Sır-swhbat

Qojıqovtardıñ «Qız-Jibegi»

Bizdiñ jas kezimizde qazaq­tıñ äyeli beynelengen suretter közimizge sirek wşırasatın edi. Este qalğanınıñ biri oqu­­­­lıqtardağı nemeresine ertegi aytıp otırğan äjeniñ portreti köbimizge belgili. Ekinşi bir köztanıs beyne – Lätipa şeberdiñ portreti. Surette egde tartqan aq jaulıqtı ananıñ şi orap otırğan säti beynelengen. Zer salıp qarağanğa şeberdiñ qolında künköristiñ qwralı emes, beyne bir ozıq önerdiñ ülgisindey Lätipa apamız jündi şirata esip, şidi orap otır. Onıñ bekzat twlğasınan me­yirim men sabır esip twr. Şıntağın tizesine tirep, basın säl köterip, alısqa köz salğan ananıñ jüzinde auır jıldar jüdetken küyzelistiñ izi joq, tek nwr şaşqan janarınan ötken ömirine degen razılıqtı sezesiz. Mümkin, kartinanı osılayşa köruge, osı bir ädemi mezettiñ keyipkeri Lätipa apa turalı köp oqığanımnıñ da äseri bolğan şığar.

Bwl – qazaqtıñ «Qız Ji­beginiñ» rejisseri Swltan Qojıqovtıñ anası. Süt kenjesinen bölek, qazaq öneriniñ irgetasın qalağan üş birdey asıl wldı – qazaqtıñ alğaşqı keskindemeşi, karikaturaşı, qazaq beyneleu önerinde jaña janrdı qalıptas­tırğan käsibi grafik suretşi Qojahmetti, qazaqtan şıqqan twñğış teatr jäne kino suretşisi, QazKSR eñbek siñirgen öner qayratkeri Qwlahmet pen müsinşi-monumentalist Nwrahmetti düniege alıp kelgen ana.

Qazaq teatr öneriniñ eñ birinşi suretşisi, KSRO Suretşiler odağınıñ müşesi (1957) Lätipa Mwñayt­pasqızı Qojıqova öziniñ qızmetin 20-jıldarı bastadı. 1936 jılı Mäskeu qalasında ötken qazaq ädebieti men öne­riniñ on kündigine sonda qoyılğan qazaq operaların oynağan ärtis kiimderiniñ avtorı retinde qatıstı. Onıñ şığarmaşılığı aluan qırlı bolatın. Şeber ömiriniñ soñğı jıldarı wlttıq oyu-örnek öneriniñ fol'k­lorlıq qorın jasau­ğa bel­sene aralastı. Ol – jüzden astam örnektik tuındılardıñ avtorı. 1958 jılı KSRO Halıq şaruaşılığı jetistikteriniñ körmesinde (VDNH) onıñ qolınan şıqqan kiiz üy ädemiligimen köz tartıp, keluşilerdiñ nazarın özine audaradı. Qazir onıñ jwmıstarı Mäskeu, Sankt-Peterburg, Almatı, Budapeşt jäne Vaşington muzeylerinde saqtaulı. 1944 jılı şeber tikken er adamnıñ wlttıq kiimin ökimet AQŞ prezidenti Franklin Ruz­vel'tke sıyğa tartadı.

Ataqtı Qojıqovtar äu­letiniñ mwrasın zertteuşi äri nasihattauşı, «Ädilet» tarihi-ağartu qoğamınıñ direktorı, Qazaqstan Suretşiler odağınıñ müşesi Säule Qojıqova äjesi turalı bılay dep estelik aytıp berdi: «Atamız Qoñırqoja 1938 jılı atılıp ketti. Al äjemiz bertinde, alpısınşı jılı 68 jasında dünieden ötti. Şirek ğasır boyında Abay atındağı opera jäne balet teatrında eñbek etti. Küläş, Qanabek, Serke, Şara, odan basqa da sahna sañlaqtarı äjemizdiñ qolınan şıqqan kiimderi­men sahna törinde jarqıradı. Äjemizdiñ bar ömiri küresumen ötti deuge bo­ladı. Quğın-sürgin zaman­darda janına jaqın adam­darına qamqorşı bolıp, öziniñ wldarınan bölek, arıstardıñ jetim qalğan balaların jetkizgen jan».

Lätipa anamızdıñ äkesi – ataqtı bi-bolıs Mw­ñayt­­pas Lapin Perovsk uezindegi Keñtüp bolısınıñ Qoğalıköl auılında (qazirgi Qızılorda ob­­­lısınıñ Sırdariya au­danında) wzaq jıldar bolıs bolğan. Orıs şeneu­nik­terimen aralas-qwralas bola jürip, 3 äyelinen 19 balası bolğan, balaların Petrogradqa oquğa ornalastırsa, qızdarın da jañadan aşılğan orıs mektepterine oquğa bergen. Onıñ ataqtı wldarınıñ biri, Lätipanıñ ağası – qazaqtan şıqqan twñğış zañger, demokrat, qoğam qayratkeri bolğan Seräli Lapin. Sol kezderden qal­ğan «Mwñayt­pastıñ itterine deyin orısşa üredi» degen söz bolıstıñ orıs mädenietine wmtıluınan tuğan dep tüsindiruge boladı. Osı äulettiñ qızdarı Küländam Swltanbek Qojıqovqa twrmısqa şıqsa, Mwñayt­paswlı Seräliniñ qızı Rabiğa Sanjar Asfendiyarovtıñ jarı boladı.

 

«Äkemniñ ağası, Qojı­qov­tardıñ ülkeni Qojahmet, twñğış suretşi-grafik, karikatura jäne plakat janrınıñ negizin salu­şı bolıp qaldı. Ol ataqtı «Kukrıniksı» şe­berha­nasında şıñdaldı. Al­ğaşqı karikaturalıq plakattarı da osı ekpinmen şığadı. Qazirgi Nü­kis­tegi Savickiy muzeyin Oral Tañsıqbaev ekeui irgesin qalaydı. Alayda 1938 jılı twraqtı tir­keu­de twrmağan degen jeleumen 10 jılğa kesip, polyar aymağına aydalğan. 60 gradus ayazda tundrada jol saluğa jegedi. Kesilgen jıldıñ altınşısı ötkende barıp densaulığına baylanıstı twtqınnan bosatıp, eline jiberedi.

Lätipa apa auru men aş­tıqtan qwr sülderi qalğan balasın qımızben emdep ayağınan twrğızıp, kitap bezendiruşi bolıp jwmısqa ornalastıradı. Alayda Qojahmettiñ talantı qor bolıp, 44 jasında dünieden ötti.

Meniñ äkem de «halıq ja­uınıñ balası» degen küye jağılğan attan arılmay küy keşti. Äkesi Qoñırqoja twtqındal­ğanda artı­nan barğanda «habarlasuğa qwqığı joq» dep alıp kelgen zattarın qabıldamaydı. Bwl söz atuğa kesilgen degen edi. Osınday jaza tağılğan Şäken Deveevtiñ jarı Farida da Lätipanı panalaydı. Swltanbek Qojanovtıñ oñ qolı bolğan Şäken äjemizdiñ şeşesi bölek, äkesi bir bauırı bolatın. Faridadan eki bala, al Swltanbek Qojanovtıñ 3 balasımen qalğan siñlisi Küländam, Qoñırqojanıñ inisinen tağı bes bala, özinikin qos­qanda 12 bala ata-anasız Lätipa apaydıñ qolına qarap qaladı. Keñes ökimeti äkelerin atıp, anaların ALJIR-ge aydağan edi. Lätipa Küländammen birge ketken Swltanbektiñ balası Arıstandı alıp qaluğa küşin saladı. Ol üşin narkomattan rwqsat kerek bolsa, onı da qolına tüsiredi. Osınday alasapıranda Lätipa abdırap qalğan joq. Onıñ sebebi jarı Qoñırqoja patşa zamanında qudalanıp, üş ret qamauğa tüsip, odan keyingi qızıldardıñ qıspağı üzilmegen jıldar şıñdasa kerek. Mirjaqıptıñ qızı Gülnar Dulatova äjemizdi anam dep ataytın» deydi Säule. Bayqağanım, Säule ataqtı äjesine qattı wqsaydı eken.

Qwlahmettiñ qiyalında tuındağan kino

Soğıs jıldarı Lätipanıñ wş wlı – Qwlahmet, Nwrahmet, Swltanahmet soğısqa attanadı. Swltan­ahmet 9-sınıptan keyin jas örim kezinen swranıp ketedi. Nwrahmet soğıs­tan jaralanıp kelip 18 jıl sal bolıp jatıp, ke­yin

nen köz jwmdı. Swl­tan (Swl­tanahmet) Qojıqov ta ja­ralanıp elge oraladı. «Mos­fil'm­niñ» Almatığa köşip kelgen kezi, jauıngerlerdiñ ruhın köteretin kino tüsiru kerek. Dayarlıqtan ötip, maydanğa tüskeli twrğan Qwlahmetti suretşi Moisey Levin kezdestirip qaladı. Onı qolınan wstap alıp, «mağan bwl adam kerek» dep Eyzenşteyn­ge alıp keledi. Sodan Sov­narkomğa hat jazıp, Qwlahmetti alıp qaladı. Sol jerde birden fil'm tüsiruge kirisedi. Onıñ tır­naqaldısı – «Tolağay äniniñ» eskizderi. Odan bölek, «Dombıra üni» attı fil'm-koncert tüsiriledi. «Abay äni» de Qwlahmettiñ qolımen bezendiriledi. Jalpı, Eyzenşteyn bılayınşa kisikiik, adamğa juısa bermeydi eken. Üyi­ne de eşkimdi şaqıra bermeydi. Talanttı qapısız tanığan metr qarapayım jas jigitke öziniñ Ivan Groznıyğa qatıstı fil'miniñ eskizderin körsetedi. Keyinnen: «Menen közin almay, alğaşqı äserimdi körgisi kelgendey är qimılımdı bağıp twrdı» dep Qwlahmet eske aladı.

Soğıs ayaqtalğan soñ «Mos­fil'm» Mäskeuge köşip, alğaşında studiya aşılıp, keyin «Qazaq­fil'mge» aynaladı. So­ğıstan oralğan Swltandı «bizdiñ otbasımızda bärimiz suretşimiz, sen VGIK-ke bar. Özimizdiñ ot­basılıq rejisserimiz bo­lıp, keñ masştabtı fil'm tüsireyik» dep ağası keñes beredi.

Qwlahmet Şäken Kenjetaywlımen öte sıylas bolğan, Şäken Aymanov riyasız sengen. «Aldar köse» fil'min qoyuşı-suretşisi retinde kinokeşen jasağan. Türkistanda kino tüsirilip, wlttıq koloritti bere bilgen. Qwlahmet Türkistandı «twrğızıp», osı YAsı qalasına zertteu­ler jürgizip, mwnaranı sı­zıp şıqqan. Tayqazan ol kezde Leningradta – Ermitajda, alayda suretşi onı da Türkistannıñ törine alıp kelip, wmıtılıp bara jatqan körinisti bere bildi. Qwlahmet Qojıqov osı fil'm üşin marapattaldı da.

Qojıqovtardıñ ar­ma­­nı wlttıq naqışta fil'm tüsiru edi. Suretşi 50-jıl­darı Mädeniet mi­nistri Il'yas Omarovqa hat jazıp, qazaq wlttıq naqışı eskerusiz qalıp jatqan halıq mwrasına alañdauşılığın bildiredi. Sol kezde «Qız Jibek» eposın ekrandau turalı wsınısın jazadı.

Äulettiñ atası Qoñır­qoja Qojıqwlı qazaq öne­riniñ qwdiretin sezingen, halıq mwrasın jinaqtap, wlıqtay bilgen äulettiñ önerge süyispenşiligin ekken jan edi. Ömiri kürdeli sayasi özgeris­ter­men twspa-tws kelse de, halıq mwrasınıñ janaşırı bola bildi. Jetisu öñirine jii ekspediciyağa şığıp, köne qorğandar men eskertkişterdi zertteumen aynalıstı. Orhon jazuı, Qozı Körpeş–Bayan swlu, Kelinşektas, Aqtas mazarları turalı ğılımi eñbekter jariyaladı. Arab, parsı, şağatay til­derin jete meñgergen ol osı tilderdegi tarihi jäne ädebi şığarmalardı qazaqşağa audaradı. 1936 jılı Qazaq KSR-iniñ memlekettik köpşilik kitaphanasına Süleymen Baqırğanidiñ «Hikmet Haziret Swltan äl-ğarifin» attı qoljazba kitabın tapsırdı. 1935-36 jılı jarıq körgen eki tomdıq «Qazaqtıñ ötkendegi tarihı turalı derekter men materialdar» attı jinaqtı qwrastıruşılardıñ biri bolıp qaldı. Al onı adal jarı Lätipa Jibektiñ kiimderin Küläşqa şaqtap tigip, sahnada jarqırattı.

Osılayşa alasapıran zamannıñ ileuinen aman şığıp, jürekterindegi mahabattı halqına bere bildi. Şoqtığı bölek «Qız Jibek» aldımen osı äulettiñ dünietanı­mında bürşik jardı. «Qız Jibek» – bir äulettiñ qazaqtıñ tarihı men äsem mahabbat dastanına degen süyis­penşilikten tuındağan dünie. Äulettiñ jüreginde terbelip, eñ asılın saralap, osı bir ruhani qazınanıñ şaşauın şığarmay, qazaqtıñ brendine aynaluına bir äulettiñ tağdırı äser etti. Aqırında Qojıqovtardıñ oylağandarı boldı, wlttıñ asıl mwrasına degen qwştarlığı osınday eskertkişke alıp keldi. Bwl mahabbat fil'mniñ ärbir kadrında, keyipkerleriniñ ärbir sözi men qimıldarında, dombıradan tögilgen küyinde de, tipti köldi jaylağan aqqudıñ qanatınıñ, twlpardıñ şabısınıñ, asqar taulardıñ biik şıñdarında körinis tapqan. Qanşa körseñ de köziñ toymaytını da osı äulettiñ elge-jerge degen mahabbatın bere bilgeninde dep oylaymın.

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan