ياساۋي مۇراسى

ياساۋي دۇنيەتانىمىنىڭ قۇپيالارى

ياساۋي دۇنيەتانىمىنىڭ نەگىزىندە سوپىلىق جاتىر. سوپىلىق –باسقا تانىمداردان ەرەكشە يسلامدىق دۇنيەتانىم فورماسى. وسىنداي مانگە تولى، تەرەڭ سىرلى قۇبىلىس تۋرالى زەرتتەۋلەر، رۋحاني تاجىريبەلەر جازىلدى، جازىلىپ تا جاتىر. دەگەنمەن سوپىلىق جولدىڭ بەلدى تۇلعاسى ياساۋي مادەنيەتىن، جولىن، ءىلىمىن تانۋ ءالى كۇنگە دەيىن ءبىر ىزگە تۇسپەگەن وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر.
ياساۋي دۇنيەتانىمى ءوز الدىنا تانىلماعان عارىش. ونىڭ ميراسى دا ءوز الدىنا ءبىر عارىشتىق ءماتىن. سوندىقتان بۇگىن وقۋشى مەن ءماتىن اراسىنداعى قاتىناستىڭ كوپقىرلىلىعى مەن قيىندىقتارىنا توقتالعاندى ءجون سانايمىز. سوپىلىق تانىمدى، ءياساۋيدى وسى سالانىڭ مامانى باسقاشا ال، مامان ەمەستەر باسقاشا قابىلداپ تانيدى. ماماندار سوپىلاردىڭ ەڭبەكتەرىنەن پايدالانا الادى، ال مامان ەمەستەر سوپىلىق تۋرالى ەڭبەكتەردى جەتە تۇسىنە المايدى. مۇنىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بار. ەڭ باستى سەبەپ، قۇدايلىق تانىم مەن ادامدىق تانىم اراسىنداعى قاتىناس ماسەلەسىندە جاتىر. قۇدايلىق تانىمنىڭ وبەكتىسى – ءماتىن، قۇران اللانىڭ ءسوزى. ءماتىن مەن ء“ياساۋيدىڭ” ىشكى تاجىريبەسى نەمەسە ويلاۋ جۇيەسى اراسىنداعى ەڭ ۇلكەن قيىندىقتاردىڭ ءبىرىنشىسى، شەكتەۋلى سوزدەر فەنومەندەرىنىڭ “شەكسىز رۋحاني اقيقاتتاردى” جەتكىزۋ تۇرعىسىنان جەتكىلىكسىز قالۋى. ياعني، ءسوز ارقىلى سوپىلىق اقيقاتتى جەتكىزۋ شەكتەۋلى، ءارى قيىن. سوپىلىقتا ءسوز ەكىنشى ورىندا، ءبىرىنشى كەزەكتە ءحال تۇرادى. ياعني، ءسوز دەپ وتىرعانىمىز «قال» بولسا، رۋحاني تاجىريبەمىز «ءحال» بولادى. شەكسىز بولمىستى، ادامنىڭ «شەكتەۋلى مۇمكىندىگى» قاي دارەجەدە قامتي الادى؟ قاي دەڭگەيدە تۇسىنە الادى؟ مىنە وسى تۇرعىدان سۋفي، اۋليە ياساۋي شەتسىز، شەكسىز رۋحاني ىشكى الەمىندەگى تاجىريبەلەرىن قانشالىقتى ءسوز ارقىلى تۇسىندىرە الدى. بۇل ماسەلەنىڭ ءبىرىنشى قىرى.
ءحال –شەكسىزدىك الەمىمەن بىرگە بولعان رۋحتىڭ شەكسىز امالى، جەمىسى. ولاي بولسا، ءتىل ارقىلى ونى قالاي جەتكىزۋگە بولادى؟ حز.ءماۋلانا جالالەددين ءرۋميدىڭ، “عاشىقتىق دەگەن نە؟”– دەپ سۇراعاندارعا، “مەن سياقتى بول، سوسىن ءوزىڭ كور” دەپ جاۋاپ بەرۋىنىڭ ءوزى، ءحالدى ءسوز (قال) ارقىلى تولىق ءتۇسىندىرىپ، تانىتۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىنە مەڭزەيدى. بۇل جەردە ورايى كەلىپ تۇرعان ەكىنشى ماسەلەگە كەلەيىك. وقۋشى ءياساۋيدىڭ شىعارماسىن وقيدى. ول ءبىلىمى مەن تانىمى نەگىزىندە ءياساۋيدىڭ ماتىنىنەن وزىنشە تۇسىنىك الادى. وسى ءماتىن – وقۋشى مەن ياساۋي اراسىنداعى ويدىڭ نەمەسە رۋحاني تاجىريبەنىڭ بەرىلۋىندەگى ورتاق دۇنيە. وسى ماتىندەگى سوپىلىق اقيقاتتاردى ءياساۋيدىڭ قاي دارەجەدە قانشالىقتى جەتكىزگەندىگى ءبىر ماسەلە بولسا، وقۋشى ءماتىندى وقىپ، تۇسىنۋدە ءياساۋيدىڭ ويىمەن ۇندەسە الا ما، ال بۇل ماسەلەنىڭ ەكىنشى قىرى. ءماتىندى جازعان ادام مەن وقۋشى اراسىنداعى تانىم مەن تۇسىنىك ايىرماشىلىعىن جانە ورتاقتىعىن انىقتاۋ گەرمەنەۆتيكانىڭ، ياعني، ەمپاتيالىق ءتۇسىندىرۋدىڭ باستى شارتى.
ءياساۋيدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونىڭ شىعارمالارىن وقۋ جەتكىلىكسىز. الدىمەن ياساۋي كىم، قايدان قايدا كەلدى، ونىڭ ىشكى الەمى، وسكەن ورتاسى، سەنىمى، ويلاۋ جۇيەسى، ومىرگە دەگەن كوزقاراسى، تانىمى مەن بولمىسىنىڭ ءمانى، مىنە وسىلاردى تانۋعا تىرىسۋىمىز كەرەك. سوسىن بارىپ ونىڭ ءومىر ءسۇرۋ فورماسى، تانىمىنىڭ قاينار كوزى جانە ولاردىڭ تابيعاتى جەكە-جەكە زەرتتەلۋى ءتيىس.
ونىڭ تۋىلۋى، بالالىق شاعى، وتباسى، العان ءبىلىمى، كورگەن ءتالىمى، ارىستان بابقا شاكىرت بولۋى، يسفيدجابتا ءدارىس الۋى، حامادانيا سياقتى پىرگە قول بەرۋى، حاللاج مانسۇر، قىزىر سياقتى ءحال ءىلىمى، حيكمەت تاعىلىم شىنجىرلارىن، نۋر-ي مۋحاممەد اسەرىن، ياساۋيگە ءوز جولى مەن مەكتەبىن قالىپتاستىرۋعا نەگىز بولعان قانداي فاكتورلار بار تۇگەل قامتىلۋى كەرەك. تۇركىستانداعى ءومىرى، تاريحى، ورنى مەن قىزمەتى، قاراحان، سەلجۇق، حورەزمشاح مەملەكەتتەرىمەن بايلانىسى، ساۋر حالقىمەن قاتىناسى، شەككەن ازابى، بالا-شاعاسى، ۇيلەنۋى، ءدىن تاراتۋداعى كۇرەسى، تۇرىكتەردى يمانعا، يسلامعا شاقىرۋداعى مەتودىمەن جان-جاقتى تانىسۋ قاجەت.
مىنە وسى ساتىدان كەيىن بارىپ، ونىڭ شىعارماسىن وقۋعا كىرىسۋگە بولادى. ءياساۋيدىڭ العاشقى جىلدارى جازعان شىعارمالارىنان باستاپ ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى جازعاندارىنا قاراي رەتتەپ، حرونولوگيالىق تۇرعىدان جۇيەلەيمىز. ادامدى ءبىرتۇتاس عارىش رەتىندە قابىلداپ، شىعارمالارىن دا تۇتاس تۇسىنۋگە، تانۋعا ۇمتىلامىز.
سونىمەن ءياساۋيدىڭ شىعارمالارىن تۇجىرىمداپ، تۇسىنە وقي الاتىن ساتىعا كوتەرىلەمىز. ياعني، ونىڭ دۇنيەتانىمدىق نەگىزدەرىن تانىپ بىلسەك، شىعارمالارىن ءتۇسىنۋ وڭايعا سوعادى. بىراق، ءتۇسىنۋ مەن سەزىنۋ ەكى بولەك نارسە، سوندىقتان ءالى دە ءياساۋيدى ءتۇسىنۋمىز تولىققان جوق. سەبەبى، ءياساۋيدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ءياساۋيدىڭ ورنىنا ءوزىڭدى قويىپ، سول سياقتى بولا ءبىلۋ كەرەك. بۇل مۇمكىن بە؟ جوق. ويتكەنى اۋليە بولسىن، اتەيست بولسىن، ءبارىبىر ادامدى ءتۇسىنۋ، تانۋ شەكسىزدىكپەن بايلانىستى. وندا اللادان كەلگەن سىر بار.
مىنە، وسى ورايدا سۋفيزمگە، ياساۋيگە قاتىستى كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ تۇجىرىمى سىن كوتەرمەيدى.
ياساۋي ءىلىمىنىڭ مانىنە جەتۋ ءۇشىن ءبىرىنشى ماسەلە رەتىندە تەرمينولوگيا تۇر. تەرمينولوگيا ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن الدىمەن سوپىلىقتى زەرتتەيتىن ماماندار قاجەت. ويتكەنى، سوپىلىق – سىر ءىلىمى. ءاربىر سوپىلىق جولىنداعىلار ءوزارا ارنايى ءتىل قالىپتاستىرعان، ناتيجەدە سوپىلىق تەرمينولوگيا پايدا بولدى. تەك قانا سوپىلىق ەمەس، بارلىق عىلىم سالاسىنىڭ ءوز تەرمينولوگياسى بار. ەگەر عىلىمنىڭ سول سالاسىنىڭ تەرمينىن بىلمەيتىن بولساڭىز، عىلىم جاساي المايسىز، تۇجىرىم، ساراپتاما جاساۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل جەردە ءتىل ماسەلەسى كەسە-كولدەنەڭ الدىمىزعا شىعادى. ءياساۋيدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن سوپىشا ءتىل ءبىلۋ كەرەك. ەگەر زاڭگەر بولماساڭىز، قۇقىق كىتابىن، ەكونوميست بولماساڭىز ەكونوميكا كىتاپتارىن جەتكىلىكتى دارەجەدە ءتۇسىنۋ قيىنعا سوعاتىن بولسا، سوپىلاردى ءتۇسىنۋ ودان دا قيىن.
مىسالى، بولمىستىڭ بىرلىگى دوكتريناسى سوپىلىقتا وتە نازىك سىر مەن ويدىڭ جەمىسى. تەولوگيالىق ءبىلىم السا دا، سوپىلىقتان حابارسىز ادامنىڭ ءوزى تۇسىنە بەرمەيتىن، باتىل ايتار بولساق، تۇسىنبەيتىن مازمۇنى كۇردەلى، ءمانى تەرەڭ، ءارى قيىن دوكترينالىق سيپاتتاعى تۇجىرىمداما. يسلام تەولوگياسىنىڭ ىشىندەگى ءوزارا جاقىن تافسير، كالام، حاديس، فيكح سياقتى عىلىم سالالارىندا دا تەرميندەر ۇقساس بولعانمەن مازمۇنى ءار ءتۇرلى بولۋى ىقتيمال.
تاراتىپ ايتار بولساق، كالامعا تافسير تەرمينولوگياسى تۇرعىسىنان قاراساڭىز قاتە ساراپتاما مەن تۇجىرىمدارعا دۋشار بولاسىز. سول سياقتى كالام مامانى فيكح سالاسىنا ءوزىنىڭ تەرمينولوگياسى تۇرعىسىنان قاراسا، تاعى ۇلكەن پروبلەما تۋىندايدى. يسلام ءدىني عىلىمدارى سالاسىنداعى كەز كەلگەن مامان، سوپىلىقتىڭ تەرمينولوگياسىن مەڭگەرمەي تۇرىپ زەرتتەۋگە كىرىسەتىن بولسا، ءتۇسىندىرۋ بىلاي تۇرسىن، ءوزىنىڭ ءتۇسىنۋى قيىنعا سوعادى. سونىمەن قاتار سوپىلىقتاعى سۋفي ءبىر ۇعىمدى كەلەسى ءسۋفيدىڭ تۇسىنىگىنەن باسقاشا قابىلدايتىندىعى دا شىندىق. ءاربىر تاريقاتتىڭ وزىندىك تەرمينولوگيالىق قازىناسى بار. بۇل جاعداي حاديسشىلەر، فيلوسوفتار ءۇشىن دە ورتاق ماسەلە. بۇعان قوسا، قولدانىلعان تەرميندەردىڭ ۋاقىت وتە كەلە ماعىنا جاعىنان ۇلعايىپ نەمەسە تارىلۋى تاعى بار. مىسالى، “فانا” ۇعىمىن، العاشقى سۋفيلەردىڭ قابىلداۋى مەن كەيىنگىلەرىنىڭ قابىلداۋى اراسىندا ۇلكەن ايىرماشىلىق بار. يبن ارابي مەن يمام عازاليدىڭ تەرمينولوگياسى اراسىندا ايىرماشىلىقتار بار. بۇلاردى سوپىلىقتاعى ۇعىمداردىڭ ورتاقتىعى نەمەسە بىرىزدىلىكتىڭ جوقتىعى دەپ قاراۋعا بولمايدى. كەرىسىنشە سوپىلىق ءىلىمنىڭ تابيعاتىنا ساي، ول مادەنيەتتىڭ بايلىعىن، تەرەڭدىگىن كورسەتەدى.
سونىمەن بولمىستىڭ بىرلىگى دوكتريناسىن جاقسى تانىپ، ءبىلۋ ءۇشىن قۇران، تافسير، حاديس، فيكح، پسيحولوگيا، تاريح، سۋفيزم تاريحى، سۋفيزم فيلوسوفياسى، يسلام فيلوسوفياسى، ءدىن فيلوسوفياسى جانە كالام سياقتى سالانى جاقسى مەڭگەرۋمەن قاتار بولمىستىڭ بىرلىگى ءحالىنىڭ سىرى مەن ءمانىن سۋبەكتيۆتى تۇرعىدان بويىڭنان وتكەرىپ كورىپ، ءدامىن تاتۋ كەرەك. مىنە، وسىنداي ماسەلەنىڭ ءوزى، مۇسىلمان عالىمدارىنىڭ ءتۇسىنۋى قيىن، ونىڭ تەرەڭ ءماندى ۇعىمداردىڭ كورسەتكەن ماعىنالاردان تۋىنداعان ماسەلەلەر بۇل ۋاحدات-ۋل ۆۋجۋدتىڭ تانىلۋىن قيىنداتادى.
بولمىستىڭ بىرلىگى ماسەلەسىن فيلوسوفتار وي-تەوريا تۇرعىسىنان قاراسا، سۋفيلەر تاتۋ (زاۋق) رۋحىندا سومداۋ ارقىلى قورىتادى. ماسەلە بىرەۋ، قورىتىندى، تۇجىرىمعا كەلۋدە ەكى ءتۇرلى ءادىس، ەكى ءتۇرلى ساراپتاۋ مەن قالىپتار پايدا بولادى. فيلوسوفتار مەن سۋفيلەردىڭ سويلەمدەرىندە، تەرميندەرىندە ايىرماشىلىق كوزگە تۇسەدى.
بولمىستىڭ بىرلىگى ماسەلەسى بويىنشا وي قورىتۋدىڭ ەكى جولى بار: ءبىرىنشىسى – تەرەڭ وي جانە تەوريا، ەكىنشىسى – تاماشالاۋ (شۋحۋد) جانە تاتۋ (زاۋق). تەرەڭ وي مەن تەوريا بارلىق ويشىلدارعا اشىق. ال شۋحۋد پەن زاۋق ياعني، سۋفيلەردىڭ جولى، ءادىسى جاعىنان ماعريفات مارتەبەلەرىنەن اسىپ، قۇدايلىق سىي – قۇتتى يەلەنۋ باقىتىنا جەتكەندەرگە ءتان. بۇل جەردە، كەز كەلگەن ادام عاشىق پەن عاشىقتىقتىڭ حالىنەن ءسوز ەتە الادى، بىراق، عاشىقتىقتىڭ ءدامىن تەك عاشىق بولعان عانا بىلەدى. فيلوسوف تەوريالىق تۇرعىدان اقيقاتتىڭ اتاۋىن، اتىن كورسەتسە، سۋفي اقيقاتتىڭ ءوزىن كورسەتەدى.
مىسالى اقيقاتتى سۋ دەيىك. فيلوسوف تا سۋ، سۋفي دە سۋ دەيدى. فيلوسوفتىكى بۇلاق سۋى، سۋفيدىكى تەڭىز سۋى. ەكى سۋدان ەكى ىدىسقا سۋ قۇيىپ قاتار قويسا، سىرتتاي قاراعاندار ەشقانداي ايىرماشىلىق كورمەيدى. ال ىشكەندەر عانا ايىرماسىن دامىنە قاراي اجىراتادى.
بولمىستاعى ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەن تىس بىرلىكتى، فيلوسوفتار دا سۋفيلەر دە ءدوپ باسقان. بىراق، بۇل ەكى ءبىلۋ اراسىندا ايىرماشىلىق بار. ماسەلە ونتولوگيالىق، ياعني، ءبىر ماسەلەدە ەكى ءتۇرلى تانىم بار. بۇل تابيعي نارسە. بولمىستاعى بىرلىكتى فيلوسوف، بارلىق قۇبىلىستاردى “توقتاتىپ”، “ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى” قاقتاپ، اقىل ارقىلى زەرتتەسە، سۋفيلەر، ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ ارعى جاعىنداعى ونتولوگيالىق بىرلىك ماسەلەسىنە اقىلدان تىس جۇرەكپەن (قالب) سەزۋ جولى ارقىلى، ەكزيستەنتسياعا قوسىلىپ، بولمىستى توقتاتپاي، ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى بولشەكتەمەي، ءبىرتۇتاس كۇيىندە رۋحىن سومداپ، ءدامىن تاتىپ كورۋ ارقىلى ۇلاسادى. فيلوسوفتار اقيقاتتى شەكتەۋلى اقىلمەن قامتىعىسى كەلەدى. بۇل مۇمكىن ەمەس. سوپىلىق حالدەر – ءبىر ادامعا ءتان سۋبەكتيۆتى. ياعني، ءحال – تاتۋ ارقىلى الىنعان تانىمنىڭ تىلمەن ناقتىلانۋى قيىن ماسەلە. ەكىنشى ءبىر ادام ونىڭ ءحالىن ءوز رۋحىنان وتكىزبەيىنشە تۇسىنە المايدى. سوندىقتان سوپىلار ءحال ءىلىمىن “تاتپاعان بىلمەيدى” دەيدى. يمام ءراببانيدىڭ ايتقانىنداي، مۇنداي ميستيكالىق تانىمدا جاڭىلىسۋ مۇمكىن، بۇل قاتە تەك سول سۋفيگە عانا ءتان. ءحالدىڭ قۇران مەن حاديستەر ارقىلى ناقتىلانۋى، تۇراقتالۋى ءتيىس. سول سياقتى ءياساۋيدىڭ ءبىر ءسوزىنىڭ قاي ماعىناعا كەلەتىندىگىن ءبىلۋ ءۇشىن ونىڭ رۋحاني تاجىريبەسىن عيبادات، ريازات، مۋجاحادا جاساۋ كەرەك. سوپىلاردى ءتۇسىنۋ قيىن، ءتۇسىندىم دەگەندەر ءوزىنىڭ يسلامي تانىمىنا سيماسا ولارعا كۇپىرلىك ۇكىمىن بەرۋى مۇمكىن.
سوپىلىق – جۇرەككە نەگىزدەلگەن تانىم. ال تانىمنىڭ نەگىزىندە، ادامدى تاربيەلەۋدىڭ قيىندىقتارىن ءوز بويىندا تاسيتىن كۇردەلى ىشكى ديناميزمدەر بار. ادام – سىرلار الەمى. ءمانى جۇرەكتە، ماعىناسى قالبتە جاتىر. ءابسوليۋتتى كەمەل بولمىس اللا عانا. ەشقانداي ادام اللا بولمايدى، بولا دا المايدى، بولماعان دا. دەگەنمەن ادامنىڭ ىشكى الەمى شەكسىز. ويتكەنى، جۇرەك شەكسىزدىكپەن بايلانىستى.
ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى دامىتۋى ونىڭ ىشكى جانە قورشاعان الەمىنەن العان تاجىريبەلەر ارقىلى جۇزەگە اسادى. دەمەك ادامدى تانۋ ءۇشىن ونى قورشاعان ورتاسى، وتكەنى، دۇنيەتانىمى تۇتاستاي بىرگە قاراستىرىلۋى كەرەك. بۇل تۇتاستىق بۇزىلسا، ادامنىڭ تۇتاستىعى دا بۇزىلادى. قۇراندا، ينشيراق سۇرەسى 19-اياتتا “ادامزات تابيعات زاڭىنا ساي قاباتتان قاباتقا جوعارىلاتىلادى” دەلىنگەن. ادامنىڭ ساتىلاي كوتەرىلۋى بىرتىندەپ ءوسۋى فيزيولوگيالىق دامۋىمەن قاتار پسيحولوگيالىق دامۋىنا دا اسەر ەتەدى. بۇل ادامدى تاريحي بولمىس رەتىندە قاراستىرۋمەن قاتار ونىڭ بيوگرافيالىق دامۋىن كورسەتەدى. ادام وتكەن دامۋ جولىنىڭ جيىنتىعىنان تۇرادى. مىنە وسى قۇبىلىستى ادامنىڭ پسيحو-تاريحى دەپ قارايمىز.
مىسالى، ياساۋي ءوزىنىڭ پسيحوتاريحىن ءبىر جاسىنان باستاپ الپىس ءۇش جاسقا دەيىنگى ءوسۋ ساتىسىن حيكمەتتەرىندە كورسەتىپ كەتكەن. قولىمىزدا دەرەكتىڭ جوقتىعىنان ياساۋيگە ءتان شىعارمالاردىڭ قايسىسى ەرتە، قايسىسى كەيىن جازىلعاندىعىن ايتا المايمىز. بىراق، ءياساۋيدىڭ پسيحوتاريحىن يسفيدجاب كەزەڭى، ياسى كەزەڭى جانە ماۋارانناھر كەزەڭى دەپ شارتتى تۇردە قاراستىرۋعا بولادى. ءياساۋيدىڭ دە وسى ءىلىم جولىندا شاكىرتتىك، دارۋىشتىك، مۋريدتىك، ۇستازدىق شاعى بولعانى بەلگىلى. مىنە وسى كەزەڭدەردەگى ونىڭ ايتقاندارىن تۇتاس قاراستىرۋىمىز كەرەك. سونىمەن قاتار ءاربىر حالدە ايتقان سوزدەرى مەن ويلارىن كەزەڭدەرگە ءبولىپ جانە تۇتاستاي تۇجىرىمداساق، ءياساۋيدى تانۋدا ءوزىمىز دە رۋحاني جەتىلەمىز. ەگەر كەزەڭدەردى ەسەپكە الماي، ءياساۋيدىڭ شاكىرت كەزىندەگى ويلارىن عانا الىپ قاراستىرۋ، ونى دۇرىس تانۋعا اپارمايدى. كەرىسىنشە وعان دەگەن قيانات بولادى. ءياساۋيدىڭ بارلىق شىعارمالارىن وقىماي، ءومىرى تولىق زەرتتەلمەي، پسيحوتاريحى ناقتىلانباي تۇجىرىم جاساۋ ناداندىق بولار ەدى. سونىمەن قاتار، ياساۋي مادەنيەتىنە ءتان ەڭبەكتەردى دە كوشىرگەندەر ءوز ويلارىن قوسا قابات جازىپ قالدىرعان. “ديۋاني حيكمەتتە” دە ياساۋيدەن كەيىن ءومىر سۇرگەن ءىزباسارلارىنىڭ حيكمەتتەرى ەنگەن. بۇلاردى انىقتاپ، ناقتىلاپ كورسەتۋ قاجەت.
سوپىلىقتا شاتاحات ۇعىمى بار. سوزدىك ماعىناسى ارابشا “كولگىرسۋ، كوپىرۋ، قيمىلداۋ، ارەكەت ەتۋدى” بىلدىرسە، تەرميندىك ماعىناسى، قاي ماعىناعا كەلەتىندىگى وڭايلىقپەن ۇعىنىلمايتىن جابىق، استارلى سوزدەر دەگەندى بىلدىرەدى. تاعى ءبىر انىقتاماسى بار: ايتۋعا اۋىز بارمايتىن، ەستۋدەن قۇلاق قاشاتىن ءسوز. شاتاحات قۇدايلىق نۇر، قۋاتتى «قۇدايلىق كورىنىس» كەزىندە، ادام ەسىنەن تانىپ، اقىلعا، شاريعاتقا سىرتتاي قاراعاندا ساي كەلمەيتىن سوزدەر ايتادى. ەسىن جيعاندا سويلەگەن سوزىنەن ۇيالىپ، اللاعا تاۋبە ەتەدى.
شاتاحات سوزدەردى ءدىن شەڭبەرىندە قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى. ول ءۇشىن تاعى دا مامانعا جۇگىنۋ كەرەك. نەگىزىنەن ياساۋيدە ەتيكاعا، اقىلعا، تابيعاتقا تەرىس سوزدەر جوق. تاۋيل (كوممەنتاري) ەتۋى قيىنعا سوعاتىن سوزدەر بار. بۇلار تۇسپالدى، استارلى، سيمۆوليكالىق، بەينەلى سوزدەر. شاتاحات يمان جانە يسلام تۇرعىسىنان پروبلەما تۋىنداتۋى مۇمكىن. مىسالى، حاللاج مانسۇردىڭ “انا-ال حاق” ءسوزى سياقتى.
ياساۋي ءدىن عۇلامالارىن حاللاجدىڭ ايتقاندارىن تۇسىنبەدى دەپ كىنالايدى. شىندىعىندا، حز.مۇساعا ءبىر اعاش تامىرىن “ينني انا – اللاھ” (قاساس، 30), ياعني، “مەن اللامىن” دەپ سويلەتكەن اللانىڭ ادامعا حاليفالىق ەرەكشەلىگى ارقىلى قۇراندا انىقتالعان ادامزاتتىڭ وكىلى حاللاج مانسۇرعا “انا-ال حاق” دەگىزۋى مۇمكىن ەمەس پە؟ حاللاج “مەن اللامىن” دەگەن جوق. ول “مەن حاقپىن”، ياعني، اللانىڭ “ال-حاق” ەسىمىنىڭ كورىنىسى – ونىڭ حاليفاسىمىن دەگەنى ەدى. شىندىعىندا ادام “ال-حاق” سيپاتىنىڭ كورىنىسى.
ياساۋي ءۇشىن توزاق تا، جۇماق تا، جۇماقتاعى حور قىزدارى، ءزاۋلىم سارايلار قىزىق ەمەس، ماقسات تا ەمەس. ياساۋي مۇراتى – اللانىڭ ديدارى، جامالى. بۇگىنگى سوپىلىققا سىن ايتۋشىلار وسىنى دۇرىس باعامداي الماي ءجۇر. ال شىندىعىندا جۇماقتاعى باستى نىعمەت حور قىزدارى ەمەس، اللانىڭ جامالى ەمەس پە؟
سوپىلىق – وتە نازىك ءارى تەرەڭ تانىم. وعان وتە ساقتىقپەن، دايىندىقپەن بارعان دۇرىس. قازىرگى تاڭدا باس باسىنا مۋفتي، ۋلاما توبىنىڭ كوبەيگەن تۇسى. كەز كەلگەن قازاق مۇسىلمانى ءپاتۋا بەرگىش. اللا، مۋمين بولۋ ءۇشىن تاۋحيد كاليماسىن تىلىمەن ايتىپ كوڭىلىمەن، جۇرەگىمەن بەكىتكەندى جەتكىلىكتى دەسە، ال قازىرگى «عۇلامالار» توبى وزدەرىن اللا ورنىنا قويعىسى كەلىپ، وزدەرىنەن يجازات الۋدى قالايدى. وزدەرىنەن باسقا تانىمداعىلارعا وشپەندىلىكپەن، جەك كورۋشىلىكپەن قارايدى. ال يسلام بويىنشا، ناتيجەدە مۇسىلماندار ۇستانعان باعىتى، وشپەندىلىكتەرىنە قاراماستان جۇماقتا بىرگە بولادى. بۇل تۋرالى قۇراندا “ولاردىڭ جۇرەكتەرىندەگى ءبىر-بىرىنە دەگەن وشپەندىلىكتى شايىپ جىبەردىك، ولار ەندى ءبىر توسەكتە ءوزارا سۇحبات ەتەدى” – دەيدى [119, 15/47]. دەمەك، مۇسىلماندار، مۋميندەر بۇل دۇنيەدە ءار ءتۇرلى تانىم، توپ، جاماعات بولسا دا، جۇماقتا ءبىر بولادى ەكەن. ارالارىندا وشپەندىلىك بولسا دا. بىراق يسلامنىڭ قالاۋى، وسى دۇنيەدە ادامدار اراسىنداعى وشپەندىلىكتى، كەكتى جويۋ، ولاردىڭ رۋحاني باۋىرلاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ بولاتىن. اللانىڭ ريزالىعى ءبىرىنشى نەمەسە باسقا ءبىر جاماعاتتىڭ ۇستەمدىگىندە، بيلىگىندە ەمەس. قاي توپتىڭ حيدايات جولىندا ەكەندىگىن، ولاردىڭ دارەجەسىن، رەتىن اللادان باسقا ەشكىم بىلمەيدى. وزدەرىن اللا ورنىنا قويىپ، مەنىڭ جولىم حاق، سەنىڭ جولىڭ باتىل دەگەندەردىڭ ءىسى – ماسقارالىق، كۇلكىلى جايت. قۇدايلىقتى اللاعا، قۇلشىلىقتى دا وزىمىزگە قالدىرايىق. دۇنيەدە وشپەندىلىكتى جويا الماساق، باۋىر بولا الماساق، ەرتەڭ اللا، ونى جۇرەگىڭنەن كۇشپەن جويادى. سوندىقتان و دۇنيەگە بارعاندا “اتتەڭ، بۇل وشپەندىلىكتى بۇل دۇنيەدە” جويعانىمىزدا دەپ وكىنىپ قالماۋ ءۇشىن عىلىمعا، اقىلعا جۇگىنگەن ابزال.
ياساۋي جولى اۋىر جول. وعان كامىل ءپىر كەرەك. قوعامدى بولۋگە ەمەس، بىرلىككە، تۇتاستىققا شاقىرا الاتىن ادام عانا كامىل ءپىر بولا الادى. حز.ماۋلانا “بىرلەستىرۋگە كەلدىك، اجىراتۋعا ەمەس” دەسە، حز.سۇلتان احمەت ياساۋي: “سەن – مەن دەگەن حالايىقتان قاشتىم مەن” دەيدى ەمەس پە؟!
ءياساۋيدى ءتۇسىنۋ تاريحتىڭ ءۇش كەزەڭىن تۇتاس قاراستىرۋدى قاجەت ەتەدى. وتكەن تاريحتا، بۇگىن دە، كەلەشەكتە دە ءياساۋيدى ءتۇسىنۋدىڭ جولى وتە نازىك ءدىني ماسەلەلەردى سالا ماماندارىنىڭ قوعامعا دۇرىس جەتكىزۋىنە بايلانىستى.

دوساي كەنجەتاي، ءدىنتانۋشى، پروفەسسور

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان