ياساۋي مۇراسى

جۇرەكتى تەربەتكەن ويلار

بوكەباي انۋاربەك تاجەنۇلىنىڭ اۋدارماسىنداعى احمەت ءياسساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەتىن» وقىعاندا ويعا ورالعان پىكىرلەر
2 ءبولىم
38 – حيكمەتتەن
دۇنيە مالىن جيعانداردى كورىپ ءجۇردىم،
ولەر كەزدە قالايسىڭ دەپ ءحالىن ءبىلدىم.
شايتان ايتتى: – «يمانىنا شەڭگەل سالدىم»،
جان شىعاردا جىلاي-جىلاي كەتەر، دوستار.
احمەت بابامىزدىڭ ويىنشا ءبىز ازا تۇتىپ تۇرعان باي-مىرزانى ءازازىل شايتان «ونىڭ يمانىنا مەن شەڭگەل سالدىم» دەپ، ءبىزدى كەلەكە ەتەدى ەكەن.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا كەدەيلەردەن بايلار باقىتسىزداۋ بولاتىن سەكىلدى.
بايلىق جيناۋ ءۇشىن قالاي بولعاندا دا اۋەلى ءوز ارى مەن ەل مويىنداعان ادىلدىكتەن اتتاپ ءوتۋ قاجەت بولاتىن بولار. ول ەكەۋىن جەڭەرسىڭ، بىراق مول بايلىققا سۇيەنگەن ءناپسى مەن قۇلىق اتتى قاۋىپتەر بايلىق تامىرىنان قۋات الىپ، ءوز يەسىنە دە باعىنباي كەتسە نە ىستەيدى؟ شايتان باي-مىرزانىڭ قۇلقى مەن ناپسىسىنە شەڭگەلىن سالىپ، بۇ دۇنيەدە بايلىعىن قيماي ءبىر قينالدىرسا، سول ارقىلى و جاقتاعى يمانىنا دا اۋىز سالاتىن بولعانى عوي…
قۇل قوجا احمەت، عاشىق بولساڭ جانىڭ كۇيسىن،
ادالدىقپەن اللا دەگىن ءتاڭىر ءبىلسىن.
دۇعا قىلعىن مومىن قۇلدار دۇنيە قويسىن،
دۇنيە قويعان اقىرەتكە جەتەر، دوستار.
كوپشىلىك وقۋشىلار ايتىلعان ءسوزدى سو كۇيىندە قابىلداپ، ءسوز ماعىناسىنا نۇسقان ءتۇسىرىپ جاتادى. مىسالى وسى شۋماقتا «عاشىق بولساڭ جانىڭ كۇيسىن» دەگەن ءسوز تىركەسى ءبىر قاراعاندا قارعىس سەكىلدى بوپ ەستىلۋى دە مۇمكىن. بىراق احمەت بابامىز بۇل جەردە: «اللاعا عاشىق بول. عاشىق بولعاندا دا جانىڭدى كۇيدىرە عاشىق بول» دەپ وتىر.
شاھكارىم قۇدايبەردىۇلىنان
قۇدايعا پارا بەرەسىڭ،
لاق پەن قوتىر تايىڭدى.
جوعالتقانداي كورەسىڭ
ەل جىلاتقان جايىڭدى.

ولاي ەمەس، شىراعىم،
مۇنىڭ ءتۇبى ۋايىم-دى.
پاراعا بەرگەن لاعىڭ
ار، يماننان ايىردى.

ەلدەن كەشۋ الماساڭ،
جالماۋىزداي جالماساڭ،
ءتاڭىرىنى مالمەن الداساڭ،
الدىڭدا ورنىڭ دايىن-دى!
تاعى ءبىر ۇلى بابامىز شاھكارىم قۇدايبەردىۇلى ءبىراز ەڭبەگىن اللانى تانۋ جولىنا ارناعان. ونىڭ ءبىز كەلتىرىپ وتىرعان وسى ويىنان بىرەۋگە بىردەڭە بەرۋ ماسەلەسى جونىندە انىق تۇسىنىك الامىز. ەگەر نيەتىڭ تازا بولماي، جۇرت كوزى ءۇشىن اللا جولىنا لاعىڭدى سويىپ ساداقا ەتسەڭ ول پارا سەكىلدى قابىلدانادى ەكەن. اللا تاعالاعا بەرگەن ونداي ساداقاڭنىڭ وزىڭە پايداسىنان زالالى كوپ سەكىلدى. بار نارسەنى مەيىرمەن ىستە، ايتپەسە «الدىڭدا ورىن دايىن-دى» دەپ سەسكەندىرەدى.
اللا تاعالا كۇناھار جاندارعا بىردەن مەيىرىمدى بولا قويمايتىە سەكىلدى. ايتپەسە «جەتى تامۇق» نە ءۇشىن تۇرعىزىلدى دەيسىڭ؟..
اللا تاعالا مەيىرىمدى دەيدى. «سەگىز جۇماق» تۇرعىزىپتى. اللا مەيىرىمىن سىيپاتتايتىن ءبىر ءحاديستى يمام ءال-بۇحاري كىتابىنان الدىق.
يمام ءال-بۇحاريدان 71(100):
مەن راسۋللاھتىڭ (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ايتقانىن ەستىدىم. «اللاھ تاعالا مەيىرىمدىلىكتى ءجۇز بولىك ەتىپ جاراتقان. ونىڭ توقسان توعىز بولىگىن وزىندە قالدىرىپ، جەر بەتىنە ءبىر عانا بولىگىن ءتۇسىردى. جەر بەتىنە تۇسىرىلگەن راحىمدىلىقتىڭ سول ءبىر عانا بولىگى سەبەبىنەن بۇكىل جاراتىلىس ءبىر-بىرىنە مەيىرىمدىلىك ەتەدى…».
39 – حيكمەتتەن
حاقيقاتتىق عاشىقتاردىڭ ءناپسى ولىك،
ءۇش ءجۇز الپىس، ءتورت ءجۇز قىرىق ءتورت ءبارى سۇلىق.
ءسوزى شىرىن، مىنەز قۇلقى ءجۇز مىڭ تىرلىك،
بۇل ءدۇنيانى كوك تيىنعا ساتار، دوستار.

ديدار ءۇشىن جاندى قۇربان قىلماعانشا،
يسمايىلداي ديدار ارمان قىلما، دوستار.
جاننان كەشىپ تاريحاتقا كىرمەگەنشە،
عاشىقپىن دەپ جالعان داعۋا قىلما، دوستار.
ءبىز وسى حيكمەتتى وقىپ الىپ 360, 444 ساندارىنىڭ ءمان-ماعىناسى تۋرالى دەرەك ىزدەدىك. 100000 تىرلىك دەگەنى تىرلىك شارۋاسىنىڭ كوپتىگىن دالەلدەيتىن جاي عانا سان بولسا كەرەك دەپ ويلادىق. ال 360 ادام قان تامىرلارى، 444 ادام سۇيەكتەرى ەكەن. ادام دەنەسىندە سونشاما سۇيەك جوق ەكەندىگىنە سەنەتىن ءبىز، بۇل سۇراقتى انۋاربەك مىرزاعا قويىپ كوردىك. ول دا: «ساكە، ءبىز دە وزىڭدەي وقۋشى ەمەسپىز بە»، – دەگەسىن بۇل سۇراقتى جابا سالۋدى ءجون كوردىك.
42 – حيكمەتتەن
دۇنيە تەپپەي راقس-ساماع ۇرعان – نادان ادام،
حاقتىڭ جادىن ءبىر دەم ايتپاي جۇرەر بەيعام.
ءدارۋىشپىن دەر، دۇنيەگە كوڭىل بۇرعان،
دۇنيە ءۇشىن راقس-ساماع ۇردى، دوستار.
راقس – سوپىلاردىڭ بيلەپ ءجۇرىپ زىكىرىن ايتۋى.
راقس-ساماع – سوپىلاردىڭ بيلەپ ءجۇرىپ، اۋەندەتىپ زىكىرىن ايتۋى.
ءبىزدىڭ زامانىمىزدا سماتۋللا سوڭىنا ەرگەن زىكىرشىلەر اتتى ۇيىمدار پايدا بولىپ، ەلدى ءبىراز الەككە تۇسىرگەنى بار. ولار جاستاردى جيناپ الىپ زىكىر سالدىرادى ەكەن. ولارعا كۇش كورسەتىپ باعىندىرعان كەزدەرى دە بولعان. سول قىلىقتارىن ولار قوجا قوجا احمەت ياسساۋي جولى دەپ تۇسىندىرگەن.
زىكىر جونىندەگى ياسساۋي تۇسىنىگى وسى حيكمەتتە انىق ايتىلعان.
ياسساۋيدىڭ ءتۇسىندىرۋى بويىنشا زىكىر جولىنا تۇسكەندەر، وزدەرىن سوپى دەپ جاريالاعاندار «اۋەلى دۇنيە تەپپەي»، (ناعىز سوپىلارشا دۇنيە-مالدان باز كەشپەي) راقس-ساماع (سوپىلاردىڭ بيلەپ ءجۇرىپ زىكىر ايتۋى) ۇرعان ادامدار نادان ادامدارعا جاتادى ەكەن. بابامىز ولار بۇل زىكىردى قۇداي جولىنا دەپ ەمەس مال تابۋ ءۇشىن ىستەيدى دەپ ايىپ تاعادى. شىندىعىندا دا قازىرگى بارلىق وسىنداي ءدىني ۇيىمداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ويى – ءدىندى پايدالانىپ، وزىنە مال تابۋ ەكەنى حالىققا ايان بولىپ كەلە جاتىر.
قۇل قوجا احمەت، راقس-ساماع اركىمگە جوق،
ەلىكتەۋمەن ءۇرسا ساماع كىرەر تۇماق.
بۇل جازىلعان ءسوز قۇپيا ەدى، ايتسام قامۋق،
حاقتى تاۋىپ، راقس-سامۋع ۇردى، دوستار.
(قامۋق – ءبارى)
قوجا احمەت بابامىز بۇل زىكىردىڭ اركىمگە جوق ەكەنىن، ەگەر بىرەۋلەر تەك ەلىكتەۋمەن سول جولعا ءتۇسىپ ەل الداسا بارار جەرى دوزاق ەكەنىن كوزگە شۇقىپ كورسەتەدى جانە «بۇل جازىلعان ءسوز قۇپيا ەدى» دەپ ءوزىنىڭ بۇل تۋرالى اشىق جازعانىنا وكىنگەندەي بولادى.
43 – حيكمەتتەن
قوجا احمەت ياسساۋي ايتادى:
ۋا داريعا، ءوتتى ءومىرىم، بىلمەي قالدىم،
بۇ دۇنيەنىڭ اسپابىن قولعا الدىم.
دۇنيە ىزدەپ ءدىننىڭ ءىسىن ارتقا سالدىم،
بىلە الماسپىن ءحالىم نەندەي بولار، دوستار.
ەرتەڭىن قوجا امەت ياسساۋي وسىلايشا ۋايىم ەتكەندە ءبىزدىڭ ەرتەڭىمىز قانداي بولماق؟ الدە جوعارىدا شىعارىلعان ەسەپتىڭ 1 تريليون 312 ملرد. كۇن توزاق وتىنان كەيىن بارىپ، ء(تۇبى مۇسىلمان بىتكەن تامۇقتا قالمايدى دەيدى) جۇماقتان ءۇمىت ەتەمىز بە؟
جوعارىداعىلار ەسەبىمەن ادامدار جەردە 0,002 كۇن جوباسىندا تىرشىلىك ەتەتىن سەكىلدى.
قيامەتتىڭ ءبىر كۇنى – جەردىڭ 50000 جىلى.
و جاقتىڭ ءبىر كۇنى بىزشە 50000 ح 375 = 18 750 000 كۇن.
100 جاس ءومىر سۇرسەك 100 ح 375 كۇن = 37 500 كۇن ءومىر.
37 500 كۇن : 18 750 000 كۇن = 0,002 كۇن ء(بىزدىڭ 100 جىلدىق جەردەگى ءومىرىمىز، كوكتەگى 0,002 كۇنگە تەڭ ەكەن).
كوكتەگى ماڭگىلىك ءومىردىڭ ءبىر كۇنىنىڭ مىڭنان ءبىر بولىگىندەي ءومىر ءۇشىن سانسىز كۇاعا باتىپ، «ماڭگىلىك» اتتى ەرتەڭىمىز تۋرالى قامسىز، ۋايىمسىز ءومىر ءسۇرۋ – قانداي اقىلعا سيار ەكەن؟
0,002 كۇندىك جەردەگى ءومىر…
سونى كوكتەگى ماڭگىلىك جۇماقپەن (توزاق) سالىستىرىپ كورەلىكشى …
بارلىعىمىزعا دا ويلانارلىق ەسەپ سەكىلدى…
جەر ۋاقىتىنا اۋىستىرساق 50000 ح 0,002 = 100 جىل. ەسەبىمىز دۇرىس سەكىلدى.
54 – حيكمەتتەن
مولدا، ءمۇفتي بولعاندار، بەكەر داعۋا قىلعاندار،
اقتى قارا قىلعاندار، تامۋققا ولار كىرەدى.
مولا، ءمۇفتي اتانا ءجۇرىپ ەكىجۇزدى بولۋ، بىرەۋدىڭ پايداسىنا بۇرىپ ءسوز ايتۋ، اقتى قارا قىلۋ كەشىرىلمەيتىن كۇنالار قاتارىنا جاتپاق، ونىڭ ورىن تامۇق دەپ بابامىز كەسىپ ايتىپتى.
54 – حيكمەتتەن
ارام جەگەن اكىمدەر، پارا الىپ جەگەندەر،
ءوز بارماعىن تىستەلەپ، قورقىپ تۇرىپ قالادى.
ءتاتتى-ءتاتتى جەگەندەر، ءتۇرلى-ءتۇرلى كيگەندەر،
التىن تاققا مىنگەندەر توپىراق استى قالادى.
بۇل حيكمەتتە بابامىز تامۇق الدىندا تۇرعان، بەس كۇن تىرلىگىنجە جالعاندى جالپاعىنان باسقان، جەتىم-جەسىردى ادام ساناتىنا قوسپاعان، ادىلدىكتى ەمەس ايلا مەنەن زورلىقتى قوستاعان، ەندى مىنە بايلىق تا جوق، باق تا جوق، اتاق تا جوق، تاق تا جوق جاعدايعا ءتۇسىپ، جەردە سولارعا سەنىپ تىرلىگىن وتكىزگەن بىرەۋدىڭ توزاق الدىندا بارماعىن تىستەپ تۇرعانىن سۋرەتتەپ بەرىپتى.
قۇران مەن حاديستەر دەرەگى نەگىزىندە قوجا قوجا احمەت ياسساۋي الگىلەرگە وسىلاي تۇسىنىك بەرسە، جەر بەتىندەگى ءومىر تاجريبەسىنەن شورتانباي قانايۇلى اقىن بىلايشا ساقتاندىرادى.
شورتانباي قانايۇلىنان، 19 عاسىر
…بيلەر پارا جەمەڭدەر،
جالعاندى جولداس دەمەڭدەر.
اقىرەت قامىن ىزدەڭدەر،
جالعان بەتتى كەزبەڭدەر.

