپىسىنشى جىلى 68 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى. شيرەك عاسىر بويىندا اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ەڭبەك ەتتى. كۇلاش، قانابەك، سەركە، شارا، ودان باسقا دا ساحنا ساڭلاقتارى اجەمىزدىڭ قولىنان شىققان كيىمدەرى­مەن ساحنا تورىندە جارقىرادى. اجەمىزدىڭ بار ءومىرى كۇرەسۋمەن ءوتتى دەۋگە بو­لادى. قۋعىن-سۇرگىن زامان­داردا جانىنا جاقىن ادام­دارىنا قامقورشى بولىپ، ءوزىنىڭ ۇلدارىنان بولەك، ارىستاردىڭ جەتىم قالعان بالالارىن جەتكىزگەن جان».

ءلاتيپا انامىزدىڭ اكەسى – اتاقتى بي-بولىس مۇ­ڭايت­­پاس لاپين پەروۆسك ۋەزىندەگى كەڭتۇپ بولىسىنىڭ قوعالىكول اۋىلىندا (قازىرگى قىزىلوردا وب­­­لىسىنىڭ سىرداريا اۋ­دانىندا) ۇزاق جىلدار بولىس بولعان. ورىس شەنەۋ­نىك­تەرىمەن ارالاس-قۇرالاس بولا ءجۇرىپ، 3 ايەلىنەن 19 بالاسى بولعان، بالالارىن پەتروگرادقا وقۋعا ورنالاستىرسا، قىزدارىن دا جاڭادان اشىلعان ورىس مەكتەپتەرىنە وقۋعا بەرگەن. ونىڭ اتاقتى ۇلدارىنىڭ ءبىرى، ءلاتيپانىڭ اعاسى – قازاقتان شىققان تۇڭعىش زاڭگەر، دەموكرات، قوعام قايراتكەرى بولعان سەرالى لاپين. سول كەزدەردەن قال­عان «مۇڭايت­پاستىڭ يتتەرىنە دەيىن ورىسشا ۇرەدى» دەگەن ءسوز بولىستىڭ ورىس مادەنيەتىنە ۇمتىلۋىنان تۋعان دەپ تۇسىندىرۋگە بولادى. وسى اۋلەتتىڭ قىزدارى كۇلاندام سۇلتانبەك قوجىقوۆقا تۇرمىسقا شىقسا، مۇڭايت­پاسۇلى سەرالىنىڭ قىزى رابيعا سانجار اسفەندياروۆتىڭ جارى بولادى.

 

«اكەمنىڭ اعاسى، قوجى­قوۆ­تاردىڭ ۇلكەنى قوجاحمەت، تۇڭعىش سۋرەتشى-گرافيك، كاريكاتۋرا جانە پلاكات جانرىنىڭ نەگىزىن سالۋ­شى بولىپ قالدى. ول اتاقتى «كۋكرىنيكسى» شە­بەرحا­ناسىندا شىڭدالدى. ال­عاشقى كاريكاتۋرالىق پلاكاتتارى دا وسى ەكپىنمەن شىعادى. قازىرگى ءنۇ­كىس­تەگى ساۆيتسكي مۋزەيىن ورال تاڭسىقباەۆ ەكەۋى ىرگەسىن قالايدى. الايدا 1938 جىلى تۇراقتى ءتىر­كەۋ­دە تۇرماعان دەگەن جەلەۋمەن 10 جىلعا كەسىپ، پوليار ايماعىنا ايدالعان. 60 گرادۋس ايازدا تۋندرادا جول سالۋعا جەگەدى. كەسىلگەن جىلدىڭ التىنشىسى وتكەندە بارىپ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى تۇتقىننان بوساتىپ، ەلىنە جىبەرەدى.

ءلاتيپا اپا اۋرۋ مەن اش­تىقتان قۇر سۇلدەرى قالعان بالاسىن قىمىزبەن ەمدەپ اياعىنان تۇرعىزىپ، كىتاپ بەزەندىرۋشى بولىپ جۇمىسقا ورنالاستىرادى. الايدا قوجاحمەتتىڭ تالانتى قور بولىپ، 44 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى.

مەنىڭ اكەم دە «حالىق جا­ۋىنىڭ بالاسى» دەگەن كۇيە جاعىلعان اتتان ارىلماي كۇي كەشتى. اكەسى قوڭىرقوجا تۇتقىندال­عاندا ارتى­نان بارعاندا «حابارلاسۋعا قۇقىعى جوق» دەپ الىپ كەلگەن زاتتارىن قابىلدامايدى. بۇل ءسوز اتۋعا كەسىلگەن دەگەن ەدى. وسىنداي جازا تاعىلعان شاكەن دەۆەەۆتىڭ جارى فاريدا دا ءلاتيپانى پانالايدى. سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ وڭ قولى بولعان شاكەن اجەمىزدىڭ شەشەسى بولەك، اكەسى ءبىر باۋىرى بولاتىن. فاريدادان ەكى بالا، ال سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ 3 بالاسىمەن قالعان ءسىڭلىسى كۇلاندام، قوڭىرقوجانىڭ ىنىسىنەن تاعى بەس بالا، وزىنىكىن قوس­قاندا 12 بالا اتا-اناسىز ءلاتيپا اپايدىڭ قولىنا قاراپ قالادى. كەڭەس وكىمەتى اكەلەرىن اتىپ، انالارىن الجير-گە ايداعان ەدى. ءلاتيپا كۇلانداممەن بىرگە كەتكەن سۇلتانبەكتىڭ بالاسى ارىستاندى الىپ قالۋعا كۇشىن سالادى. ول ءۇشىن ناركوماتتان رۇقسات كەرەك بولسا، ونى دا قولىنا تۇسىرەدى. وسىنداي الاساپىراندا ءلاتيپا ابدىراپ قالعان جوق. ونىڭ سەبەبى جارى قوڭىرقوجا پاتشا زامانىندا قۋدالانىپ، ءۇش رەت قاماۋعا ءتۇسىپ، ودان كەيىنگى قىزىلداردىڭ قىسپاعى ۇزىلمەگەن جىلدار شىڭداسا كەرەك. مىرجاقىپتىڭ قىزى گۇلنار دۋلاتوۆا اجەمىزدى انام دەپ اتايتىن» دەيدى ساۋلە. بايقاعانىم، ساۋلە اتاقتى اجەسىنە قاتتى ۇقسايدى ەكەن.

قۇلاحمەتتىڭ قيالىندا تۋىنداعان كينو

سوعىس جىلدارى ءلاتيپانىڭ ۇش ۇلى – قۇلاحمەت، نۇراحمەت، سۇلتاناحمەت سوعىسقا اتتانادى. سۇلتان­احمەت 9-سىنىپتان كەيىن جاس ءورىم كەزىنەن سۇرانىپ كەتەدى. نۇراحمەت سوعىس­تان جارالانىپ كەلىپ 18 جىل سال بولىپ جاتىپ، كە­يىن

نەن كوز جۇمدى. سۇل­تان (سۇل­تاناحمەت) قوجىقوۆ تا جا­رالانىپ ەلگە ورالادى. «موس­فيلم­نىڭ» الماتىعا كوشىپ كەلگەن كەزى، جاۋىنگەرلەردىڭ رۋحىن كوتەرەتىن كينو ءتۇسىرۋ كەرەك. دايارلىقتان ءوتىپ، مايدانعا تۇسكەلى تۇرعان قۇلاحمەتتى سۋرەتشى مويسەي لەۆين كەزدەستىرىپ قالادى. ونى قولىنان ۇستاپ الىپ، «ماعان بۇل ادام كەرەك» دەپ ەيزەنشتەين­گە الىپ كەلەدى. سودان سوۆ­ناركومعا حات جازىپ، قۇلاحمەتتى الىپ قالادى. سول جەردە بىردەن فيلم تۇسىرۋگە كىرىسەدى. ونىڭ تىر­ناقالدىسى – «تولاعاي ءانىنىڭ» ەسكيزدەرى. ودان بولەك، «دومبىرا ءۇنى» اتتى فيلم-كونتسەرت تۇسىرىلەدى. «اباي ءانى» دە قۇلاحمەتتىڭ قولىمەن بەزەندىرىلەدى. جالپى، ەيزەنشتەين بىلايىنشا كىسىكيىك، ادامعا جۋىسا بەرمەيدى ەكەن. ءۇيى­نە دە ەشكىمدى شاقىرا بەرمەيدى. تالانتتى قاپىسىز تانىعان مەتر قاراپايىم جاس جىگىتكە ءوزىنىڭ يۆان گروزنىيعا قاتىستى ءفيلمىنىڭ ەسكيزدەرىن كورسەتەدى. كەيىننەن: «مەنەن كوزىن الماي، العاشقى اسەرىمدى كورگىسى كەلگەندەي ءار قيمىلىمدى باعىپ تۇردى» دەپ قۇلاحمەت ەسكە الادى.

سوعىس اياقتالعان سوڭ «موس­فيلم» ماسكەۋگە كوشىپ، العاشىندا ستۋديا اشىلىپ، كەيىن «قازاق­فيلمگە» اينالادى. سو­عىستان ورالعان سۇلتاندى «ءبىزدىڭ وتباسىمىزدا ءبارىمىز سۋرەتشىمىز، سەن ۆگيك-كە بار. ءوزىمىزدىڭ وت­باسىلىق رەجيسسەرىمىز بو­لىپ، كەڭ ماسشتابتى فيلم تۇسىرەيىك» دەپ اعاسى كەڭەس بەرەدى.

قۇلاحمەت شاكەن كەنجەتايۇلىمەن وتە سىيلاس بولعان، شاكەن ايمانوۆ رياسىز سەنگەن. «الدار كوسە» ءفيلمىن قويۋشى-سۋرەتشىسى رەتىندە كينوكەشەن جاساعان. تۇركىستاندا كينو ءتۇسىرىلىپ، ۇلتتىق كولوريتتى بەرە بىلگەن. قۇلاحمەت تۇركىستاندى «تۇرعىزىپ»، وسى ياسى قالاسىنا زەرتتەۋ­لەر جۇرگىزىپ، مۇنارانى سى­زىپ شىققان. تايقازان ول كەزدە لەنينگرادتا – ەرميتاجدا، الايدا سۋرەتشى ونى دا تۇركىستاننىڭ تورىنە الىپ كەلىپ، ۇمىتىلىپ بارا جاتقان كورىنىستى بەرە ءبىلدى. قۇلاحمەت قوجىقوۆ وسى فيلم ءۇشىن ماراپاتتالدى دا.

قوجىقوۆتاردىڭ ار­ما­­نى ۇلتتىق ناقىشتا فيلم ءتۇسىرۋ ەدى. سۋرەتشى 50-جىل­دارى مادەنيەت مي­نيسترى يلياس وماروۆقا حات جازىپ، قازاق ۇلتتىق ناقىشى ەسكەرۋسىز قالىپ جاتقان حالىق مۇراسىنا الاڭداۋشىلىعىن بىلدىرەدى. سول كەزدە «قىز جىبەك» ەپوسىن ەكرانداۋ تۋرالى ۇسىنىسىن جازادى.

اۋلەتتىڭ اتاسى قوڭىر­قوجا قوجىقۇلى قازاق ونە­رىنىڭ قۇدىرەتىن سەزىنگەن، حالىق مۇراسىن جيناقتاپ، ۇلىقتاي بىلگەن اۋلەتتىڭ ونەرگە سۇيىسپەنشىلىگىن ەككەن جان ەدى. ءومىرى كۇردەلى ساياسي وزگەرىس­تەر­مەن تۇسپا-تۇس كەلسە دە، حالىق مۇراسىنىڭ جاناشىرى بولا ءبىلدى. جەتىسۋ وڭىرىنە ءجيى ەكسپەديتسياعا شىعىپ، كونە قورعاندار مەن ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋمەن اينالىستى. ورحون جازۋى، قوزى كورپەش–بايان سۇلۋ، كەلىنشەكتاس، اقتاس مازارلارى تۋرالى عىلىمي ەڭبەكتەر جاريالادى. اراب، پارسى، شاعاتاي ءتىل­دەرىن جەتە مەڭگەرگەن ول وسى تىلدەردەگى تاريحي جانە ادەبي شىعارمالاردى قازاقشاعا اۋدارادى. 1936 جىلى قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك كوپشىلىك كىتاپحاناسىنا سۇلەيمەن باقىرعانيدىڭ «حيكمەت حازىرەت سۇلتان ءال-عاريفين» اتتى قولجازبا كىتابىن تاپسىردى. 1935-36 جىلى جارىق كورگەن ەكى تومدىق «قازاقتىڭ وتكەندەگى تاريحى تۋرالى دەرەكتەر مەن ماتەريالدار» اتتى جيناقتى قۇراستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قالدى. ال ونى ادال جارى ءلاتيپا جىبەكتىڭ كيىمدەرىن كۇلاشقا شاقتاپ تىگىپ، ساحنادا جارقىراتتى.

وسىلايشا الاساپىران زاماننىڭ يلەۋىنەن امان شىعىپ، جۇرەكتەرىندەگى ماحاباتتى حالقىنا بەرە ءبىلدى. شوقتىعى بولەك «قىز جىبەك» الدىمەن وسى اۋلەتتىڭ دۇنيەتانى­مىندا بۇرشىك جاردى. «قىز جىبەك» – ءبىر اۋلەتتىڭ قازاقتىڭ تاريحى مەن اسەم ماحاببات داستانىنا دەگەن ءسۇيىس­پەنشىلىكتەن تۋىنداعان دۇنيە. اۋلەتتىڭ جۇرەگىندە تەربەلىپ، ەڭ اسىلىن سارالاپ، وسى ءبىر رۋحاني قازىنانىڭ شاشاۋىن شىعارماي، قازاقتىڭ برەندىنە اينالۋىنا ءبىر اۋلەتتىڭ تاعدىرى اسەر ەتتى. اقىرىندا قوجىقوۆتاردىڭ ويلاعاندارى بولدى، ۇلتتىڭ اسىل مۇراسىنا دەگەن قۇشتارلىعى وسىنداي ەسكەرتكىشكە الىپ كەلدى. بۇل ماحاببات ءفيلمنىڭ ءاربىر كادرىندا، كەيىپكەرلەرىنىڭ ءاربىر ءسوزى مەن قيمىلدارىندا، دومبىرادان توگىلگەن كۇيىندە دە، ءتىپتى كولدى جايلاعان اققۋدىڭ قاناتىنىڭ، تۇلپاردىڭ شابىسىنىڭ، اسقار تاۋلاردىڭ بيىك شىڭدارىندا كورىنىس تاپقان. قانشا كورسەڭ دە كوزىڭ تويمايتىنى دا وسى اۋلەتتىڭ ەلگە-جەرگە دەگەن ماحابباتىن بەرە بىلگەنىندە دەپ ويلايمىن.

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان

سونداي-اق، وقىڭىز

جابۋ