كىسى حاقىن الماڭدار،
اۋزىڭا حارام سالماڭدار.
دۇنيە جيىپ وتكەن جوق…
…قۇدايدان قاپى كەتپەڭدەر…
جالعان – بۇ دۇنيە
57 – حيكمەتتەن
مۇحاممەد ايتتى: – «كىم جەتىم،
بىلىڭدەر، ول مەنىڭ ناعىز ۇمبەتىم».
يمام ءال-بۇحاريدان 94(133):
ءنابي (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «مەنىمەن جەتىمگە قامقورلىق ەتۋشى ادام ءجانناتتا مىناۋ ەكى ساۋساق ءتارىزدى جاقىن بولامىز»، – دەپ سۇق جانە ورتاڭعى ساۋساعىن كورسەتتى.
57 – حيكمەتتەن
جەتىمدى كورسەڭىز، ازار بەرمەڭىز،
عارىپتى كورسەڭىز، كوڭىلىنە داق سالماڭىز.
يمام ءال-بۇحاريدان 92(131):
ءنابي (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «جەسىر ايەل مەن پاقىر مىسكىندەرگە كومەك قولىن سوزعان كىسى اللاھ جولىندا كۇرەسۋشىلەرگە جانە كۇندىز اۋزى بەرىك بولىپ، تۇندە ناماز وقيتىن كىسىلەردەي»، – دەگەن.
65 – حيكمەتتەن
تاستان قاتتى، تاستى سۇزگەن حابارسىزدار،
اقىرەت ءىسىن ارتقا تاستاپ دۇنيە ىزدەر.
ايات، حاديس بايان ەتسەم قاتتى سويلەر،
سىرتى ادام، ىشتەرى شايتان بولار.
اباي ايتادى:
ەل بۇزىلسا قۇرادى شايتان ورمەك،
پەرىشتە تومەنشەكتەپ، قايعى جەمەك.
ءوزىمنىڭ يتتىگىمنەن بولدى دەمەي،
جەڭدى عوي دەپ شايتانعا بولار كومەك.
تاستى ءبىز قاتتى نارسە دەپ ويلايمىز. ياسساۋي تۇسىنىگىندە اقىرەتتى ويلاماي تەك بۇگىنگى كۇنىن كويتتەپ كەتكەندەر تاستان دا قاتتى ءتۇر الادى ەكەن. دۇنيە تابۋ جولىندا ولار تاستان دا قاتتى، ولار تاستى سۇزە الادى. ابايدىڭ تۇسىنىگىندە ولار ورتاسىندا ءتىپتى پەرىشتەلەر وزدەرى نە ىستەرىن بىلمەي ساسىپ قالاتىن سەكىلدى.
70 – حيكمەتتەن
ەي، مۋميندەر، تاعات قىلىپ سۇيەنبەڭىز،
امانات قوي، ءازىز جانعا يلانباڭىز.
ارامدىقپەن جيعان مالعا الدانباڭىز،
مالدارىڭدى قارىش اتتى جىلان قىلار…
ەي، مۇسىلماندار، دەيدى ياسساۋي بابامىز!
بارلىق پارىزىمدى ورىنداي الماسام دا، ازدى-كوپتى عيباداتىم بار عوي دەپ سەنىپ قالماڭدار.
اللاعا دەگەن جۇرەگىم ادال، نيەتىمە بەرەر دەپ قاپى قالماڭدار.
ازدى-كوپتى تاعات قىلدىم دەپ اللانىڭ كەڭشىلىگىنەن دامەتىپ، ەرتەڭىمە سونىڭ پايداسى تيەر دەپ وپىق جەپ قالماڭدار. بۇل ەسكەرتەلەر قوجا احمەتتىڭ بىزدەردى ساقتاندىرۋى.
ويلانىپ قاراساق ءبىز دە سونداي جايباراقاتتاردىڭ ءبىرى ەكەنبىز.
مەرزىمدى كۇنى جان – اللا اماناتى، يەسىنە كەتەر.
سول ۋاقىتتى ءبىزدىڭ ءوزىمىز اللا الدىندا تىرلىكتە ىستەگەن ءىسىمىز ءۇشىن عانا جاۋاپ بەرەتىن بولامىز.
سول كەزدە جاراتۋشى الدىندا جاۋاپ تابا الماي قالماس پا ەكەنبىز؟..
بۇل حيكمەتتەگى قارىش اتتى جىلان تۋرالى تۇسىنىك ىزدەگەنىمىزدە حاديستەردەن توبە شاشىڭدى تىك تۇرعىزار نارسەگە كەزىكتىك. ارام جولمەن مال جيناپ، ولاردى ارامدىقپەن پايدالانعانداردىڭ كور ىشىندەگى جاعدايى تىم قيىن سەكىلدى. بارلىق ارامنان جيعان مالدارى كور ىشىندە قارىش اتتى ايداھارعا اينالىپ، ماسا، شايان، قۇرت، قۇمىرسقاعا اينالىپ ءوز يەسىن تاماعىنا اينالدىرا باستايدى ەكەن.
78 – حيكمەتتەن
شاريعاتتا مۇراتى سول – جولعا كىرمەك،
تاريحاتتا مۇراتى سول – ناپسىدەن كەشپەك،
حاكيقاتتا – ءازىز جاندى پيدا ەتپەك،
جاننان كەشپەي، عيشق شارابىن ءىشىپ بولماس.
ادام اتالۋ، ازامات اتالۋ ادام بىتكەننىڭ باستى مۇراتى. ال شاريعات جولىن ورىنداۋ – بارلىق مۇسىلمان مىندەتى. ادال ادام اتانىپ ەلگە سۇيىكتى بولساڭ، بەس پارىزىڭدى اتقارىپ مۇسىلمان اتانساڭ سەنەن شاريعاتتىڭ تالاپ ەتەرى دە سول. وسىنداي كوپشىلىكتىڭ ىشىنەن كەيبىر عۇلامالار شاريعات جولىنان تاريحات جولىنا وتەدى ەكەن.
«تاريحاتتىڭ مۇراتى – ناپسىدەن كەشپەك».
جاي ادامدار ءۇشىن، بىزدەر ءۇشىن بۇل اۋىر جازا بولىپ تا كورىنەر. ويتكەنى ومىردەن الار ادامزات قىزىعىنىڭ بارىنەن باز كەشە ءومىر ءسۇرۋ ماعىناسىزداۋ تىرلىك بولىپ كورىنۋى دە مۇمكىن. بىراق ناعىز مۇسىلماندار بۇل كەزەڭدە ءوز ءناپسىسىن سانامەن تەجەي الار سەزىمگە يە بولىپ ۇلگەرەتىن سەكىلدى. ورىنسىز شاشپالىق جاساماۋ، جامان ويلارعا باتپاۋ، جامان سوزدەردى سويلەمەۋ، وزگەگە زيانى تيەر سوزدەر مەن ىستەردەن اۋلاق بولۋ، ءتان سۇرانىسىنداعى ءناپسى قاجەتتەرىن شەكتەي الۋ، دۇنيە-مۇلىك، باق پەن تاق سەكىلدى بارلىق قۇمارلىقتان ادا بولۋ … مىنە تاريحات دارەجەسىندەگى ادام بولمىسى.
ءدىن جولىنداعى ادامنىڭ ەڭ جوعارى تۇسىنىگى ول پەندەنىڭ ءوز ءومىرىن، ءوز جانىن اللا تاعالا جولىنا تولىق باعىتتاعان، عيشق شارابىن مەيىلىنشە قانىپ ىشە الاتىن كەزەڭى بولسا كەرەك. قوجا احمەت بابامىزدىڭ «عيشق شارابىن ءىشىپ بولماس» دەگەن ءسوزىن ءبىز بىلەتىن شاراپ ەكەن دەپ كۇناعا باتىپ قالماڭىزدار. كەز-كەلگەن شاراپ ادامنىڭ قانىن قىزدىرۋ ءۇشىن، سول ساتتە ءوزىنىڭ ارمان-ماقساتىنا جاقىنداي تۇسكەندەي سەزىمدە بولۋ ءۇشىن ىشىلەتىن بولسا كەرەك. ال بابامىزدىڭ عيشق شارابى دەپ وتىرعانى – پەندەنىڭ ءوز ساناسىمەن جەتكەن اللاعا دەگەن تويىمسىز ماحابباتى! سونداي ادام اللاسىن ساعىنىپ زىكىر سالعان كەزدە اللاعا دەگەن ساعىنىشتان پايدا بولعان كوز جاسىن توقتاتا دا الماي قالاتىن بولسا كەرەك. ءبىز كۋا بولعان ءبىر ۋاقيعا مۇمكىن سونىڭ دالەلى بولار…
…مەن وسى جولداردى جازىپ وتىرعاندا كىشى قاجىلىق ساپار كەزىندە مەككەنىڭ ءال-حارام مەشىتىندە كەزدەسكەن ءبىر ۋاقيعا ەسكە تۇسە كەتكەنى…
…قوناق ءۇيىمىز ءال-حارام مەشىتىنىڭ جانىندا بولاتىن. ءبىزدى بۇل ساپارعا باستاپ بارعان بەيبىت قاجى ساپارالى دەگەن جىگىت ەدى. راحمەت ازاماتقا، سول جىگىت ءوزىنىڭ بەدەلىن پايدالانىپ، قازاقستاننىڭ ون بەس ازاماتىن ساۋديا پاتشاسىنىڭ قارجىسىمەن كىشى قاجىلىق ساپارعا باستاپ بارىپ، بىزدەرگە سول ەل تاراپىنان ەرەكشە قامقورلىق جاسالعان بولاتىن. قوناقۇيىمىز مەككەدە دە، مەدينەدە دە تۋرا ءال-حارام مەشىتتەرىنىڭ جانىندا بولدى. بىزدەردى ۇيىنە قوناققا شاقىرعان شەيح ءوز ۇيىندە وتىرىپ بىزدەرگە ءبىر اقىل ايتتى (مەككە مەن مەدينە مەشىتتەرىنىڭ قىزمەتىنە جاۋاپتى كىسى. ساۋد پاتشاسىنىڭ ءدىن جونىندەگى ورىنباسارىنىڭ ورىنباسارى، اتىن ۇمىتىپپىن). مەككەگە كۇندە كەلىپ جاتىرعان جوقسىڭدار دەدى، ول. بوس ۋاقىتتارىڭدى ۇقىپتى جۇمساڭدار. مەشىتكە بارىپ بۇ دۇنيەدەن ءوتىپ كەتكەن بابالارىڭ ءۇشىن زيارات جاساۋعا بولادى دەگەنى مەن ءۇشىن باعالى كەڭەس بولدى. سودان باستان ءار تۇندە، جولداستارىم ۇيقىدا جاتقاندا، مەن بابالارىمنىڭ بىرىنە ارناپ قاعبانى جەتى اينالىپ شىعىپ، ءبىر شەتكە بارىپ وتىراتىنمىن. سول ساپاردا اكە-شەشەم نازاربەك پەن جاڭىلدىققا، ۇلكەن اكەم ايداربەكككە، بابام ماتىگە ارناپ زيارات جاساپ ۇلگەردىم. ءبىر ءتۇنى 4-5 ايەل مەنەن الىس ەمەس ورنالاسىپ الىپ، وزدەرىنىڭ تىلىندە ءبىراز شۋلاسىپ الدى دا، ءبارى بىردەي ەڭىرەپ جىلاسىن كەلىپ. قۇداي بار، وتىرىك جىلاپ وتىرماعان سەكىلدى. سودان سوڭ توقتايدى. اڭگىمە ايتىسىپ، ءبىراز كۇلە سويلەسىپ وتىرادى دا قايتا باستايدى. مەن ولاردىڭ سول ارەكەتتەرىنە تۇسىنە الماي كەتكەنمىن. قوجا احمەت بابامىزدىڭ حيكمەتتەرىن وقي وتىرىپ، مەن ەندى سول ۋاقيعانىڭ عيشق دارەجەسىنە جەتكەندەردىڭ، اللاسىنا دەگەن تويىمسىز ماحاببات سەزىمىنە بولەنە الاتىنداردىڭ ارەكەتى بولار ما دەگەن ويعا باتىپ وتىرمىن.
مەن سول كىشى قاجىلىق ساپاردا شەكسىزدىك اتتى تۇسىنىكسىز قۇبىلىستىڭ ءمانىن تۇسىنگەندەي ەدىم. كۇنى-ءتۇنى، ايلاپ-اپتالاپ، جىلدار بويى، مىڭ جىلدار بويى مەككەگە، قاعباعا شۇبىرىپ جاتقان حالىق. تۇنگى ساعات تورتتە مە، كۇندىزگى ساعات تورتتە مە، ءبارىبىر شۇبىرعان زيارات ەتۋشىلەر. شۇبىرعان حالىقتىڭ مىڭ جىلدارعا سوزىلعان، شەكسىزدىككە ۇمتىلعان قوزعالىسى…
ءدىندار ادامنىڭ ءومىرىنىڭ بۇل كەزەڭى و كىسىنىڭ ەڭ باقىتتى شاعى بولاتىن بولار.
نە امال ول، ەرمىن دەپ داعۋا قىلماق،
نامازدى جۇرت كوزىندە تۇرگە سالماق.
ءوزى بىلمەي، بۇل ماعىناعا ءناپسىن ۇرماق،
سۇڭگۋىر بولماي، ءىنجۋ، گاۋھار الىپ بولماس.
قوجا احمەت اتامىز جازعان بۇ شۋماق بارلىعىمىزعا دا تۇسىنىكتى بولار. ىشىنەن ءبىراز ادامدار وزدەرىن دە تانىپ وتىرعان بولار دەپ ويلايمىز.
79 – حيكمەتتەن
حاققا عاشىق دارۋشتەرى كوككە ۇشاد،
بۇل الەمدى مەكەن ەتپەس، جانى ازات.
ءناپسى ءولى، كوڭىلى ءتىرى، پەرىشتە زات،
ءمۇنداي بولماي، سىردان حابار الىپ بولماس.
حيكمەتتىڭ بۇل شۋماعىنا ءبىز شاھكارىم اتامىزدىڭ ەڭبەگىنەن تۇسىنىك ىزدەگىمىز كەلىپ وتىر.
شاھكارىم قۇدايبەردىۇلىنان
ءولىم ماعان ومىردەن مىڭ ەسە ارتىق،
جارعا قۇربان بولۋعا جان جاراسا.
دوزاق وتىن كۇل قىلىپ سوندىرەمىن،
جارالى جۇرەگىمنەن قان تاراسا.
عاشىق، جار دەگەن سوزدەردى عۇلامالار كوپ پايدالانعان. بىراق ولاردىڭ و سوزدەرگە بەرەر ماعىناسى بىزدەردىڭ كۇندەلىكتى تىرلىمىزدەگى تۇسىنىكتەن وزگەشەلەۋ. شاھكارىم «جارعا قۇربان بولۋعا جان جاراسا» دەسە، قوجا احمەت بابامىز:
عاشىق قۇلدار حاق جادىن ايتپاي جۇرمەس،
حاقيقاتتىق بۇل دۇنيەگە قۇمار قىلماس،
شىن عاشىقتار دۇنيەلىكتەن ءسىرادا الماس،
مەن-داعى بۇل ءدۇنينى قويعىم كەلەر – دەپ،
وزىنەن مىڭ جىل كەيىنگىلەرمەن ۇندەس جاتادى. ەكى دانا دا عاشىقتىق، جار دەگەن سوزدەر ماعىناسىن تەك قانا اللا تاعالاعا باعىشتايدى.
81 – حيكمەتتەن
شاريعاتتىڭ مايدانىنا ءوزىن سالماي،
تاريحاتتىڭ گۇل-باعىندا شابىتتانباي،
حاكيقاتتىڭ دارياسىنان گاۋھار الماي،
ماعريفاتتىڭ ادەبىن ءبىلىپ بولماس.
ياسساۋي بابامىز ماعريفات ادەبىندە ءومىر ءسۇرۋ باقىتىنا يە بولعان سەكىلدى.
شاريعات ەرەجەلەرىن وقىپ، ءبىلىپ الىپ، بىلگەنىن ەلگە تاراتىپ، بىلايشا ايتقاندا شاريعات مايدانىنا ءتۇسىپ، جەتىسە-جەتىسە تاريحات دارەجەلى تاققا وتىرسا…
تاريحاتتىڭ گۇل-باعىندا كىسى ءوزىنىڭ شىنايى سەزىمىمەن اللاسىنا دەگەن ماحابباتىنا بولەنە السا…
ء…بىسمىللا دەپ بايان ەتەيىن حيكمەت ايتىپ،
تاليبتەرگە ءىنجۋ، گاۋھار شاشتىم، مىنە… دەپ باستالار وسى «ديۋاني حيكمەت» اتتى ەڭبەك ارمان ەتىپ وتىرعان، قوجا قوجا احمەت ياسساۋي بابامىزدىڭ شاشىپ كەتكەن ءىنجۋ-گاۋھارلارىن تەرە السا…
وسى ارمانداردى تۋرا وزىمىزگە ارناپ ايتساق، وسىلاردى ىسكە اسىرا الساق… اللا تاعالانىڭ راحىمىنان دامەتۋگە بولاتىن بولار…
تاعى دا ءبىر رەت قايتالاپ ايتۋعا ەرىنبەلىكشى…
اللا تاعالا بىزگە جەردە ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن بار بولعانى 0,002 جىل (اسپان ولشەمىمەن) ۋاقىت بەرەدى.
دوزاقتا ازاپ شەگۋ مەرزىمى 70000 جىل بولسا كەرەك.
سالىستىرىپ قاراۋعا تۇراتىن دەرەكتەر…
بىردەن قورتىندى شىعارۋعا تۇراتىن نارسە…
83 – حيكمەتتەن
مۇنكار-ناكىر كىرىپ ساۋال سۇرار بولسا،
اعا-ءىنى ءبارى جيىلىپ قويىپ قايتسا،
جەتى قادام باسقان سوڭ، حابار كەلسە،
مۇڭكار-ناكىر كىرىپ ساۋال سۇرايدى ەكەن.
ادام دەنەسىن جەرگە تاپسىرعان جاقىندارى جەتى قادام ۇزاعان ساتتە و دۇنيەلىك پەندەدەن العاشقى جاۋاپ الاتىن پەرىشتە «مۇنكار-ناكىر كىرىپ ساۋال سۇرار…»…
ءبارىمىز دە بارامىز…
ءبارىمىز دە جاۋاپتالامىز…
ءبارىمىز دە كۇنالىمىز…

باقىتتى عوي، ەلدە ءبىر پاتشا بولسا،
ءادىل بولىپ، ءبىر ءمۇميندى قازى قىلسا،
سول قازى بارشا ەلدى رازى قىلسا،
رازىلىقتان ۇجماق ءۇيىن الادى ەكەن.
ەل باقىتى ەلدى باسقارعان ءادىل پاتشا قولىندا بولادى ەكەن. قوجا قوجا احمەت ياسساۋي سەكىلدى، ودان مىڭ جىل وتكەندە شاھكارىم، ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىن سوپىلىق جولعا ءتۇسىپ، وقشاۋلانا ءومىر سۇرگەن فيلوسوف اقىن، ءوز ويىن بىلايشا بىلدىرەدى:
شاھكارىم قۇدايبەردىۇلى
ايلا، كۇش – ايۋاندىقتىڭ ەڭ جامانى،
بوقتى بوقپەن جۋعانمەن ەل تۇزەلمەس.
ار تۇزەيتىن ءبىر عالىم تابىلماسا،
زۇلىمدىقتى جالعاندا ءادىل جەڭبەس.

قۇر ايتقانمەن قولىنان تۇك كەلمەيدى،
اق جۇرەكتى تازا ادام بولسا كەم-كەس.
قاس تۇزەيمىن دەپ ءجۇرىپ كوز شىعارىپ،
«قالماق ويىن» ويناۋمەن ەشتەڭە ونبەس.

تاتۋ تۇرسا، ادامعا دۇنيە كەڭ،
ەڭبەك ەت، جەر جەتكىلىك بەرەدى كەن.
ادامنىڭ ادال ۇلى بولام دەسەڭ،
الدىمەنەن ءوزىڭنىڭ ءناپسىڭدى جەڭ.
شاھكارىم قۇدايبەردىۇلىنىڭ تۇسىنىگىندە وتە ءدال كورە بىلگەن جەر بەتىندە بولىپ جاتقان سۋرەتتەر بار.
ايلا، كۇش – الداۋ، ارباۋ، زورلاۋ، قورلاۋ، الداپ الۋ، تارتىپ الۋ – بۇلار ايۋاندىقتىڭ ەڭ جامانى دەيدى.
سونداي زۇلىمدىقتاردى «ار تۇزەيتىن ءبىر عالىم عانا» تۇزەتۋى مۇمكىن ەكەن، تۇزەتەمىن دەپ بوقتى بوقپەن جۋعاننان ەشتەڭە ونبەك ەمەس. بىزدەردىڭ قازىرگى ارەكەتتەرىمىز شاھكارىم ويشىل ايتقانداي «بوقتى بوقپەن جۋعانداي» ارەكەتتەر.
بۇ زاماندا دىننەن حابارى جوق كىسىلەر ءدىن ماسەلەلەرىن شەشىپ جاتادى…
زورلاپ دىنگە كىرگىزىپ جاتادى…
ءدىن قىزمەتكەرلەرى ءدىندى ەلدى رۋحاني تازارتۋدىڭ قۇرالى دەپ ەمەس، ءوزىن بايلىققا جەتكىزۋ قۇرالى دەپ باعالايدى…
ياسساۋدىڭ دا شاھكارىمنىڭ دە ايتارى ءبىر اقىل:
«ادامنىڭ ادال ۇلى بولام دەسەڭ،
الدىمەنەن ءوزىڭنىڭ ءناپسىڭدى جەڭ».
ءبىزدىڭ زامانىمىزدا ازىرگە ءومىر ءسۇرۋ – ءناپسىنىڭ بارلىق سوراقى سۇرانىستارىن ورىنداۋ عانا بولىپ تۇرعان سەكىلدى. تەلەديدار اتتى ادامعا تاربيە بەرەتىن باستى ۇستازىمىز جاس بالالارعا جەتپىستەن اسقان بىزدەردىڭ كورمەك تۇگىلى ويىمىزعا كەلمەگەن سوراقىلىقتاردى كورسەتۋدە. «بوقتى بوقپەن جۋ» دەگەن سول بولار، اسىلى…
84 – حيكمەتتەن
ۋا، داريعا، ءوتتى ءومىرىم عاپىلدىقپەن،
سەن كەشىرگىن كۇنامدى راحمەتپەن،
قۇل قوجا احمەت، ساعان قايتتى قاسىرەتپەن،
ءوز-وزىنە ءوزى قايتىپ كۇيەدى ەكەن.
ادام بىلگەن سايىن، تانىعان سايىن ءوز ءومىرىن زەردەلەگەن سايىن بۇ تىرلىكتە جىبەرگەن قاتەلەرىن ءوزى جىپكە تىزە باستايدى عوي. بابامىز سونداي ءبىر كەزدە وكىنە «قۇل قوجا احمەت، ساعان قايتتى قاسىرەتپەن» دەپ، اللاسىنىڭ الدىندا «ۋا، داريعا، ءوتتى ءومىرىم عاپىلدىقپەن» دەپ، ءوزى سۇرگەن ومىرىنە، اللاسىنا دەگەن قۇلشىلىعىنا ريزا بولا المايتىنىن ءبىلدىرىپ، كەشىرىم وتىنەدى.
86 – حيكمەتتەن
عاشىقتارى تۇندە جىلاپ ءسارى تۇرار،
سىر شارابىن ىشكەن عاشىق سىردى جابار،
اركىم سوكسە، بالكي تەپسە، قولىن وبەر،
ونداي جاران قۋات ءنارىن الادى ەكەن.
«تاسپەن ۇرعاندى – اسپەن ۇر» قاعيداسى ءاۋ باستا جالپى قازاقتاردان تارالعان فيلوسوفيا بولسا كەرەك. وسىعان ۇقساس ماقالدار مەن ماتەلدەر باسقا ەلدەردە دە كەزدەسىپ جاتادى. بىراق ماقالدى تاجريبە جۇزىندە پايدالاناتىن تەك قانا ءبىزدىڭ حالقىمىز ەكەن. وسى حاكمەتتەردى وقىپ وتىرىپ ءبىز حالقىمىزدىڭ كوپتەگەن ادەتتەرى مەن اقىل سوزدەرىنىڭ حيكمەتتەر مەن حاديستەر ماعىناسىنا ۇندەسىپ جاتاتىنىنا كوڭىل تولتىراسىڭ.
سوفىلاردىڭ ءبىر قاسيەتى – ادامداردى دارۋىشتىككە ۇندەۋدەن جالىقپايدى. بىراق ءبىر ادام قۇدايعا عاشىق بولام دەپ تىرشىلىك ماسەلەسىن ۇمىتۋعا بولمايتىن بولار.
استىق ءوسىرۋ قاجەت لە؟ قاجەت.
ۇرپاق ءوسىرۋ قاجەت پە؟ قاجەت.
عىلىممەن اينالىسۋ قاجەت پە؟ قاجەت.
ەل تۇرمىسىنا قامقورلىق قاجەت پە؟ قاجەت
تىزە بەرسە قاجەتتەر كوپ.
تەك قانا بيلىك باسىنداعىلار اسپان ولشەمىمەن ەسەپتەگەندە جەردە ءومىر سۇرەر 0,002 جىلىنا قاجەت نارسەلەرگە بارلىق بىلىگى مەن ىسكەرلىگىن جۇمساپ، و دۇنيەنىڭ ماڭگىلىك اتتى ولشەممەن ولشەنەتىنىن ۇمىتىپ كەتپەسە…
…دوزاق مەزگىلى 1 تريليون 312 ملرد كۇن دەيدى…
95 – حيكمەتتەن
حاق زىكىرىن جان-جۇرەكتەن شىعارماساڭ،
ءۇش ءجۇز الپىس تامىرلارىڭ تەبىرەنتپەسەڭ،
ءتورت ءجۇز قىرىق ءتورت سۇيەكتەرىڭ كۇل قىلماساڭ،
جالعانشى عوي، حاققا عاشىق بولعانى جوق.
زىكىر سالۋ بۇ زاماندا ەشكىمنىڭ قولىنان كەلە قويار ما ەكەن. ءبىز زىكىر دەپ احمەت بابانىڭ تۇسىنىگىندەگى، اللاعا دەگەن ماحابباتىڭ مەن ساعىنىشىڭ اۋزىڭنان ەمەس، جۇرەگىڭنەن شىقپاسا، قان تامىرلارىڭ تەبىرەنىپ، سۇيەكتەرىڭ ەزىلە جازداپ تۇرماسا، ول زىكىر ەمەس جالعانشى. ول حاققا عاشىقتىق ەمەس.
عاشىق ەمەس، سۇيگەنىنە جان بەرمەسە،
ديقان ەمەس، كەتپەن شاۋىپ نان بەرمەسە،
مۇندا جىلاپ، اقىرەتتە جان بەرمەسە،
جولدا قالعان قۇداي ءيسىن العانى جوق.
بۇل حيكمەت سوزدەرىندە تۇسىنىكسىز ەشتەڭە جوق سەكىلدى. تەك قانا بۇل حيكمەتتە ەرەكشە ريزا بولارىمىز ءوزىمىزدىڭ ءدىني قىزمەتكەر ەمەس شارۋاشىلىق قىزمەتكەرى ەكەنىمىزدى ويلاپ «ديقان ەمەس، كەتپەن شاۋىپ نان بەرمەسە» دەگەن جولدار. بارلىق ادام ءدىن جولىنا ءتۇسىپ، اللادان باسقانىڭ ءبارىن ۇمىت قالدىرسا جەر بەتىندەگى تىرشىلىك اتتى كۇردەلى جاراتىلىس قالاي بولماق دەگەن سۇراق تۋىنداپ جاتادى. قوجا احمەت ياسساۋي وسى ءبىر اۋىز ءسوز ارقىلى اركىم ءوز پەشەنەسىنە جازعانىن دۇرىس اتقارسا دەيدى. قۇداي جولىن قۋدىڭ با، جان پيدا ەتەرلىك عيشق دەڭگەيىنە جەت، قولىڭا كەتپەن ۇستادىڭ با ەلدى نانمەن قامتاماسىز ەت دەپ تۇر.
ەل بيلىگى قولىڭا ءتيدى مە، ەلدى قامقورلا،
قازان بيلىگى قولىڭا ءتيدى مە ناپسىڭە ساق بول.
وسىلار قولىڭنان كەلمەسە جولدا قالاسىڭ، قۇداي جولىنا جاقىنداي المايسىڭ دەيدى.
بۇلار تۋرالى اباي دانىشپان دا تالاي ويلانعان ءتارىزدى.
ىنتالى جۇرەك، شىن كوڭىلدەن باسقاسى، حاققا جول ەمەس… جۇرەكتىڭ اقىل سۋاتى، ماحاببات قىلسا ءتاڭىرى ءۇشىن – دەپ، بارلىق ۋاقىتتا شىن كوڭىلمەن، تازا ماحابباتپەن ويلاعان ماقساتىڭا جەتە الاسىڭ دەيدى.
ابايدان:
اللا دەگەن ءسوز جەڭىل،
اللاعا اۋىز قول ەمەس.
ىنتالى جۇرەك، شىن كوڭىل،
وزگەسى حاققا جول ەمەس.
دەنەنىڭ بارشا قۋاتى
ونەرگە سالار بار كۇشىن.
جۇرەكتىڭ اقىل سۋاتى،
ماحاببات قىلسا ءتاڭىرى ءۇشىن.
97 – حيكمەتتەن
ءتاليبپىن دەپ ايتادى، وللا-ءبىللا ناينساپ،
نەكەسىزگە قارايدى كوزدەرىندە جوق ىنساپ،
كىسى مالىن جەپ جۇرەر، سودان ءدىلى ەمەس ساف،
ارىستان بابام سوزدەرىن ەسىتىڭىز تاباراك.

ءتاليبپىن دەپ ايتادى، كوڭىلىندە جوق زاردەي نۇر،
شىن ءتاليبتى سۇراساڭ ءىشى، تىسى گاۋھار ءدۇر،
حاققا ايان سىرلارى، جەمىستەرى تازا نۇر،
ارىستان بابام سوزدەرىن ەسىتىڭىز تابارىك.

اقىر زامان ۇمبەتتەرى ناقىشتايدى ۇيلەرىن،
ءناپسى زاۋقىنا بەرىلىپ بۇزار، ءار دەم، كۇيلەرىن.
كەربەزدەنىپ، ساندەنىپ، پارپازدايدى بويلارىن،
ارىستان بابام سوزدەرىن ەسىتىڭىز تابارىك.
ابايدان:
شىن كوڭىلمەن سۇيسە ەكەن، كىمدى سۇيسە،
ءبىر سوزىمەن تۇرسا ەكەن، جانى – كۇيسە.

وسى سودەرىمەن ياسساۋي دا، اباي دا ادام كوڭىلدەرىنە، پيعىلدارىنا تازا شىنايىلىقتى تالاپ ەتەدى. بارلىق ىستەلىنگەن شارۋا دا، تابىنارلىق سەنىم دە شىنايى ىستەلسە ەكەن دەيدى.
ءتاليبپىن دەپ جاريا ەتىپ الىپ…
تاليبتىك تۇگىل ادامگەرشىلىك اتتى ادامي قاسيەتتەردىڭ بىرىنە جاۋاپ ىزدەمەيتىندەرگە;
«كەربەزدەنىپ، ساندەنىپ، پارپازدايدى بويلارىن» بولىپ جۇرەتىندەرگە;
«اقىر زامان ۇمبەتتەرى ناقىشتايدى ۇيلەرىن، ءناپسى زاۋقىنا بەرىلىپ بۇزار، ءار دەم، كۇيلەرىن» دارەجەسىنە جەتەتىندەرگە ۇلگى ۇسىنادى.
شىن ءتاليبتى سۇراساڭ ءىشى، تىسى گاۋھار ءدۇر،
حاققا ايان سىرلارى، جەمىستەرى تازا نۇر…
97 – حيكمەتتەن
اقىر زامان ۇمبەتتەرى دۇنيە ءفاني بىلمەيدى…
جاقسى جولدان تايقىسىپ، جامان جولعا اۋىسقان…
يمان، يسلامىن الىپ ولمەيىن دەپ كۇلىسكەن…
ۋاقىتى جەتسە ازىرەيىل اماناتتى بەرگىن دەر…
قۇل قوجا احمەت، ءسوزىڭدى ناداندارعا ايتپاعىن،
ءسوزدى ايتىپ نادانعا كوك تيىنعا ساتپاعىن.
اشتان ولسەڭ نامارتكە ەشبىر مىندەت ارتپاعىن،
ارىستان بابام سوزدەرىن ەسىتىڭىز تابارىك.
قۇرمەتتى ورىنعا جايعاسىپ اپ، اراق-شاراپتى ساپىرا ءىشىپ، جىلى-جۇمساققا كەڭىردەكتەن تويا جەپ، ەڭبەكشىلەردىڭ ءبىر ايلىق جالاقىسىن كارتا ويىنىنىڭ ءبىر كونىنە سالىپ جىبەرىپ، كوڭىلدەرى تاسىعان شاقتا ءدىندارلاردى كەلەكە ەتىپ كەڭكىلدەسكەندەردى ءبىز تالاي كورگەنبىز. ولار دا وزدەرىنىڭ ءىس-قيمىلىن، مىنەز-قۇلقىن اقتاپ الارلىق تالاي مىسالداردى العا تارتاتىن.
ادامگەرشىلىك قاسيەت، ۇلتتىق نامىس، ءوز باسىن سىيلاۋ سەكىلدى كەز-كەلگەن پەندەنى كىسىلىك دارەجەدە ۇستاپ تۇرار قاسيەتتەردى قاستەرلەمەيتىندەرگە دە ءبىر كۇنى، اللا اماناتى جاندى سۇراپ، ازىرەيىل پەرىشتە دە كورىنبەك. بىزدەر ۋايىمداماعانمەن ەرتەڭگى كۇنى ۇمبەتتەرىمنىڭ كۇنى نە بولادى دەپ مۇحامبەت پايعامبار تالاي كۇنىن جىلاۋمەن، اللاسىنا جالىنۋمەن وتكىزگەن دەيدى. ءبىز پاقىرلارعا وسىنى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن قوجا قوجا احمەت ياسساۋي الپىس ءۇش جاسىندا جەر استىنا ءتۇسىپ كەتىپ، «ديۋاني حيكمەتىن» جازعان. ايتىلىپ جاتىرعان ۇگىت از ەمەس سەكىلدى. بىراق قابىلدانۋى قيىن بولىپ تۇر.
قوجا احمەت بابامىزدىڭ نادانداردان تورىققاندىعى سونشالىق، ولارعا ءتىپتى ۇگىپ ايتپاعىن، ءسوزىڭدى كوك تيىنعا ساتپاعىن دەۋگە دەيىن بارادى.
بابامىز بۇل حيكمەتىندە قولىندا نانى، قالتاسىندا قاراجاتى بار ءنامارت جاندار قاسىندا اشتان ءولىپ كەتسەڭ ولارعا وكپەلەمە دەپ، ولاردان دا تۇڭىلگەندىگىن ءبىلدىرىپتى.
99 – حيكمەتتەن
كىرىپ كورسەڭ قاراڭعىلىق، جوق قوي شىراق،
ءىشى تولى قاسىرەت بولار، وتتى فيراق.
ول كۇنى كىم بەرەدى ساعان جارىق،
ناق قيامەت تاڭى اتقانشا جاتپاق كەرەك.

قۇل قوجا احمەت، تاۋبە قىلعىن ولمەس بۇرىن،
قىزىل ءجۇزىڭ كوردە جاتىپ سولماس بۇرىن.
جىلان، شايان كور ىشىنە تولماس بۇرىن،
قازا كەلسە ريزا بولىپ تۇرماق كەرەك.
ادام عۇمىرى «بەس كۇندىك تىرلىك»، «قامشى سابىنداي قىسقا» دەگەن تەڭەۋلەرمەن قاتە ءتۇسىندىرىلىپ كەلگەن سەكىلدى.
ادام عۇمىرىن ءبىز ءوز تۇسىنىگىمىزدە جوبالاپ كورەلىك.

  • اللا قۇدىرەتىمەن انا قۇرساعىنا تۇسكەن سوڭ، اللا ساعان اماناتقا جان بەرەدى ەكەن. تۋادى ەكەنسىڭ.
  • بۇيرىقتى كۇنىڭدى جەر بەتىندە وتكىزگەن سوڭ اللا تاعالا اماناتقا بەرگەن جانىن قايتىپ الادى. ولەدى ەكەنسىڭ.
  • ولگەن كىسىنى قابىرگە سالادى.
  • مۇڭكىر-ناكىر العاشقى جاۋاپ الادى.
  • ەگەر سەن وسى جاۋاپتا قيامەت كۇنى تۋعاندا، ۇلى جاراتۋشى الدىندا جۇماققا باراتىن بولساڭ، ساعان قيامەت كۇنىنە دەيىن جاعداي جاسالادى.
  • قيامەت كۇنى جاۋاپتالىپ نە جۇماققا، نە تامۇققا جولداما الاسىڭ.
  • جۇماققا كەتسەڭ – ول ماڭگىلىك.
  • تامۇققا كەتسەڭ 70000 جىل توزاق وتىندا ازاپ شەگەسىڭ. اللا راحىمى تۇسسە جازاڭدى وتەپ بولىپ، سەن دە باسقالار قاتارىنا قوسىلاسىڭ.

ويلاپ قاراساق ادام ءتانىنىڭ عۇمىرى «كوزدى اشىپ-جۇمعانشا» بولعانمەن، جانىنىڭ عۇمىرى ماڭگىلىك ەكەن.
بابامىز ەرتەڭگى كۇننىڭ كەلەرىنە تولىق سەنەدى. ءبىزدى سودان ساقتاندىرادى.
قيامەت تاڭى اتقانشا قانشا جىل؟
توزاققا ءتۇسىپ قالساڭ قانشا جىل؟
ءار كۇندە ءجۇز مىڭ كۇنا جامايمىن دەيدى بابامىز. ولاي بولسا و جاققا اسىعۋ دا قاجەت پە دەپ قالاسىڭ. ويتكەنى اباي دا:
ابايدان:
اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس،
راس ءسوز ەشۋاقىتتا جالعان بولماس.
كوپ كىتاپ كەلدى اللادان، ونىڭ ءتورتى
اللانى تانىتۋعا ءسوز ايىرماس، دەمەپ پە ەدى.
قوجا قوجا احمەت ياسساۋي كۇنىنە ءجۇز مىڭ كۇنا جاماعاندا ءبىزدىڭ جاعدايىمىز نەشىك؟..
شاھكارىم قۇدايبەردىۇلىنان
ەل مىنەزىن ءبىلدىڭ عوي،
تالاي-اق بىرگە ءجۇردىڭ عوي.
يتپەن بىرگە يت بولىپ،
كۇناسىنە كىردىڭ عوي.

ەندى ەسىڭدى جيساڭشى،
مانار تاۋعا سىيساڭشى.
الاسۇرىپ اپتىقپاي،
بۇل جالعاندى قيساڭشى.

نەمەنەنى قيمايسىڭ،
ءناپسىنى نەگە تىيمايسىڭ؟
ءوزىڭدى كىمگە سىيلاتىپ،
ءوزىڭ كىمدى سىيلايسىڭ؟

جان اياسپاس كىسىڭ جوق،
ارماندا قالار ءىسىڭ جوق.
ەندى جۇرەر جالعاندا،
قاراسام، سەندە ءپىشىن جوق.

جالىنداماي سونە قال،
اللا ىسىنە كونە قال.
ءبارىنىڭ ءدامىن تاتتىڭ عوي،
ۋ ىشكەندەي ولە قال.

101 – حيكمەتتەن
جاننان ارتىق كورگەن جان انالار،
ءجۇزى اي، كوزى شولپان ەركەتايلار،
بويلارىن ەش كورمەگەن بوگدە ادامدار،
كاپىرلەرگە كىرىپتار بولدى كورگىن.

بالە كوپ قوي، مۇنداي بىراق. بالە جوق قوي،
تەلمىرتىپ كاپىر ءبىزدى ايىرىپ تۇر عوي،
اجال جەتىپ كورگە كىرمەك دۇرىس-اق قوي،
وسىلاي دەپ ايقاي-شۋدى سالدى كورگىن.

– انەكە، وسى جولداردى حيكمەتكە ءوزىڭ قوسىپ جىبەرگەننەن ساۋمىسىڭ؟ مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ سونشاما ازىپ، ءبىر-بىرىمەن جاۋلاسىپ، ءوز پاتشالارىنا يت ءولىمىن بۇيىرتىپ، ەلىن توز-توز ەتىپ جاتقان زاماندى قوجا احمەت ياسساۋي قالاي بولجاپ بىلمەك؟ اسىرەسە، «اجال جەتىپ كورگە كىرمەك دۇرىس-اق قوي» دەگەن ويدان قاۋىپتەنىپ وتىرمىن.
– سايىن مىرزا، مەن شامام كەلگەنىنشى ءبىر مىسقال وي دا، ءبىر ءتۇيىر سوزدە قوسپاۋعا انت ەتكەن كىسىمىن. ءبارى دە ءوز ويى، ءوز ءسوزى…

ءبىل، بۇلاردى قاراڭعىلىق باستى تۇمان،
بىزگە ازاپ قىلدى، بۇل كۇن، قىدىر ۇعان،
كاپىر جيىپ الىپ شىقتى شات-شادىمان،
مۇسىلماندار زار يلەپ قالدى كورگىن.

و باستا اللا بىزگە قىلدى تاقسىر،
بىزدەن ءوتىپ مۇنشا قاتە قىلدىق، تاقسىر،
سونىڭ ءۇشىن، جاس بالالار تۇتقىن بوپ تۇر،
پەيىلىمىزدەن بىزگە جاپا سالدى، كورگىن.

…قادىر بىلمەس ناقۇرىسقا ورىن ءتيدى،
عالىم، ءدارۋىش، جاقسىلار قور بولدى، كورگىن.

ناكاس، قاراۋ، ءدىنسىز قۇلدار بولدى حاكىم،
مەنمەندىك شەكتەن شىعىپ بولدى زالام.
حالىق ىشىندە قور بولدى ءدارۋىش، عالىم،
قورعاۋشىسى حالىقتىڭ كاپىر بولدى، كورگىن.

جولدان شىعىپ شاريعاتتى تۇتپادىق پاك-تازا عىپ،
ءدىن قالىپ، اتى مۇسىلمان بولدى، كورگىن.

…دىننەن بەزگەن قاراۋلاردىڭ قاپەرى جوق،
دۇنيە مالىن جيىپ ەشبىر تويارى جوق…

بۇل حيكمەتتىڭ ءار جولىن وقي وتىرىپ ءوز زامانىڭ مەن ءوز زامانداستارىڭدى اينىتپاي تانىپ، ءتىپتى بەت-بەينەلەرىمەن ەلەستەتە باستايدى ەكەنسىڭ. دانىشپان بابامىزدىڭ ءبىزدىڭ زاماندى ءوز كوزىمەن كورىپ وتىرعاندىعىنا تاڭ قالۋعا بولار.
نەمەسە، بابامىز ءوز زامانىن سۋرەتتەپ وتىر دا، تەك قانا وتە شىققان مىڭ جىل ادام مەن زامان مىنەزىنە ەش وزگەرىس اكەلە الماعانى ما، الدە؟..
بۇل جولدار امەريكا سەكىلدى زورلىقشىل ەلدەردىڭ السىزدەرگە، مۇسىلمان ەلدەرىنە، باسقالاردىڭ تابيعات بايلىعىنا بولا جاسالىپ جاتقان زورلىعى مەن قورلىعىنا بولا جازىلعان شۋماقتار سەكىلدى.
قالاي دەگەنمەن مۇسىلمان ەلدەرى باس بوستاندىعىنا قاۋىپ تونگەن زاۋال زامانعا تاپ بولدى…
ءدىندار كىسىلەر وسىندايدا «بۇل اللانىڭ جىبەرىپ جاتقان سىنى» دەيتىن ەدى. سوعان دا كەلىستىك دەلىك.
ولاي بولسا زامانى قاۋىپ توندىرگەن ەكەن مۇسىلماندار بىرىگە ءتۇسۋ قاجەت ەمەس پە؟..
جوق، ولار بىرىكپەك تۇگىلى، ءبىر-بىرىنە قارۋ كوتەرىپ جاتىر.
مۇسىلمان ءدىنىنىڭ مىڭداعان جىلدىق تاربيەسى شەتەلدىك بۇلىكشى بەرگەن، نە ۋادە ەتكەن نارسەگە ساتىلىپ كەتە بەرە مە؟
سوندا «ءدىنى ءۇشىن، ەلى ءۇشىن» جان پيدا ەتۋگە دايار مۇسىلماندارىمىز ءوز ەلىنە، ءوز پاتشاسىنا قارسى قارۋ الىپ، نەگە ءوزارا قىرعىن سوعىسقا قاتىناسىپ جاتىر؟
سوندا كەيبىر مۇسىلماندارىمىزدىڭ مۇسىلماندىعى جاساندى سەنىم بولعانى ما؟..
شەت ەلدىڭ بايلارى مۇسىلمان جاستارىنا ازعانتاي ساعىزىن شايناتىپ ءدىنى مەن ءدىلىن ۇمىتتىرا سالاتىنى قالاي؟..
ءبىر زاماندا اعىلشىندار اينا مەن تاراق بەرىپ، بۇكىل قارا ءناسىل افريكالىقتاردى قۇل ەتىپ ساتىپ جىبەرىپ ەدى. بۇل دا سونىڭ ءبىر ءتۇرى بولعان ما؟.
مىڭ جىل مۇسىلمانشا تاربيەلەنگەن، قۇران مەنەن حاديستەردەن ءنار العان، حيكمەتتەر مەن سوپىلار سوزىنەن ءدام تاتقان مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ ءبىر كەزدەگى افريكانىڭ ءدىنى دە جوق، دامبالى دا جوق جابايى تايپالاردان رۋحاني تاربيەسىنىڭ ارتىقشىلىعى قايدا سوندا؟
مەن بۇل سۇراقتى انۋاربەك مىرزا سىزگە ەمەس قوجا احمەت بابامىزعا قويىپ وتىرمىن…
جاۋاپ الا المايتىنىم وكىنىشتى-اق.

ابايدان:
اداسقاننىڭ الدى – ءجون، ارتى – سوقپاق،
ولارعا ءجون ارامنىڭ ءسوزىن ۇقپاق.
قاس ماڭعاز، مالعا بوككەن كىسىمسىنىپ،
استە جوق كەسەلدى ىستەن بيتتەي قورىقپاق.

116 – حيكمەتتەن
ءبىرىن مەنمەن، ءبىرىن حريستيان، ءجاھيد قىلدى،
ءبىرىن مۇسىلمان، ءبىرىن كاپىر، ياھۋد قىلدى،
ءازازىلدى دارگەگىنەن قۋىپ سالدى،
نە سەبەپتەن قىلعانىن بىلە المادىم.
مىڭ جىل بۇرىن قوجا احمەت اتامىز ادام پەندەلەرىن ءدىنى بويىنشا حريستيان، ءجاھيد، مۇسىلمان، كاپىر، ياھۋد دەپ ءبىر-بىرىنەن اجىراتادى دا سول ۇلتتار مەن دىندەرگە «مەنمەن» دەگەن جاڭا پەندەلەردى قوسادى. ءوزىمشىل، مەنمەن ادامدارعا دەگەن قانشاما قۇرمەت، نە بولماسا الگى اتالىپ وتكەن ءدىن وكىلدەرى ءبىر-بىرىمەن جەر بەتىندەگى ۇستەمدىك ءۇشىن شايقاسىپ جاتقان كەزدە مەنمەندەر دە جالپى ادامزات ۇرپاقتارىمەن كۇرەس ۇستىندە بولاتىنى انىق. مەن مۇسىلمان بولسام، دەمەك مەنىڭ «مەنمەن» اتتى جاۋىم قاي جاۋىمنان دا بۇرىن اتى اتالار، العاش بوپ ەسكە تۇسەر جاۋ ەكەن. 101-ءشى حيكمەتتە ءبىز تورىعا قويعان سۇراعىمىزدىڭ جاۋابى دا وسى جەردە جاتىر ما؟..
بارلىق بالە «مەنمەن» دەگەن جاڭا جاۋدان تۋىنداپ جاتقانى ما؟
جاۋلاۋشىلار ءاربىر ەلدىڭ «مەنمەن» اتتى بىرەۋىن تاۋىپ الادى دا، اۋزىنا ساعىز شايناتادى، قالتاسىنا قاراجات سالادى. ۇرتىنا سيگار قىستىرادى، ويىنا ەلىنە ويران سالار پىكىر ورناتادى.
سونداي «مەنمەن» ءوز ەلىندە «مەن» اتانامىن دەپ حالقىنا قاسىرەت، جەرىنە ءورت، ەلىنە ءولىم اكەلەدى…
مەنمەنمەن كۇرەسۋدىڭ جولى قانداي؟
ازىرگە بۇل ادامگەرشىلىككە ورتاق جاۋمەن كۇرەسۋ جولىن ەشكىم ويلاماعان سەكىلدى. بۇرىندار ولاردى ەلىن ساتقان ساتقىن دەپ ءولىم جازاسىنا كەسىپ جاتۋشى ەدى. بۇ زامان ولاردى جازالامايتىن سەكىلدى…
ادامزاتتىڭ باستى جاۋى وسى «مەنمەندەر» بولىپ جۇرمەسىن.
ءار ۇلت وزدەرىنىڭ مەنمەندەرىمەن كۇرەسىن ۇلت قاۋىمسىزدىگى دارەجەسىنە قاراستىرۋى قاجەت ەمەس پە ەكەن؟..
118 – حيكمەتتەن
بوساعاڭا باسىم قويىپ تاۋبە قىلسام،
عايبات ايتقان ءتىلىمدى ءجۇز مىڭ تىلسەم،
كۇنا قىلعان تاندەرىمدى ءۇزىپ جۇلسام،
دوستار، يەم مەنى پەندەم دەر مە ەكەن؟

تاۋ مەن شولدەر كۇنامنان قىلماس تاعات،
ءار كۇن ءجۇز مىڭ كۇنا قىلۋ ماعان ادەت.
بۇ ىسپەنەن اقيرەتتە بار ما راحات؟،
تاۋبە قىلسام ادەتتەرىم قالار ما ەكەن؟

بۇل عالامدا ءراسۋا بولىپ قان جۇتپاساڭ،
شاريعاتتا، تاريقاتتا ءپىر تۇتپاساڭ،
حاقيقاتتا جان مەنەن تاننەن پاك وتپەسەڭ،
عاپىلدىقتان سەنى نە دەپ ازات قىلام؟
بۇل حيكمەتتە بابامىز بىزبەن تىلدەسىپ وتىرعان سەكىلدى. بۇل شۋماقتاردى باسقاشا وقىپ كورەلىك:
بوساعاسىنا باسىمدى قويىپ تاۋبە قىلا المادىم،
عايبات ايتقان ءتىلىمدى ءجۇز مىڭ تىلە المادىم،
كۇنا قىلعان تاندەرىمدى ءۇزىپ-جۇلا المادىم…
ۋا، ءپىر اتام ياسساۋي! يەم مەنى پەندەم دەر مە ەكەن؟

سوندا بىزگە بابامىز بىلايشا جاۋاپ قاتاتىن سەكىلدى:
بۇل عالامدا ءراسۋا بولىپ قان جۇتپادىڭ،
شاريعاتتا، تاريقاتتا ءپىر تاپپادىڭ،
حاقيقاتتا جان مەنەن تاننەن پاك وتپەدىڭ،
سوندا سەن نە بەتىڭمەن مەنەن ازاتتىق سۇرايسىڭ؟
مەن سەنى قاي ەڭبەگىڭ ءۇشىن عاپىلدىقتان ازات قىلام؟

«ءار كۇن ءجۇز مىڭ كۇنا قىلۋ ماعان ادەت»، ءبىز بۇ سان تۋرالى بۇرىنىراق ويىمىزدى جازعانبىز. كوپتىكتى بەينەلەۋ ءۇشىن العان سان بولۋ كەرەك.
«بۇ ىسپەنەن اقيرەتتە بار ما راحات؟،
تاۋبە قىلسام ادەتتەرىم قالار ما ەكەن؟» دەپ، كۇنىگە ءجۇز مىڭ كۇناگە باتىپ ءجۇرىپ احيرەتتەن مەن قالاي راحات دامەتە الامىن دەيدى. بۇل سوزدەردى ءبىز ياسساۋي قوجا ءوز ىستەرىنە ارناپ ايتىپ وتىرعان جوق بولار، ول ءبىزدى ۋايىمداپ وتىر دەپ ويلادىق.
ەندى ءبىر كۇندە ءجۇز مىڭ كۇنانى قالاي جيناۋعا بولادى، ويلانىپ كورەلىك…

  • قارامايتىن زاتقا كوزىڭ ءتۇسىپ كەتتى، كۇنا.
  • ويىڭا ارامدىق ورالدى، كۇنا.
  • بيسميللاسىز اۋزىڭا اس سالدىڭ، كۇنا.
  • نامازىڭدى قازا قىلدىڭ، كۇنا.
  • بالاڭا ورىنسىز داۋىس كوتەردىڭ، كۇنا.
  • ايەلىڭە قارالىق جاسادىڭ، كۇنا.
  • كورشىڭنىڭ مالىنا تاس لاقتىردىڭ، كۇنا.
  • اۋرۋ دوسىڭنىڭ كوڭىلىن سۇرامادىڭ، كۇنا.
  • شاراپ ءىشىپ قويدىڭ، كۇنا.
  • بىرەۋدىڭ نامىسىنا ءتيىپ ءسوز ايتتىڭ، كۇنا.
  • ەلىڭە، پاتشاڭا قارسى ساتقىندىق جاسادىڭ، كۇنا…

وسىمەن توقتاتالىق. ايتپەسە ءبىز قوجا قوجا احمەت ياسساۋي ويلاپ وتىرعان ءجۇز مىڭ كۇادان دا اسىپ كەتەرمىز.
ساۋاپ پەن كۇنانىڭ ولشەمى قانشا؟
ءبىر ساۋاپ دەپ، نە ءبىر كۇنا دەپ ولاردىڭ قانشالىقتى سالماعىن، جوباسىن، ولشەمىن سالىستىرامىز؟
ەستىدىم بە، وقىدىم با ەسىمدە جوق، ءبىر ساۋاپ ولشەمى دەگەنمىز سەن داۋىتاپ ايتقان، نە وقىعان قۇران سوزىندەگى ءبىر ءارىپ. نەمەسە «اللا» دەگەن ءسوز سەنىڭ اۋزىڭنان شىققاندا ساعان ءتورت ساۋاپ جازىلادى. «ءالحامدۋليللاھ» ءسوزى سەنىڭ اۋزىڭنان شىققاندا ساعان 13 ساۋاپ جازدىرادى.
قۇراندى تولىق وقىپ شىققان كىسىنىڭ قانشالىقتى ساۋاپقا باتاتىنىن ويلاپ قاراڭىز.
نەمەسە كۇنىنە بەس ۋاقىت نامازىن تولىعىمەن وقىيتىنداردىڭ ەسەبى قانشالىقتى تولىعىپ جاتپاق…
جاڭاعى ءبىز ساناعان قىلىقتارىمىز كۇن سايىن بىزگە مىڭداپ، ميلليونداپ كۇناعا باتىرىپ جاتاتىن بولار. كۇاسىز ادام بولمايدى. ونى تەك قانا ساۋاپپەن قايتارا الاتىن سەكىلدىمىز.
ال كۇنا ولشەمى تۋرالى ەستىمەپپىز دە، وقىماپپىز دا.
اسىلى سول پالەدەن اۋلاق جۇرگەن دۇرىس بولار…
122- حيكمەتتەن
قۇل قوجا احمەت، گاۋھار ءتارىز حيكمەت ايتتى،
جاراندارعا قىزمەت قىلىپ نازار تاپتى.
توقسان توعىز مىڭ حيكمەت ايتىپ داستان قىلدى،
داستان قىلىپ بوستان ىشىندە جۇرمەك ءۇشىن.
قوجا قوجا احمەت ياسساۋي حيكمەتتەرىندە بىرنەشە ساندىق ماندەر كەزدەسەدى. مىسالى:
360 – ادام قان تامىرلارىنىڭ سانى دەلىنەدى.
444 – ادام سۇيەكتەرىنىڭ سانى.
100 مىڭ سانى كوپ قايتالانادى. مىسالى:
100 مىڭ رەت ءتىلىمدى ءتىلدىم.
100 مىڭ ءتۇرلى پەرىشتەمەن جۇزدەستىم.
100 مىڭ تالاق دۇنيەلىكتى ەتتىم.
100 مىڭ جازا نادانداردان كوردىم.
100 مىڭ اۋليەلەر ءوتتى، سىردى سىرعا ۇلاسىپ.

ءار كۇن ءجۇز مىڭ كۇنا قىلۋ ماعان ادەت.

99 مىڭ – حيكمەت ايتىپ داستان قىلدىم.
19 دا جەتپىس ماقام زايىر (تۇسىنىكتى) بولدى.
50 مىڭ جىل (قيامەتتىڭ ءبىر كۇنى بىزشە 50 مىڭ جىل).
70 مىڭ جىل (كۇناھار مۇسىلماننىڭ جازاسىن وتەيتىن ۋاقىتى)… وسى ساندى قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ اپ، ارى قاراي سان ىزدەۋگە زاۋقىم سوقپاي قالدى.
123- حيكمەتتەن
كوزىم جۇمىپ اشقانىمشا جەتتى الپىس،
بەلىم بايلاپ مەن قىلمادىم ءبىر ءتاۋىر ءىس.
كۇندىز-ءتۇنى قامسىز ءجۇردىم، جاز بەنەن قىس،
ءبىرىم-بارىم، ديدارىڭدى كورەرمىن بە؟

الپىس ەكى جاستا اللا نۇرىن سالدى،
باستان، اياق عاپىلدىعىم تازالاندى.
جان مەن ءدىلىم، اقىل، ەسىم اللا دەدى،
ءبىرىم-بارىم، ديدارىڭدى كورەرمىن بە؟

الپىس ۇشتە حابار كەلدى «قۇل، جەرگە كىر،
مەن جانىڭمىن، جانجارىڭمىن جانىڭدى بەر،
ھۋ سەمسەرىن قولعا الىپ ءناپسىڭدى قىر».
ءبىرىم-بارىم، ديدارىڭدى كورەرمىن بە؟

قۇل قوجا احمەت، ءناپسى تەپتىم، ءناپسى تەپتىم،
ودان كەيىن، جانجارىمدى ىزدەپ تاپتىم.
ولمەس بۇرىن جان بەرمەكتىڭ دەرتىن تاپتىم،
ءبىرىم-بارىم، ديدارىڭدى كورەرمىن بە؟

بۇل حيكمەتىندە بابامىز: «بەلىم بايلاپ مەن قىلمادىم ءبىر ءتاۋىر ءىس، كۇندىز-ءتۇنى قامسىز ءجۇردىم، جاز بەنەن قىس» دەپ وزىنە-ءوزى ريزا بولماي جۇرەتىن ادەتىمەن ءوزىن-ءوزى تاعى دا ءبىر سىناپ الادى. دەگەنمەنەن وسى حيكمەت سوزدەرىن قاعازعا تۇسىرەر شاقتى بابامىز ءوز ومىرىنە تولىق باعا بەرە وتىرىپ، جانى جاي تاپقان سەكىلدى.
124 – حيكمەتتەن
كىمدەر ءۇشىن جاستى قىلدى كوزدەرىن،
ۇمبەت ءۇشىن كۇيدىرىپ قۋىردى وزدەرىن،
ۇمبەت بولساڭ، اڭلا وسى سوزدەرىن،
كىمدەر ءۇشىن كەلدى راسۋل، ءبىلدىڭىز بە؟!
بۇل حيكمەت تۇتاسىمەن «نۇرى – قۇدا، دوسى – قۇدا ول مۇستافا، كىمدەر ءۇشىن كەلدى راسۋل، ءبىلدىڭىز بە؟!» دەپ، پايعامبارىمىزدىڭ اللا تاعالا نۇرىنان جاراتىلعان دوسى ەكەنىن ەسكە سالادى. پايعامبارىمىز ءوز ۇمبەتتەرىنىڭ ەرتەڭىن ويلاپ:

  • جىلاي-جىلاي ءجۇزى، كوزى ءىستى…
  • تىكە تۇرىپ اياقتارى ءىستى…
  • ۇمبەتى ءۇشىن قايعى، بەينەت شەكتى…

ال سىزدەر نە ىستەدىڭىز ول ءۇشىن دەپ بىزدەردى ۇيالتادى.
كىمدەر ءۇشىن كەلدى راسۋل، ءبىلدىڭىز بە؟
كەشىرىڭىز بابامىز، كوپشىلىگىمىز بىلمەيمىز دە، ويلانبايمىز دا…
125 – حيكمەتتەن
ءسارى ۋاقىتى حوش ساعات، ءارى جاننات، ءارى راحات،
تاڭىرىڭە قىل عيبادات ءسارى ۋاقىت ىشىندە.
«ەرتە تۇرعان ەركەكتىڭ ىرىسى ارتىق، ەرتە تۇرعان ايەلدىڭ ءبىر ءىسى ارتىق»، دەپتى بابالارىمىز. ءبىزدىڭ بابالارىمىز مۇسىلمان ءدىنى وزدەرىنە كەلمەس بۇرىن ونىڭ ءبىراز قاعيدالارىن ءوز دانالىقتارىمەن بويلارىنا ءسىڭىرىپ تە قويعان سەكىلدى. ويتكەنى قازاق بولمىسى دا، يسلام قاعيدالارى دا ادامنىڭ دۇرىس ادام بولىپ قالىپتاسۋىنا تىكەلەي ەڭبەك ەتكەن ەدى.
126 – حيكاياتتان
سەنىڭ امىرىڭمەن ءىس قىلمادىم مەن،
بۇل دۇنيەدەن كەتەرىمدى بىلمەدىم مەن،
قابىر ىشىندە جاتارىمدى بىلمەدىم مەن،
قيامەت كۇنى مەنى شەرمەندە قىلما.

قوجا احمەت بابامىز بىزدەردىڭ اۋزىمىزعا وسىلايشا ءسوز سالىپ بەرىپ وتىر. جاي وقۋشى بۇ حيكمەت ءماتىنىن وقىپ، قوجا احمەت بابامىز دا ءبىز سەكىلدى جاي عانا پەندە ەكەن-اۋ دەپ قالۋى دا مۇمكىن. بىراق بابامىز وسى ۇلى ەڭبەگىندە نەگىزىنەنەن بىزدەردىڭ اتىمىزدان سويلەيدى، ءبىز بولىپ ويلايدى. سودان بارىپ ەرتەڭگى ماڭگىلىككە دايىندايدى.
ال ءبىزدىڭ ايتارىمىز «بىلمەي قالدىم» دەپ اپايىنا جالىناتىنداي جەر ەمەس، بۇل. بۇل ءولىم مەن ءومىر تارتىسىنان دا قاۋىپتىرەك قۇبىلىس.
128 – حيكمەتتەن
سۇڭگۋىردىڭ تەڭىزىنە كىردىم، دەنەمنىڭ شاھارىن كەزدىم، ءىنجۋدى قابىقشا ىشىندە، گاۋھاردى كەن ىشىندە كوردىم. شىندىعىندا ياسساۋي بابامىز تەڭىز تۇبىنەن اسىل تاس ىزدەيتىن سۇڭگۋىرلەردە شارۋاسى جوق. ول ءوزىن اڭگىمە ەتىپ وتىر. سۇڭگۋىردىڭ تەڭىزىنە كىردىم، دەمەك بابامىز وسى ءسوز ارقىلى اسىل تاس ىزدەپ تەڭىزدىڭ تەرەڭىنە سۇڭگىگەن ءسۇڭۋىر سەكىلدى اسىل ويلار ىزدەپ وي مۇحيتىنا شومىپ كەتكەنى. سول وي مۇحيتىندا ءوزىنىڭ جان سەزىمىن دەنەمنىڭ شاھارىن كەزدىم دەگەن ءسوز ارقىلى بەينەلەيدى. ءوز شاھارىن كەزىپ ءجۇرىپ بابامىز اسىل ويدى كەزىكتىرەدى. تاس قاۋاشاق ىشىندە جاتاتىن ءىنجۋدى تاني الادى، سوناۋ تەرەڭدە جاتاتىن گاۋھاردى الىپ شىعۋعا دا دەمى جەتەدى. بۇل تۋرالى ءبىزدىڭ بابالارىمىز: «كوكىرەكتە اسىل ءسوز وي تولقىسا شىعادى، كول تۇبىندە اسىل تاس سۋ تولقىسا شىعادى» دەمەيتىن بە ەدى. قانداي ۇندەستىك.
142 – حيكمەتتەن
قۇل قوجا احمەت، ناسيحاتتى وزىڭە قىل،
ەي، بەيحابار، ەلدى قويىپ وزىڭە قىل،
تاۋدان اۋىر كۇناڭ بار وزىڭە كەل،
حاق جامالىن كورسەتپەسە كەپىل بولايىن.
ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدە كوپشىلىك پەندەلەر ەرتەڭدى ويلاۋدى قويعان. ءبىز ەرتەڭ دەپ و دۇنيەنى ايتىپ وتىرمىز. ال ەرتەڭ تۋرالى ويلايتىنداردىڭ كوپشىلىگىندە دە ونشالىقتى قورقىنىش جوق. «اقىر ءتۇبى ءبىر رەتى كەلەر» فيلوسوفياسىمەن ءومىر سۇرەتىندەر قازىرگى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ نەگىزىن قۇرايدى. ال كوپشىلىگىمىزدىڭ بويىندا «مەنىڭ نە كىنىم بار، مەندە كۇنا از» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. بىزدەردىڭ زامانداستارىمىزدىڭ ويىنشا كۇناسىز پەندەلەردىڭ ءبىرى – احمەت ياسساۋي.
بۇل تۋرالى بابامىزدىڭ ويى باسقاشا ەكەن. ول ءوز كۇناسى تۋرالى ويلانعان سەكىلدى. ءوز كۇنالارى تۋرالى باعانى اللا تاعالانىڭ پىكىرى ارقىلى بەرەدى. اللا وعان: «ەي، بەيحابار سەن ەل دەپ اۋرە بولاسىڭ، اۋەلى ناسيحاتتى وزىڭە ايت. سول تۋرالى ويلان. ءوز كۇناڭ تاۋدان دا اۋىر»، دەپ اقىل بەرەدى.
اللا تاعالانىڭ كوزىمەن قاراعان قوجا احمەي ياسساۋي ءوز كۇاسىن تاۋدان اۋىر دەپ باعالاعاندا ءبىز پاقىرلاردىڭ كۇنى نە بولماق؟..
144 – حيكمەتتەن
مەن جاسىرسام اياق-قولىم تۇگەل كۋا،
راحمەت ەتىپ، سەن كەشپەسەڭ مەن بەيشارا.
شەرمەندەمىن، دارمەنسىزبىن كوپ قوي كۇنا،
قولىمدى ۇستاپ جولعا سالعىن، سەن-جولباسشى.
بۇل حيكمەتتىڭ ءبىز ءبولىپ العان ءبىر شۋماعىن زەردەدەن وتكىزگەندە بايقايتىنىمىز و جاقتا ۇلى جاراتۋشى الدىندا ەشتەڭە جاسىرىپ بولمايتىنى. سەبەبى ءوزىڭ ىستەگەن بارلىق كۇنالى ىستەرىڭدى ءوزىڭ جاسىرعانمەن ءوزىڭنىڭ دەنەڭ، اياق-قولىڭ كۋالىك بەرەدى ەكەن. بۇنداي تۇسىنىكتى ءبىز باسقا عۇلامالار ويىنان دا بايقادىق.
ابىل اقىننان
ارىپتە جيىرما توعىز كەلەدى «ۋاۋ»،
و كۇندە جەتى مۇشەڭ وزىڭە جاۋ.
قىلىعىڭ بۇ دۇنيەدە جاقپاسا ەگەر،
قيمىلداپ اۋزى-باسىڭ قىلادى داۋ،
دەپ قوجا احمەت ياسساۋي سوزدەرىن قايتالايدى.
147 – حيكمەتتەن
قوشتامايدى-اۋ عالىمدار ءسىزدىڭ ايتقان تۇركىنى،
اريفتاردان ەستىسەڭ اشار كوڭىل مۇلكىنى.
ايات، حاديس ماعىناسى تۇركىشە بولسا قولايلى،
ماعىناسىنا جەتكەندەر جەرگە قويار بورىگىن.
و زاماندا مۇسىلمان ءدىنى كۇش الىپ تۇرعان ايماقتارعا اۋەلى اراب، كەيىن پارسى تىلدەرى ۇستەمدىك ەتكەن ەدى. سول سەبەپتى قوجا احمەت تۇركىنى قولدامايدى-اۋ دەپ قاۋىپ ەتكەن.
جولباسشى عوي قوجا احمەت، گۇلستانى ماعريفات،
سويلەر ءسوزى حيكايات، اشار كوڭىل مۇلىگىن. وسى سوزدەر ارقىلى بابامىز ءوز ىستەرىنە، جازعاندارىنا ريزا سەكىلدى بولىپ كورىنەدى.
مىسكىن، ءالسىز قوجا احمەت، جەتى اتاڭا راحمەت،
پارسى ءتىلىن بىلەدى، قۇپ ايتادى تۇرىگىن – دەگەن سوزدەرىنىڭ تەرەڭىنە وي جۇگىرتىپ كورسەك، و كىسىنىڭ تەك قانا اللا تاعالا جولى دەپ قاتىپ قالماعانىن، ءوز انا ءتىلى تۇركى ءتىلىنىڭ باسقا تىلدەردەن كەم بولماعانىن جان-تانىمەن قالاپ جۇرەتىنىن، سوعان ەڭبەك ەتەتىنىن دە بايقاتادى. حيكمەتتەرىنىڭ اتاقتى بولاتىنىن، جۇرتشىلىق پايداسىنا اساتىنىن ەرتە باستان سەزىنگەن سەكىلدى. وسى ەڭبەگىن پارسى تىلىندە جازباي تۇرىك تىلىندە جازعان ءۇشىن تەك وزىنە ەمەس ءوزىنىڭ جەتى اتاسىنا دەيىن راحمەت ايتادى.
149 – حيكمەتتەن
سۋبحان يەم ءوزى ەدى، مۇستافاعا بۇيىردى،
بابام ارىستان جەتكىزدى، شايقىم احمەت ياسساۋي.
مۇستافانىڭ كيدى قىرقاسىن، جەدى تاماعىن،
ۇستادى قاعبا القاسىن، شايقىم احمەت ياسساۋي.
سەگىز شۋماقتان تۇراتىن بۇل حيكمەتتىڭ ءبىز تەك قانا ءبىر شۋماعان الدىق. وسى شۋماق ارقىلى قوجا قوجا احمەت ياسساۋي ءوز ءومىرىن، ءوز دارەجەسىن وتە انىق، وتە قىسقاشا بەينەلەپ بەرگەن سەكىلدى.
اللا تاعالا بۇرىعىمەن پايعامبارىمىز مۇحامبەت – ارىستان باب اۋليە – قوجا احمەت … دەيدى.
ءبىز بۇل ۇلى تۇلعالارعا باسىمىزدى يە وتىرىپ سولاردىڭ ءىلىمىن حالىق ساناسىنا جەتكىزىپ جاتىرعان «ديۋاني حيكمەت» اتتى شىعارمانى دا اۋليە تۇتىپ، قاستەرلەپ ۇستايمىز…
ءبىزدىڭ، قۇل قوجا قوجا احمەت ياسساۋي بابامىزدىڭ «ديۋاني حيكمەت» اتتى حيكمەتتەرىن جۇرەككە قونىمدى تىلمەن قازاقشالاپ بەرىپ كەتكەن انۋاربەك تاجەنۇلىنا دا ايتار العىسىمىز شەكسىز.
ءمىناجاتنامادان
بارلىق ارمان تىلەكتى بەرۋشى
اللا تاعالانىڭ مەيىرىنە ءمىناجات
ءمىناجات ەتتى مىسكىن قوجا احمەت،
يا اللا، پەندەڭە قىل راحمەت،
عارىپ احمەت ءسوزى ەش كونەرمەس،
ەگەر جەر استىنا كىرسە شىرىمەس.
مەنىڭ حيكمەتتەرىم كەنى حاديس،
كىسى ءنارى الماسا ول حابيس.
مەنىڭ حيكمەتتەرىم ءتاليبتىڭ ريزىعى،
قانشاما كوپ بولسا دا قىلمىسى.
مەنىڭ حيكمەتتەرىم پارمەنى سۇبحان،
وقىپ بىلسەڭ بار ماعىناسى – قۇران.
مەنىڭ حيكمەتتەرىم عالامدا سۇلتان،
قىلار ىلەزدە ءشولدى گۇلستان.
ءبىز قوجا قوجا احمەت ياسساۋي عۇلامانىڭ «ءمىناجاتناما» اتتى سوڭعى تاراۋىنان تۇسىنىكتەمەسىز تەك قانا ءۇش شۋماعىن كوشىرىپ الدىق.
عۇلامانىڭ بۇ شۋماقتاعى سوزدەرى بابامىزدىڭ ءوز حالقى ءۇشىن، مۇسىلمان قاۋىمى ءۇشىن ايتقان سوڭعى ۋاعىزدارى، سوڭعى تاپسىرمالارى بولسا كەرەك.
ءبىز بۇل جولداردان حيكمەت سوزدەرىنىڭ ماعىناسىن ۋاقىت ۋاقىت اتتى جەبىردىڭ دە كونەرتە المايتىنىنا، ءدامىن ازدىرا المايتىنىنا اۆتوردىڭ سەنىمدى ەكەنىن بايقايمىز.
بۇل حيكمەتتەردىڭ ويدان شىعارىلماعاندىعى، نەگىزگى ارقاۋى حاديستەردەن الىنعاندىعى، ماعىناسى قۇران ەكەندىگى اشىق ايتىلادى. بۇل حيكمەت سوزدەرى ادام كوكىرەگىندەگى قۇلازىپ جاتقان ءشول دالا سەكىلدى قۋىستى پەيىل قويىپ مويىنداعان كىسىگە سول دالاسىن گۇلبازارعا اينالدىرار ءنارلى توپىراق ەكەنى ەسكەرىلەدى…
– انەكە! وسىمەن قوشتاسالىق! ءسىزدىڭ ماڭگىلىك مەكەنىڭىز جۇماقتان بولعاي! – دەپ جاراتقاننان تىلەك تىلەۋدەمىز.
تىرلىكتەگىلەر، باياعىشا، اباي دانىشپان ايتقانداي، تاڭەرتەڭ تۋعان كۇندى قارسى الىپ، كەشكە باتقان كۇندى شىعارىپ سالىپ دەگەندەي، ءبىر كۇن دامىل تاپپاي ءجۇرىپ جاتىرمىز. سول ەكى ارادا باسقا كەلگەن وي اتتى ەسكى دوستىڭ دا كوڭىلىن اۋلاپ قويامىز. جەتپىستەن اسقان بۇ شاقتا ءبىزدىڭ ەڭ اينىماس دوسىمىز دا سول ەكەن…
كۇن ارتىنان كۇن تۋار،
ءبىر كۇن دامىل ەتكىزبەس.
وي ارتىنان وي قۋار،
جەلگە مىنسەڭ جەتكىزبەس.
اباي قۇنانبايۇلى

27 ءساۋىر 2012 ج. استانا
سوڭى.
سايىن نازاربەك،

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان