YAsaui mwrası

Jürekti terbetken oylar

Bökebay Änuarbek Täjenwlınıñ audarmasındağı Ahmet YAssauidiñ «Diuani Hikmetin» oqığanda oyğa oralğan pikirler
2 bölim
38 – Hikmetten
Dünie malın jiğandardı körip jürdim,
Öler kezde qalaysıñ dep halin bildim.
Şaytan ayttı: – «Imanına şeñgel saldım»,
Jan şığarda jılay-jılay keter, dostar.
Ahmet babamızdıñ oyınşa biz aza twtıp twrğan bay-mırzanı äzäzil şaytan «Onıñ imanına men şeñgel saldım» dep, bizdi keleke etedi eken.
Bizdiñ oyımızşa kedeylerden baylar baqıtsızdau bolatın sekildi.
Baylıq jinau üşin qalay bolğanda da äueli öz arı men el moyındağan ädildikten attap ötu qajet bolatın bolar. Ol ekeuin jeñersiñ, biraq mol baylıqqa süyengen näpsi men qwlıq attı qauipter baylıq tamırınan quat alıp, öz iesine de bağınbay ketse ne isteydi? Şaytan bay-mırzanıñ qwlqı men näpsisine şeñgelin salıp, bw düniede baylığın qimay bir qinaldırsa, sol arqılı o jaqtağı imanına da auız salatın bolğanı ğoy…
Qwl Qoja Ahmet, ğaşıq bolsañ janıñ küysin,
Adaldıqpen Alla degin täñir bilsin.
Dwğa qılğın momın qwldar dünie qoysın,
Dünie qoyğan aqıretke jeter, dostar.
Köpşilik oquşılar aytılğan sözdi so küyinde qabıldap, söz mağınasına nwsqan tüsirip jatadı. Mısalı osı şumaqta «ğaşıq bolsañ janıñ küysin» degen söz tirkesi bir qarağanda qarğıs sekildi bop estilui de mümkin. Biraq Ahmet babamız bwl jerde: «Allağa ğaşıq bol. Ğaşıq bolğanda da janıñdı küydire ğaşıq bol» dep otır.
Şahkärim Qwdayberdiwlınan
Qwdayğa para beresiñ,
Laq pen qotır tayıñdı.
Joğaltqanday köresiñ
El jılatqan jayıñdı.

Olay emes, şırağım,
Mwnıñ tübi uayım-dı.
Parağa bergen lağıñ
Ar, imannan ayırdı.

Elden keşu almasañ,
Jalmauızday jalmasañ,
Täñirini malmen aldasañ,
Aldıñda ornıñ dayın-dı!
Tağı bir wlı babamız Şahkärim Qwdayberdiwlı biraz eñbegin Allanı tanu jolına arnağan. Onıñ biz keltirip otırğan osı oyınan bireuge birdeñe beru mäselesi jöninde anıq tüsinik alamız. Eger nietiñ taza bolmay, jwrt közi üşin Alla jolına lağıñdı soyıp sadaqa etseñ ol para sekildi qabıldanadı eken. Alla tağalağa bergen onday sadaqañnıñ öziñe paydasınan zalalı köp sekildi. Bar närseni meyirmen iste, äytpese «aldıñda orın dayın-dı» dep seskendiredi.
Alla tağala künähar jandarğa birden meyirimdi bola qoymaytıe sekildi. Äytpese «jeti tamwq» ne üşin twrğızıldı deysiñ?..
Alla tağala meyirimdi deydi. «Segiz jwmaq» twrğızıptı. Alla meyirimin sıypattaytın bir hadisti Imam äl-Bwhari kitabınan aldıq.
Imam äl-Bwharidan 71(100):
Men Rasullahtıñ (oğan Allanıñ igiligi men sälemi bolsın) aytqanın estidim. «Allah tağala meyirimdilikti jüz bölik etip jaratqan. Onıñ toqsan toğız böligin Özinde qaldırıp, jer betine bir ğana böligin tüsirdi. Jer betine tüsirilgen rahımdılıqtıñ sol bir ğana böligi sebebinen bükil jaratılıs bir-birine meyirimdilik etedi…».
39 – Hikmetten
Haqiqattıq ğaşıqtardıñ näpsi ölik,
Üş jüz alpıs, tört jüz qırıq tört bäri swlıq.
Sözi şırın, minez qwlqı jüz mıñ tirlik,
Bwl düniyanı kök tiınğa satar, dostar.

Didar üşin jandı qwrban qılmağanşa,
Ismaiılday didar arman qılma, dostar.
Jannan keşip tarihatqa kirmegenşe,
Ğaşıqpın dep jalğan dağua qılma, dostar.
Biz osı hikmetti oqıp alıp 360, 444 sandarınıñ män-mağınası turalı derek izdedik. 100000 tirlik degeni tirlik şaruasınıñ köptigin däleldeytin jay ğana san bolsa kerek dep oyladıq. Al 360 adam qan tamırları, 444 adam süyekteri eken. Adam denesinde sonşama süyek joq ekendigine senetin biz, bwl swraqtı Änuarbek mırzağa qoyıp kördik. Ol da: «Säke, biz de öziñdey oquşı emespiz be», – degesin bwl swraqtı jaba saludı jön kördik.
42 – Hikmetten
Dünie teppey raqs-samağ wrğan – nadan adam,
Haqtıñ jadın bir dem aytpay jürer beyğam.
Däruişpin der, düniege köñil bwrğan,
Dünie üşin raqs-samağ wrdı, dostar.
Raqs – sopılardıñ bilep jürip zikirin aytuı.
Raqs-samağ – sopılardıñ bilep jürip, äuendetip zikirin aytuı.
Bizdiñ zamanımızda Smatulla soñına ergen zikirşiler attı wyımdar payda bolıp, eldi biraz älekke tüsirgeni bar. Olar jastardı jinap alıp zikir saldıradı eken. Olarğa küş körsetip bağındırğan kezderi de bolğan. Sol qılıqtarın olar Qoja Qoja Ahmet YAssaui jolı dep tüsindirgen.
Zikir jönindegi YAssaui tüsinigi osı hikmette anıq aytılğan.
YAssauidıñ tüsindirui boyınşa zikir jolına tüskender, özderin sopı dep jariyalağandar «äueli dünie teppey», (nağız sopılarşa dünie-maldan baz keşpey) raqs-samağ (sopılardıñ bilep jürip zikir aytuı) wrğan adamdar nadan adamdarğa jatadı eken. Babamız olar bwl zikirdi Qwday jolına dep emes mal tabu üşin isteydi dep ayıp tağadı. Şındığında da qazirgi barlıq osınday dini wyımdardıñ köpşiliginiñ oyı – dindi paydalanıp, özine mal tabu ekeni halıqqa ayan bolıp kele jatır.
Qwl Qoja Ahmet, Raqs-samağ ärkimge joq,
Elikteumen ürsa samağ kirer twmaq.
Bwl jazılğan söz qwpiya edi, aytsam qamuq,
Haqtı tauıp, raqs-samuğ wrdı, dostar.
(Qamuq – bäri)
Qoja Ahmet babamız bwl zikirdiñ ärkimge joq ekenin, eger bireuler tek elikteumen sol jolğa tüsip el aldasa barar jeri dozaq ekenin közge şwqıp körsetedi jäne «bwl jazılğan söz qwpiya edi» dep öziniñ bwl turalı aşıq jazğanına ökingendey boladı.
43 – Hikmetten
Qoja Ahmet YAssaui aytadı:
Ua dariğa, ötti ömirim, bilmey qaldım,
Bw dünieniñ aspabın qolğa aldım.
Dünie izdep dinniñ isin artqa saldım,
Bile almaspın halim nendey bolar, dostar.
Erteñin Qoja Amet YAssaui osılayşa uayım etkende bizdiñ erteñimiz qanday bolmaq? Älde joğarıda şığarılğan eseptiñ 1 trilion 312 mlrd. kün tozaq otınan keyin barıp, (tübi mwsılman bitken tamwqta qalmaydı deydi) jwmaqtan ümit etemiz be?
Joğarıdağılar esebimen adamdar jerde 0,002 kün jobasında tirşilik etetin sekildi.
Qiyamettiñ bir küni – jerdiñ 50000 jılı.
O jaqtıñ bir küni bizşe 50000 h 375 = 18 750 000 kün.
100 jas ömir sürsek 100 h 375 kün = 37 500 kün ömir.
37 500 kün : 18 750 000 kün = 0,002 kün (bizdiñ 100 jıldıq jerdegi ömirimiz, Köktegi 0,002 künge teñ eken).
Köktegi mäñgilik ömirdiñ bir küniniñ mıñnan bir böligindey ömir üşin sansız küäğa batıp, «mäñgilik» attı erteñimiz turalı qamsız, uayımsız ömir süru – qanday aqılğa siyar eken?
0,002 kündik jerdegi ömir…
Sonı Köktegi mäñgilik jwmaqpen (tozaq) salıstırıp körelikşi …
Barlığımızğa da oylanarlıq esep sekildi…
Jer uaqıtına auıstırsaq 50000 h 0,002 = 100 jıl. Esebimiz dwrıs sekildi.
54 – Hikmetten
Molda, müfti bolğandar, beker dağua qılğandar,
Aqtı qara qılğandar, tamuqqa olar kiredi.
Mola, müfti atana jürip ekijüzdi bolu, bireudiñ paydasına bwrıp söz aytu, aqtı qara qılu keşirilmeytin künälar qatarına jatpaq, onıñ orın tamwq dep babamız kesip aytıptı.
54 – Hikmetten
Aram jegen äkimder, para alıp jegender,
Öz barmağın tistelep, qorqıp twrıp qaladı.
Tätti-tätti jegender, türli-türli kigender,
Altın taqqa mingender topıraq astı qaladı.
Bwl hikmette babamız tamwq aldında twrğan, bes kün tirliginje jalğandı jalpağınan basqan, jetim-jesirdi adam sanatına qospağan, ädildikti emes ayla menen zorlıqtı qostağan, endi mine baylıq ta joq, baq ta joq, ataq ta joq, taq ta joq jağdayğa tüsip, jerde solarğa senip tirligin ötkizgen bireudiñ tozaq aldında barmağın tistep twrğanın surettep beripti.
Qwran men hadister deregi negizinde Qoja Qoja Ahmet YAssaui älgilerge osılay tüsinik berse, jer betindegi ömir täjribesinen Şortanbay Qanaywlı aqın bılayşa saqtandıradı.
Şortanbay Qanaywlınan, 19 ğasır
…Biler para jemeñder,
Jalğandı joldas demeñder.
Aqıret qamın izdeñder,
Jalğan betti kezbeñder.

Kisi haqın almañdar,
Auzıña haram salmañdar.
Dünie jiıp ötken joq…
…Qwdaydan qapı ketpeñder…
Jalğan – bw dünie
57 – Hikmetten
Mwhammed ayttı: – «Kim jetim,
Biliñder, ol meniñ nağız ümbetim».
Imam äl-Bwharidan 94(133):
Näbi (oğan Allanıñ igiligi men sälemi bolsın): «Menimen jetimge qamqorlıq etuşi adam jännatta mınau eki sausaq tärizdi jaqın bolamız», – dep swq jäne ortañğı sausağın körsetti.
57 – Hikmetten
Jetimdi körseñiz, azar bermeñiz,
Ğarıpti körseñiz, köñiline daq salmañız.
Imam äl-Bwharidan 92(131):
Näbi (oğan Allanıñ igiligi men sälemi bolsın): «Jesir äyel men paqır miskinderge kömek qolın sozğan kisi Allah jolında küresuşilerge jäne kündiz auzı berik bolıp, tünde namaz oqitın kisilerdey», – degen.
65 – Hikmetten
Tastan qattı, tastı süzgen habarsızdar,
Aqıret isin artqa tastap dünie izder.
Ayat, hadis bayan etsem qattı söyler,
Sırtı adam, işteri şaytan bolar.
Abay aytadı:
El bwzılsa qwradı şaytan örmek,
Perişte tömenşektep, qayğı jemek.
Özimniñ ittigimnen boldı demey,
Jeñdi ğoy dep şaytanğa bolar kömek.
Tastı biz qattı närse dep oylaymız. YAssaui tüsiniginde aqıretti oylamay tek bügingi künin köyttep ketkender tastan da qattı tür aladı eken. Dünie tabu jolında olar tastan da qattı, olar tastı süze aladı. Abaydıñ tüsiniginde olar ortasında tipti perişteler özderi ne isterin bilmey sasıp qalatın sekildi.
70 – Hikmetten
Ey, muminder, tağat qılıp süyenbeñiz,
Amanat qoy, äziz janğa ilanbañız.
Aramdıqpen jiğan malğa aldanbañız,
Maldarıñdı Qarış attı jılan qılar…
Ey, mwsılmandar, deydi YAssaui babamız!
Barlıq parızımdı orınday almasam da, azdı-köpti ğibadatım bar ğoy dep senip qalmañdar.
Allağa degen jüregim adal, nietime berer dep qapı qalmañdar.
Azdı-köpti tağat qıldım dep Allanıñ keñşiliginen dämetip, erteñime sonıñ paydası tier dep opıq jep qalmañdar. Bwl eskerteler Qoja Ahmettiñ bizderdi saqtandıruı.
Oylanıp qarasaq biz de sonday jaybaraqattardıñ biri ekenbiz.
Merzimdi küni jan – Alla amanatı, iesine keter.
Sol uaqıttı bizdiñ özimiz Alla aldında tirlikte istegen isimiz üşin ğana jauap beretin bolamız.
Sol kezde Jaratuşı aldında jauap taba almay qalmas pa ekenbiz?..
Bwl hikmettegi Qarış attı jılan turalı tüsinik izdegenimizde hadisterden töbe şaşıñdı tik twrğızar närsege keziktik. Aram jolmen mal jinap, olardı aramdıqpen paydalanğandardıñ kör işindegi jağdayı tım qiın sekildi. Barlıq aramnan jiğan maldarı kör işinde Qarış attı aydaharğa aynalıp, masa, şayan, qwrt, qwmırsqağa aynalıp öz iesin tamağına aynaldıra bastaydı eken.
78 – Hikmetten
Şariğatta mwratı sol – jolğa kirmek,
Tarihatta mwratı sol – näpsiden keşpek,
Hakiqatta – äziz jandı pida etpek,
Jannan keşpey, ğişq şarabın işip bolmas.
Adam atalu, azamat atalu adam bitkenniñ bastı mwratı. Al şariğat jolın orındau – barlıq mwsılman mindeti. Adal adam atanıp elge süyikti bolsañ, bes parızıñdı atqarıp mwsılman atansañ senen şariğattıñ talap eteri de sol. Osınday köpşiliktiñ işinen keybir ğwlamalar şariğat jolınan tarihat jolına ötedi eken.
«Tarihattıñ mwratı – näpsiden keşpek».
Jay adamdar üşin, bizder üşin bwl auır jaza bolıp ta köriner. Öytkeni ömirden alar adamzat qızığınıñ bärinen baz keşe ömir süru mağınasızdau tirlik bolıp körinui de mümkin. Biraq nağız mwsılmandar bwl kezeñde öz näpsisin sanamen tejey alar sezimge ie bolıp ülgeretin sekildi. Orınsız şaşpalıq jasamau, jaman oylarğa batpau, jaman sözderdi söylemeu, özgege ziyanı tier sözder men isterden aulaq bolu, tän swranısındağı näpsi qajetterin şektey alu, dwnie-mülik, baq pen taq sekildi barlıq qwmarlıqtan ada bolu … mine tarihat därejesindegi adam bolmısı.
Din jolındağı adamnıñ eñ joğarı tüsinigi ol pendeniñ öz ömirin, öz janın Alla tağala jolına tolıq bağıttağan, ğişq şarabın meyilinşe qanıp işe alatın kezeñi bolsa kerek. Qoja Ahmet babamızdıñ «ğişq şarabın işip bolmas» degen sözin biz biletin şarap eken dep künäğa batıp qalmañızdar. Kez-kelgen şarap adamnıñ qanın qızdıru üşin, sol sätte öziniñ arman-maqsatına jaqınday tüskendey sezimde bolu üşin işiletin bolsa kerek. Al babamızdıñ ğişq şarabı dep otırğanı – pendeniñ öz sanasımen jetken Allağa degen toyımsız mahabbatı! Sonday adam Allasın sağınıp zikir salğan kezde Allağa degen sağınıştan payda bolğan köz jasın toqtata da almay qalatın bolsa kerek. Biz kuä bolğan bir uaqiğa mümkin sonıñ däleli bolar…
…Men osı joldardı jazıp otırğanda kişi qajılıq sapar kezinde Mekkeniñ äl-Haram meşitinde kezdesken bir uaqiğa eske tüse ketkeni…
…Qonaq üyimiz äl-Haram meşitiniñ janında bolatın. Bizdi bwl saparğa bastap barğan Beybit qajı Saparalı degen jigit edi. Rahmet azamatqa, sol jigit öziniñ bedelin paydalanıp, Qazaqstannıñ on bes azamatın Saudiya patşasınıñ qarjısımen kişi qajılıq saparğa bastap barıp, bizderge sol el tarapınan erekşe qamqorlıq jasalğan bolatın. Qonaqüyimiz Mekkede de, Medinede de tura äl-Haram meşitteriniñ janında boldı. Bizderdi üyine qonaqqa şaqırğan şeyh öz üyinde otırıp bizderge bir aqıl ayttı (Mekke men Medine meşitteriniñ qızmetine jauaptı kisi. Saud patşasınıñ din jönindegi orınbasarınıñ orınbasarı, atın wmıtıppın). Mekkege künde kelip jatırğan joqsıñdar dedi, ol. Bos uaqıttarıñdı wqıptı jwmsañdar. Meşitke barıp bw dünieden ötip ketken babalarıñ üşin ziyarat jasauğa boladı degeni men üşin bağalı keñes boldı. Sodan bastan är tünde, joldastarım wyqıda jatqanda, men babalarımnıñ birine arnap Qağbanı jeti aynalıp şığıp, bir şetke barıp otıratınmın. Sol saparda äke-şeşem Nazarbek pen Jañıldıqqa, ülken äkem Aydarbekkke, babam Mätige arnap ziyarat jasap ülgerdim. Bir tüni 4-5 äyel menen alıs emes ornalasıp alıp, özderiniñ tilinde biraz şulasıp aldı da, bäri birdey eñirep jılasın kelip. Qwday bar, ötirik jılap otırmağan sekildi. Sodan soñ toqtaydı. Äñgime aytısıp, biraz küle söylesip otıradı da qayta bastaydı. Men olardıñ sol äreketterine tüsine almay ketkenmin. Qoja Ahmet babamızdıñ hikmetterin oqi otırıp, men endi sol uaqiğanıñ ğişq därejesine jetkenderdiñ, Allasına degen toyımsız mahabbat sezimine bölene alatındardıñ äreketi bolar ma degen oyğa batıp otırmın.
Men sol kişi qajılıq saparda şeksizdik attı tüsiniksiz qwbılıstıñ mänin tüsingendey edim. Küni-tüni, aylap-aptalap, jıldar boyı, mıñ jıldar boyı Mekkege, Qağbağa şwbırıp jatqan halıq. Tüngi sağat törtte me, kündizgi sağat törtte me, bäribir şwbırğan ziyarat etuşiler. Şwbırğan halıqtıñ mıñ jıldarğa sozılğan, şeksizdikke wmtılğan qozğalısı…
Dindar adamnıñ ömiriniñ bwl kezeñi o kisiniñ eñ baqıttı şağı bolatın bolar.
Ne amal ol, ermin dep dağua qılmaq,
Namazdı jwrt közinde türge salmaq.
Özi bilmey, bwl mağınağa näpsin wrmaq,
Süñguir bolmay, inju, gauhar alıp bolmas.
Qoja Ahmet atamız jazğan bw şumaq barlığımızğa da tüsinikti bolar. İşinen biraz adamdar özderin de tanıp otırğan bolar dep oylaymız.
79 – Hikmetten
Haqqa ğaşıq däruşteri kökke wşad,
Bwl älemdi meken etpes, janı azat.
Näpsi öli, köñili tiri, perişte zat,
Münday bolmay, sırdan habar alıp bolmas.
Hikmettiñ bwl şumağına biz Şähkärim atamızdıñ eñbeginen tüsinik izdegimiz kelip otır.
Şahkärim Qwdayberdiwlınan
Ölim mağan ömirden mıñ ese artıq,
Jarğa qwrban boluğa jan jarasa.
Dozaq otın kül qılıp söndiremin,
Jaralı jüregimnen qan tarasa.
Ğaşıq, jar degen sözderdi ğwlamalar köp paydalanğan. Biraq olardıñ o sözderge berer mağınası bizderdiñ kündelikti tirlimizdegi tüsinikten özgeşeleu. Şahkärim «jarğa qwrban boluğa jan jarasa» dese, Qoja Ahmet babamız:
Ğaşıq qwldar Haq jadın aytpay jürmes,
Haqiqattıq bwl düniege qwmar qılmas,
Şın ğaşıqtar dünielikten siräda almas,
Men-dağı bwl dünini qoyğım keler – dep,
özinen mıñ jıl keyingilermen ündes jatadı. Eki dana da ğaşıqtıq, jar degen sözder mağınasın tek qana Alla tağalağa bağıştaydı.
81 – Hikmetten
Şariğattıñ maydanına özin salmay,
Tarihattıñ gül-bağında şabıttanbay,
Hakiqattıñ dariyasınan gauhar almay,
Mağrifattıñ ädebin bilip bolmas.
YAssaui babamız mağrifat ädebinde ömir süru baqıtına ie bolğan sekildi.
Şariğat erejelerin oqıp, bilip alıp, bilgenin elge taratıp, bılayşa aytqanda şariğat maydanına tüsip, jetise-jetise tarihat därejeli taqqa otırsa…
Tarihattıñ gül-bağında kisi öziniñ şınayı sezimimen Allasına degen mahabbatına bölene alsa…
…Bismillä dep bayan eteyin hikmet aytıp,
Talibterge inju, gauhar şaştım, mine… dep bastalar osı «Diuani Hikmet» attı eñbek arman etip otırğan, Qoja Qoja Ahmet YAssaui babamızdıñ şaşıp ketken inju-gauharların tere alsa…
Osı armandardı tura özimizge arnap aytsaq, osılardı iske asıra alsaq… Alla tağalanıñ rahımınan dämetuge bolatın bolar…
Tağı da bir ret qaytalap aytuğa erinbelikşi…
Alla tağala bizge jerde ömir süru üşin bar bolğanı 0,002 jıl (aspan ölşemimen) uaqıt beredi.
Dozaqta azap şegu merzimi 70000 jıl bolsa kerek.
Salıstırıp qarauğa twratın derekter…
Birden qortındı şığaruğa twratın närse…
83 – Hikmetten
Münkär-Näkir kirip saual swrar bolsa,
Ağa-ini bäri jiılıp qoyıp qaytsa,
Jeti qadam basqan soñ, habar kelse,
Müñkär-Näkir kirip saual swraydı eken.
Adam denesin jerge tapsırğan jaqındarı jeti qadam wzağan sätte o dünielik pendeden alğaşqı jauap alatın perişte «Münkär-Näkir kirip saual swrar…»…
Bärimiz de baramız…
Bärimiz de jauaptalamız…
Bärimiz de künälimiz…

Baqıttı ğoy, elde bir patşa bolsa,
Ädil bolıp, bir mümindi qazı qılsa,
Sol qazı barşa eldi razı qılsa,
Razılıqtan wjmaq üyin aladı eken.
El baqıtı eldi basqarğan ädil patşa qolında boladı eken. Qoja Qoja Ahmet YAssaui sekildi, odan mıñ jıl ötkende Şahkärim, ömiriniñ soñğı jıldarın sopılıq jolğa tüsip, oqşaulana ömir sürgen filosof aqın, öz oyın bılayşa bildiredi:
Şahkärim Qwdayberdiwlı
Ayla, küş – ayuandıqtıñ eñ jamanı,
Boqtı boqpen juğanmen el tüzelmes.
Ar tüzeytin bir ğalım tabılmasa,
Zwlımdıqtı jalğanda ädil jeñbes.

Qwr aytqanmen qolınan tük kelmeydi,
Aq jürekti taza adam bolsa kem-kes.
Qas tüzeymin dep jürip köz şığarıp,
«Qalmaq oyın» oynaumen eşteñe önbes.

Tatu twrsa, adamğa dünie keñ,
Eñbek et, jer jetkilik beredi ken.
Adamnıñ adal wlı bolam deseñ,
Aldımenen öziñniñ näpsiñdi jeñ.
Şahkärim Qwdayberdiwlınıñ tüsiniginde öte däl köre bilgen jer betinde bolıp jatqan suretter bar.
Ayla, küş – aldau, arbau, zorlau, qorlau, aldap alu, tartıp alu – bwlar ayuandıqtıñ eñ jamanı deydi.
Sonday zwlımdıqtardı «ar tüzeytin bir ğalım ğana» tüzetui mümkin eken, tüzetemin dep boqtı boqpen juğannan eşteñe önbek emes. Bizderdiñ qazirgi äreketterimiz Şahkärim oyşıl aytqanday «boqtı boqpen juğanday» äreketter.
Bw zamanda dinnen habarı joq kisiler din mäselelerin şeşip jatadı…
Zorlap dinge kirgizip jatadı…
Din qızmetkerleri dindi eldi ruhani tazartudıñ qwralı dep emes, özin baylıqqa jetkizu qwralı dep bağalaydı…
YAssaudıñ da Şahkärimniñ de aytarı bir aqıl:
«Adamnıñ adal wlı bolam deseñ,
Aldımenen öziñniñ näpsiñdi jeñ».
Bizdiñ zamanımızda äzirge ömir süru – näpsiniñ barlıq soraqı swranıstarın orındau ğana bolıp twrğan sekildi. Teledidar attı adamğa tärbie beretin bastı wstazımız jas balalarğa jetpisten asqan bizderdiñ körmek tügili oyımızğa kelmegen soraqılıqtardı körsetude. «Boqtı boqpen juu» degen sol bolar, asılı…
84 – Hikmetten
Ua, dariğa, ötti ömirim ğapıldıqpen,
Sen keşirgin künämdi rahmetpen,
Qwl Qoja Ahmet, sağan qayttı qasiretpen,
Öz-özine özi qaytip küyedi eken.
Adam bilgen sayın, tanığan sayın öz ömirin zerdelegen sayın bw tirlikte jibergen qatelerin özi jipke tize bastaydı ğoy. Babamız sonday bir kezde ökine «Qwl Qoja Ahmet, sağan qayttı qasiretpen» dep, Allasınıñ aldında «Ua, dariğa, ötti ömirim ğapıldıqpen» dep, özi sürgen ömirine, Allasına degen qwlşılığına riza bola almaytının bildirip, keşirim ötinedi.
86 – Hikmetten
Ğaşıqtarı tünde jılap säri twrar,
Sır şarabın işken ğaşıq sırdı jabar,
Ärkim sökse, bälki tepse, qolın öber,
Onday jaran quat närin aladı eken.
«Taspen wrğandı – aspen wr» qağidası äu basta jalpı qazaqtardan taralğan filosofiya bolsa kerek. Osığan wqsas maqaldar men mätelder basqa elderde de kezdesip jatadı. Biraq maqaldı täjribe jüzinde paydalanatın tek qana bizdiñ halqımız eken. Osı hakmetterdi oqıp otırıp biz halqımızdıñ köptegen ädetteri men aqıl sözderiniñ hikmetter men hadister mağınasına ündesip jatatınına köñil toltırasıñ.
Sofılardıñ bir qasieti – adamdardı däruiştikke ündeuden jalıqpaydı. Biraq bir adam Qwdayğa ğaşıq bolam dep tirşilik mäselesin wmıtuğa bolmaytın bolar.
Astıq ösiru qajet le? Qajet.
Wrpaq ösiru qajet pe? Qajet.
Ğılımmen aynalısu qajet pe? Qajet.
El twrmısına qamqorlıq qajet pe? Qajet
Tize berse qajetter köp.
Tek qana bilik basındağılar aspan ölşemimen eseptegende jerde ömir sürer 0,002 jılına qajet närselerge barlıq biligi men iskerligin jwmsap, o dünieniñ mäñgilik attı ölşemmen ölşenetinin wmıtıp ketpese…
…Dozaq mezgili 1 trilion 312 mlrd kün deydi…
95 – Hikmetten
Haq zikirin jan-jürekten şığarmasañ,
Üş jüz alpıs tamırlarıñ tebirentpeseñ,
Tört jüz qırıq tört süyekteriñ kül qılmasañ,
Jalğanşı ğoy, haqqa ğaşıq bolğanı joq.
Zikir salu bw zamanda eşkimniñ qolınan kele qoyar ma eken. Biz zikir dep Ahmet babanıñ tüsinigindegi, Allağa degen mahabbatıñ men sağınışıñ auzıñnan emes, jüregiñnen şıqpasa, qan tamırlarıñ tebirenip, süyekteriñ ezile jazdap twrmasa, ol zikir emes jalğanşı. Ol Haqqa ğaşıqtıq emes.
Ğaşıq emes, Süygenine jan bermese,
Diqan emes, ketpen şauıp nan bermese,
Mwnda jılap, aqırette jan bermese,
Jolda qalğan Qwday isin alğanı joq.
Bwl hikmet sözderinde tüsiniksiz eşteñe joq sekildi. Tek qana bwl hikmette erekşe riza bolarımız özimizdiñ dini qızmetker emes şaruaşılıq qızmetkeri ekenimizdi oylap «diqan emes, ketpen şauıp nan bermese» degen joldar. Barlıq adam din jolına tüsip, Alladan basqanıñ bärin wmıt qaldırsa jer betindegi tirşilik attı kürdeli jaratılıs qalay bolmaq degen swraq tuındap jatadı. Qoja Ahmet YAssaui osı bir auız söz arqılı ärkim öz peşenesine jazğanın dwrıs atqarsa deydi. Qwday jolın qudıñ ba, jan pida eterlik ğişq deñgeyine jet, qolıña ketpen wstadıñ ba eldi nanmen qamtamasız et dep twr.
El biligi qolıña tidi me, eldi qamqorla,
Qazan biligi qolıña tidi me näpsiñe saq bol.
Osılar qolıñnan kelmese jolda qalasıñ, Qwday jolına jaqınday almaysıñ deydi.
Bwlar turalı Abay danışpan da talay oylanğan tärizdi.
Intalı jürek, şın köñilden basqası, Haqqa jol emes… Jürektiñ aqıl suatı, Mahabbat qılsa Täñiri üşin – dep, barlıq uaqıtta şın köñilmen, taza mahabbatpen oylağan maqsatıña jete alasıñ deydi.
Abaydan:
Alla degen söz jeñil,
Allağa auız qol emes.
Intalı jürek, şın köñil,
Özgesi Haqqa jol emes.
Deneniñ barşa quatı
Önerge salar bar küşin.
Jürektiñ aqıl suatı,
Mahabbat qılsa Täñiri üşin.
97 – Hikmetten
Tälibpin dep aytadı, olla-billä nainsap,
Nekesizge qaraydı közderinde joq ınsap,
Kisi malın jep jürer, sodan dili emes saf,
Arıstan babam sözderin esitiñiz täbäräk.

Tälibpin dep aytadı, köñilinde joq zärdey nwr,
Şın tälibti swrasañ işi, tısı gauhar dür,
Haqqa ayan sırları, jemisteri taza nwr,
Arıstan babam sözderin esitiñiz täbärik.

Aqır zaman ümbetteri naqıştaydı üylerin,
Näpsi zauqına berilip bwzar, är dem, küylerin.
Kerbezdenip, sändenip, parpazdaydı boyların,
Arıstan babam sözderin esitiñiz täbärik.
Abaydan:
Şın köñilmen süyse eken, kimdi süyse,
Bir sözimen twrsa eken, janı – küyse.

Osı söderimen YAssaui da, Abay da adam köñilderine, piğıldarına taza şınayılıqtı talap etedi. Barlıq istelingen şarua da, tabınarlıq senim de şınayı istelse eken deydi.
Tälibpin dep jariya etip alıp…
Tälibtik tügil adamgerşilik attı adami qasietterdiñ birine jauap izdemeytinderge;
«Kerbezdenip, sändenip, parpazdaydı boyların» bolıp jüretinderge;
«Aqır zaman ümbetteri naqıştaydı üylerin, Näpsi zauqına berilip bwzar, är dem, küylerin» därejesine jetetinderge ülgi wsınadı.
Şın tälibti swrasañ işi, tısı gauhar dür,
Haqqa ayan sırları, jemisteri taza nwr…
97 – Hikmetten
Aqır zaman ümbetteri dünie fäni bilmeydi…
Jaqsı joldan tayqısıp, jaman jolğa auısqan…
Iman, islamın alıp ölmeyin dep külisken…
Uaqıtı jetse Äzireyil amanattı bergin der…
Qwl qoja Ahmet, söziñdi nadandarğa aytpağın,
Sözdi aytıp nadanğa kök tiınğa satpağın.
Aştan ölseñ nämärtke eşbir mindet artpağın,
Arıstan babam sözderin esitiñiz täbärik.
Qwrmetti orınğa jayğasıp ap, araq-şaraptı sapıra işip, jılı-jwmsaqqa keñirdekten toya jep, eñbekşilerdiñ bir aylıq jalaqısın karta oyınınıñ bir könine salıp jiberip, köñilderi tasığan şaqta dindarlardı keleke etip keñkildeskenderdi biz talay körgenbiz. Olar da özderiniñ is-qimılın, minez-qwlqın aqtap alarlıq talay mısaldardı alğa tartatın.
Adamgerşilik qasiet, wlttıq namıs, öz basın sıylau sekildi kez-kelgen pendeni kisilik därejede wstap twrar qasietterdi qasterlemeytinderge de bir küni, Alla amanatı jandı swrap, Äzireyil perişte de körinbek. Bizder uayımdamağanmen erteñgi küni ümbetterimniñ küni ne boladı dep Mwhambet payğambar talay künin jılaumen, Allasına jalınumen ötkizgen deydi. Biz paqırlarğa osını tüsindiru üşin Qoja Qoja Ahmet YAssaui alpıs üş jasında jer astına tüsip ketip, «Diuani Hikmetin» jazğan. Aytılıp jatırğan ügit az emes sekildi. Biraq qabıldanuı qiın bolıp twr.
Qoja Ahmet babamızdıñ nadandardan torıqqandığı sonşalıq, olarğa tipti ügip aytpağın, söziñdi kök tiınğa satpağın deuge deyin baradı.
Babamız bwl hikmetinde qolında nanı, qaltasında qarajatı bar nämärt jandar qasında aştan ölip ketseñ olarğa ökpeleme dep, olardan da tüñilgendigin bildiripti.
99 – Hikmetten
Kirip körseñ qarañğılıq, joq qoy şıraq,
İşi tolı qasiret bolar, ottı firaq.
Ol küni kim beredi sağan jarıq,
Naq qiyamet tañı atqanşa jatpaq kerek.

Qwl Qoja Ahmet, täube qılğın ölmes bwrın,
Qızıl jüziñ körde jatıp solmas bwrın.
Jılan, şayan kör işine tolmas bwrın,
Qaza kelse riza bolıp twrmaq kerek.
Adam ğwmırı «bes kündik tirlik», «qamşı sabınday qısqa» degen teñeulermen qate tüsindirilip kelgen sekildi.
Adam ğwmırın biz öz tüsinigimizde jobalap körelik.

  • Alla qwdiretimen ana qwrsağına tüsken soñ, Alla sağan amanatqa jan beredi eken. Tuadı ekensiñ.
  • Bwyrıqtı küniñdi jer betinde ötkizgen soñ Alla tağala amanatqa bergen janın qaytıp aladı. Öledi ekensiñ.
  • Ölgen kisini qabirge saladı.
  • Müñkir-Näkir alğaşqı jauap aladı.
  • Eger sen osı jauapta qiyamet küni tuğanda, Wlı Jaratuşı aldında jwmaqqa baratın bolsañ, sağan qiyamet künine deyin jağday jasaladı.
  • Qiyamet küni jauaptalıp ne jwmaqqa, ne tamwqqa joldama alasıñ.
  • Jwmaqqa ketseñ – ol mäñgilik.
  • Tamwqqa ketseñ 70000 jıl tozaq otında azap şegesiñ. Alla rahımı tüsse jazañdı ötep bolıp, sen de basqalar qatarına qosılasıñ.

Oylap qarasaq adam täniniñ ğwmırı «közdi aşıp-jwmğanşa» bolğanmen, janınıñ ğwmırı mäñgilik eken.
Babamız erteñgi künniñ kelerine tolıq senedi. Bizdi sodan saqtandıradı.
Qiyamet tañı atqanşa qanşa jıl?
Tozaqqa tüsip qalsañ qanşa jıl?
Är künde jüz mıñ künä jamaymın deydi babamız. Olay bolsa o jaqqa asığu da qajet pe dep qalasıñ. Öytkeni Abay da:
Abaydan:
Allanıñ özi de ras, sözi de ras,
Ras söz eşuaqıtta jalğan bolmas.
Köp kitap keldi Alladan, onıñ törti
Allanı tanıtuğa söz ayırmas, demep pe edi.
Qoja Qoja Ahmet YAssaui künine jüz mıñ künä jamağanda bizdiñ jağdayımız neşik?..
Şahkärim Qwdayberdiwlınan
El minezin bildiñ ğoy,
Talay-aq birge jürdiñ ğoy.
Itpen birge it bolıp,
Künäsine kirdiñ ğoy.

Endi esiñdi jisañşı,
Manar tauğa sıysañşı.
Alaswrıp aptıqpay,
Bwl jalğandı qisañşı.

Nemeneni qimaysıñ,
Näpsini nege tıymaysıñ?
Öziñdi kimge sıylatıp,
Öziñ kimdi sıylaysıñ?

Jan ayaspas kisiñ joq,
Armanda qalar isiñ joq.
Endi jürer jalğanda,
Qarasam, sende pişin joq.

Jalındamay söne qal,
Alla isine köne qal.
Bäriniñ dämin tattıñ ğoy,
U işkendey öle qal.

101 – Hikmetten
Jannan artıq körgen jan analar,
Jüzi ay, közi şolpan erketaylar,
Boyların eş körmegen bögde adamdar,
Käpirlerge kiriptar boldı körgin.

Bäle köp qoy, mwnday biraq. Bäle joq qoy,
Telmirtip käpir bizdi ayırıp twr ğoy,
Ajal jetip körge kirmek dwrıs-aq qoy,
Osılay dep ayqay-şudı saldı körgin.

– Äneke, osı joldardı Hikmetke öziñ qosıp jibergennen saumısıñ? Mwsılman qauımınıñ sonşama azıp, bir-birimen jaulasıp, öz patşalarına it ölimin bwyırtıp, elin toz-toz etip jatqan zamandı Qoja Ahmet YAssaui qalay boljap bilmek? Äsirese, «ajal jetip körge kirmek dwrıs-aq qoy» degen oydan qauiptenip otırmın.
– Sayın mırza, men şamam kelgeninşi bir mısqal oy da, bir tüyir sözde qospauğa ant etken kisimin. Bäri de öz oyı, öz sözi…

Bil, bwlardı qarañğılıq bastı twman,
Bizge azap qıldı, bwl kün, Qıdır Wğan,
Käpir jiıp alıp şıqtı şat-şadıman,
Mwsılmandar zar ilep qaldı körgin.

O basta Alla bizge qıldı taqsır,
Bizden ötip mwnşa qate qıldıq, taqsır,
Sonıñ üşin, jas balalar twtqın bop twr,
Peyilimizden bizge japa saldı, körgin.

…Qadir bilmes naqwrısqa orın tidi,
Ğalım, däruiş, jaqsılar qor boldı, körgin.

Näkäs, qarau, dinsiz qwldar boldı hakim,
Menmendik şekten şığıp boldı zalam.
Halıq işinde qor boldı däruiş, ğalım,
Qorğauşısı halıqtıñ käpir boldı, körgin.

Joldan şığıp şariğattı twtpadıq päk-taza ğıp,
Din qalıp, atı mwsılman boldı, körgin.

…Dinnen bezgen qaraulardıñ qaperi joq,
Dünie malın jiıp eşbir toyarı joq…

Bwl hikmettiñ är jolın oqi otırıp öz zamanıñ men öz zamandastarıñdı aynıtpay tanıp, tipti bet-beynelerimen elestete bastaydı ekensiñ. Danışpan babamızdıñ bizdiñ zamandı öz közimen körip otırğandığına tañ qaluğa bolar.
Nemese, babamız öz zamanın surettep otır da, tek qana öte şıqqan mıñ jıl adam men zaman minezine eş özgeris äkele almağanı ma, älde?..
Bwl joldar Amerika sekildi zorlıqşıl elderdiñ älsizderge, mwsılman elderine, basqalardıñ tabiğat baylığına bola jasalıp jatqan zorlığı men qorlığına bola jazılğan şumaqtar sekildi.
Qalay degenmen mwsılman elderi bas bostandığına qauip töngen zaual zamanğa tap boldı…
Dindar kisiler osındayda «bwl Allanıñ jiberip jatqan sını» deytin edi. Soğan da kelistik delik.
Olay bolsa zamanı qauip töndirgen eken mwsılmandar birige tüsu qajet emes pe?..
Joq, olar birikpek tügili, bir-birine qaru köterip jatır.
Mwsılman dininiñ mıñdağan jıldıq tärbiesi şeteldik bülikşi bergen, ne uäde etken närsege satılıp kete bere me?
Sonda «dini üşin, eli üşin» jan pida etuge dayar mwsılmandarımız öz eline, öz patşasına qarsı qaru alıp, nege özara qırğın soğısqa qatınasıp jatır?
Sonda keybir mwsılmandarımızdıñ mwsılmandığı jasandı senim bolğanı ma?..
Şet eldiñ bayları mwsılman jastarına azğantay sağızın şaynatıp dini men dilin wmıttıra salatını qalay?..
Bir zamanda ağılşındar ayna men taraq berip, bükil qara näsil afrikalıqtardı qwl etip satıp jiberip edi. Bwl da sonıñ bir türi bolğan ma?.
Mıñ jıl mwsılmanşa tärbielengen, Qwran menen hadisterden när alğan, hikmetter men sopılar sözinen däm tatqan mwsılman qauımınıñ bir kezdegi Afrikanıñ dini de joq, dambalı da joq jabayı taypalardan ruhani tärbiesiniñ artıqşılığı qayda sonda?
Men bwl swraqtı Änuarbek mırza Sizge emes Qoja Ahmet babamızğa qoyıp otırmın…
Jauap ala almaytınım ökinişti-aq.

Abaydan:
Adasqannıñ aldı – jön, artı – soqpaq,
Olarğa jön aramnıñ sözin wqpaq.
Qas mañğaz, malğa bökken kisimsinip,
Äste joq keseldi isten bittey qorıqpaq.

116 – Hikmetten
Birin menmen, birin hristian, jähid qıldı,
Birin mwsılman, birin käpir, yahud qıldı,
Äzäzildi därgeginen quıp saldı,
Ne sebepten qılğanın bile almadım.
Mıñ jıl bwrın Qoja Ahmet atamız adam pendelerin dini boyınşa hristian, jähid, mwsılman, käpir, yahud dep bir-birinen ajıratadı da sol wlttar men dinderge «menmen» degen jaña pendelerdi qosadı. Özimşil, menmen adamdarğa degen qanşama qwrmet, ne bolmasa älgi atalıp ötken din ökilderi bir-birimen jer betindegi üstemdik üşin şayqasıp jatqan kezde menmender de jalpı adamzat wrpaqtarımen küres üstinde bolatını anıq. Men mwsılman bolsam, demek meniñ «menmen» attı jauım qay jauımnan da bwrın atı atalar, alğaş bop eske tüser jau eken. 101-şi hikmette biz torığa qoyğan swrağımızdıñ jauabı da osı jerde jatır ma?..
Barlıq bäle «Menmen» degen jaña jaudan tuındap jatqanı ma?
Jaulauşılar ärbir eldiñ «Menmen» attı bireuin tauıp aladı da, auzına sağız şaynatadı, qaltasına qarajat saladı. Wrtına sigar qıstıradı, oyına eline oyran salar pikir ornatadı.
Sonday «Menmen» öz elinde «Men» atanamın dep halqına qasiret, jerine ört, eline ölim äkeledi…
Menmenmen küresudiñ jolı qanday?
Äzirge bwl adamgerşilikke ortaq jaumen küresu jolın eşkim oylamağan sekildi. Bwrındar olardı elin satqan satqın dep ölim jazasına kesip jatuşı edi. Bw zaman olardı jazalamaytın sekildi…
Adamzattıñ bastı jauı osı «Menmender» bolıp jürmesin.
Är wlt özderiniñ menmenderimen küresin wlt qauimsizdigi därejesine qarastıruı qajet emes pe eken?..
118 – Hikmetten
Bosağaña basım qoyıp täube qılsam,
Ğaybat aytqan tilimdi jüz mıñ tilsem,
Künä qılğan tänderimdi üzip jwlsam,
Dostar, Iem meni pendem der me eken?

Tau men şölder künämnan qılmas tağat,
Är kün jüz mıñ künä qılu mağan ädet.
Bw ispenen aqirette bar ma rahat?,
Täube qılsam ädetterim qalar ma eken?

Bwl ğalamda räsua bolıp qan jwtpasañ,
Şariğatta, tariqatta pir twtpasañ,
Haqiqatta jan menen tännen päk ötpeseñ,
Ğapıldıqtan seni ne dep azat qılam?
Bwl hikmette babamız bizben tildesip otırğan sekildi. Bwl şumaqtardı basqaşa oqıp körelik:
Bosağasına basımdı qoyıp täube qıla almadım,
Ğaybat aytqan tilimdi jüz mıñ tile almadım,
Künä qılğan tänderimdi üzip-jwla almadım…
Ua, Pir atam YAssaui! Iem meni pendem der me eken?

Sonda bizge babamız bılayşa jauap qatatın sekildi:
Bwl ğalamda räsua bolıp qan jwtpadıñ,
Şariğatta, tariqatta pir tappadıñ,
Haqiqatta jan menen tännen päk ötpediñ,
Sonda sen ne betiñmen menen azattıq swraysıñ?
Men seni qay eñbegiñ wşin ğapıldıqtan azat qılam?

«Är kün jüz mıñ künä qılu mağan ädet», biz bw san turalı bwrınıraq oyımızdı jazğanbız. Köptikti beyneleu üşin alğan san bolu kerek.
«Bw ispenen aqirette bar ma rahat?,
Täube qılsam ädetterim qalar ma eken?» dep, künige jüz mıñ künäge batıp jürip ahiretten men qalay rahat dämete alamın deydi. Bwl sözderdi biz YAssaui Qoja öz isterine arnap aytıp otırğan joq bolar, ol bizdi uayımdap otır dep oyladıq.
Endi bir künde jüz mıñ künäni qalay jinauğa boladı, oylanıp körelik…

  • Qaramaytın zatqa köziñ tüsip ketti, künä.
  • Oyıña aramdıq oraldı, künä.
  • Bismillasız auzıña as saldıñ, künä.
  • Namazıñdı qaza qıldıñ, künä.
  • Balaña orınsız dauıs köterdiñ, künä.
  • Äyeliñe qaralıq jasadıñ, künä.
  • Körşiñniñ malına tas laqtırdıñ, künä.
  • Auru dosıñnıñ köñilin swramadıñ, künä.
  • Şarap işip qoydıñ, künä.
  • Bireudiñ namısına tiip söz ayttıñ, künä.
  • Eliñe, patşaña qarsı satqındıq jasadıñ, künä…

Osımen toqtatalıq. Äytpese biz Qoja Qoja Ahmet YAssaui oylap otırğan jüz mıñ küädan da asıp ketermiz.
Sauap pen künäniñ ölşemi qanşa?
Bir sauap dep, ne bir künä dep olardıñ qanşalıqtı salmağın, jobasın, ölşemin salıstıramız?
Estidim be, oqıdım ba esimde joq, bir sauap ölşemi degenmiz sen dauıtap aytqan, ne oqığan Qwran sözindegi bir ärip. Nemese «Alla» degen söz seniñ auzıñnan şıqqanda sağan tört sauap jazıladı. «Älhamdulillah» sözi seniñ auzıñnan şıqqanda sağan 13 sauap jazdıradı.
Qwrandı tolıq oqıp şıqqan kisiniñ qanşalıqtı sauapqa batatının oylap qarañız.
Nemese künine bes uaqıt namazın tolığımen oqıytındardıñ esebi qanşalıqtı tolığıp jatpaq…
Jañağı biz sanağan qılıqtarımız kün sayın bizge mıñdap, milliondap künağa batırıp jatatın bolar. Küäsız adam bolmaydı. Onı tek qana sauappen qaytara alatın sekildimiz.
Al künä ölşemi turalı estimeppiz de, oqımappız da.
Asılı sol päleden aulaq jürgen dwrıs bolar…
122- Hikmetten
Qwl Qoja Ahmet, gauhar täriz hikmet ayttı,
Jarandarğa qızmet qılıp nazar taptı.
Toqsan toğız mıñ hikmet aytıp dastan qıldı,
Dastan qılıp bostan işinde jürmek üşin.
Qoja Qoja Ahmet YAssaui hikmetterinde birneşe sandıq mänder kezdesedi. Mısalı:
360 – adam qan tamırlarınıñ sanı delinedi.
444 – adam süyekteriniñ sanı.
100 mıñ sanı köp qaytalanadı. Mısalı:
100 mıñ ret tilimdi tildim.
100 mıñ türli periştemen jüzdestim.
100 mıñ talaq dünielikti ettim.
100 mıñ jaza nadandardan kördim.
100 mıñ äulieler ötti, sırdı sırğa wlasıp.

Är kün jüz mıñ künä qılu mağan ädet.

99 mıñ – hikmet aytıp dastan qıldım.
19 da jetpis maqam zayır (tüsinikti) boldı.
50 mıñ jıl (qiyamettiñ bir küni bizşe 50 mıñ jıl).
70 mıñ jıl (künähar mwsılmannıñ jazasın öteytin uaqıtı)… Osı sandı qağaz betine tüsirip ap, arı qaray san izdeuge zauqım soqpay qaldı.
123- Hikmetten
Közim jwmıp aşqanımşa jetti alpıs,
Belim baylap men qılmadım bir täuir is.
Kündiz-tüni qamsız jürdim, jaz benen qıs,
Birim-Barım, didarıñdı körermin be?

Alpıs eki jasta Alla nwrın saldı,
Bastan, ayaq ğapıldığım tazalandı.
Jan men dilim, aqıl, esim Alla dedi,
Birim-Barım, didarıñdı körermin be?

Alpıs üşte habar keldi «Qwl, jerge kir,
Men janıñmın, janjarıñmın janıñdı ber,
Hu semserin qolğa alıp näpsiñdi qır».
Birim-Barım, didarıñdı körermin be?

Qwl Qoja Ahmet, näpsi teptim, näpsi teptim,
Odan keyin, Janjarımdı izdep taptım.
Ölmes bwrın jan bermektiñ dertin taptım,
Birim-Barım, didarıñdı körermin be?

Bwl hikmetinde babamız: «Belim baylap men qılmadım bir täuir is, Kündiz-tüni qamsız jürdim, jaz benen qıs» dep özine-özi riza bolmay jüretin ädetimen özin-özi tağı da bir sınap aladı. Degenmenen osı hikmet sözderin qağazğa tüsirer şaqtı babamız öz ömirine tolıq bağa bere otırıp, janı jay tapqan sekildi.
124 – Hikmetten
Kimder üşin jastı qıldı közderin,
Ümbet üşin küydirip quırdı özderin,
Ümbet bolsañ, añla osı sözderin,
Kimder üşin keldi Rasul, bildiñiz be?!
Bwl hikmet twtasımen «Nwrı – Qwda, dosı – Qwda ol Mwstafa, kimder üşin keldi Rasul, bildiñiz be?!» dep, payğambarımızdıñ Alla tağala nwrınan jaratılğan dosı ekenin eske saladı. Payğambarımız öz ümbetteriniñ erteñin oylap:

  • Jılay-jılay jüzi, közi isti…
  • Tike twrıp ayaqtarı isti…
  • Ümbeti üşin qayğı, beynet şekti…

Al sizder ne istediñiz ol üşin dep bizderdi wyaltadı.
Kimder üşin keldi Rasul, bildiñiz be?
Keşiriñiz babamız, köpşiligimiz bilmeymiz de, oylanbaymız da…
125 – Hikmetten
Säri uaqıtı hoş sağat, äri jannat, äri rahat,
Täñiriñe qıl ğibadat säri uaqıt işinde.
«Erte twrğan erkektiñ ırısı artıq, erte twrğan äyeldiñ bir isi artıq», depti babalarımız. Bizdiñ babalarımız mwsılman dini özderine kelmes bwrın onıñ biraz qağidaların öz danalıqtarımen boylarına siñirip te qoyğan sekildi. Öytkeni qazaq bolmısı da, islam qağidaları da adamnıñ dwrıs adam bolıp qalıptasuına tikeley eñbek etken edi.
126 – Hikayattan
Seniñ ämiriñmen is qılmadım men,
Bwl dünieden keterimdi bilmedim men,
Qabir işinde jatarımdı bilmedim men,
Qiyamet küni meni şermende qılma.

Qoja Ahmet babamız bizderdiñ auzımızğa osılayşa söz salıp berip otır. Jay oquşı bw hikmet mätinin oqıp, Qoja Ahmet babamız da biz sekildi jay ğana pende eken-au dep qaluı da mümkin. Biraq babamız osı wlı eñbeginde negizinenen bizderdiñ atımızdan söyleydi, biz bolıp oylaydı. Sodan barıp erteñgi mäñgilikke dayındaydı.
Al bizdiñ aytarımız «bilmey qaldım» dep apayına jalınatınday jer emes, bwl. Bwl ölim men ömir tartısınan da qauiptirek qwbılıs.
128 – Hikmetten
Süñguirdiñ teñizine kirdim, denemniñ şaharın kezdim, İnjudi qabıqşa işinde, gauhardı ken işinde kördim. Şındığında YAssaui babamız teñiz tübinen asıl tas izdeytin süñguirlerde şaruası joq. Ol özin äñgime etip otır. Süñguirdiñ teñizine kirdim, demek babamız osı söz arqılı asıl tas izdep teñizdiñ tereñine süñgigen süñuir sekildi asıl oylar izdep oy mwhitına şomıp ketkeni. Sol oy mwhitında öziniñ jan sezimin denemniñ şaharın kezdim degen söz arqılı beyneleydi. Öz şaharın kezip jürip babamız asıl oydı keziktiredi. Tas qauaşaq işinde jatatın injudi tani aladı, sonau tereñde jatatın gauhardı alıp şığuğa da demi jetedi. Bwl turalı bizdiñ babalarımız: «Kökirekte asıl söz oy tolqısa şığadı, köl tübinde asıl tas su tolqısa şığadı» demeytin be edi. Qanday ündestik.
142 – Hikmetten
Qwl Qoja Ahmet, nasihattı öziñe qıl,
Ey, beyhabar, eldi qoyıp öziñe qıl,
Taudan auır künäñ bar öziñe kel,
Haq jamalın körsetpese kepil bolayın.
Bizdiñ däuirimizde köpşilik pendeler erteñdi oylaudı qoyğan. Biz erteñ dep o dünieni aytıp otırmız. Al erteñ turalı oylaytındardıñ köpşiliginde de onşalıqtı qorqınış joq. «Aqır tübi bir reti keler» filosofiyasımen ömir süretinder qazirgi tirşilik ieleriniñ negizin qwraydı. Al köpşiligimizdiñ boyında «meniñ ne kinim bar, mende künä az» degen tüsinik qalıptasqan. Bizderdiñ zamandastarımızdıñ oyınşa künäsiz pendelerdiñ biri – Ahmet YAssaui.
Bwl turalı babamızdıñ oyı basqaşa eken. Ol öz künäsi turalı oylanğan sekildi. Öz künäları turalı bağanı Alla tağalanıñ pikiri arqılı beredi. Alla oğan: «Ey, beyhabar sen el dep äure bolasıñ, äueli nasihattı öziñe ayt. Sol turalı oylan. Öz künäñ taudan da auır», dep aqıl beredi.
Alla tağalanıñ közimen qarağan Qoja Ahmei YAssaui öz küäsin taudan auır dep bağalağanda biz paqırlardıñ küni ne bolmaq?..
144 – Hikmetten
Men jasırsam ayaq-qolım tügel kuä,
Rahmet etip, Sen keşpeseñ men beyşara.
Şermendemin, därmensizbin köp qoy künä,
Qolımdı wstap jolğa salğın, Sen-Jolbasşı.
Bwl hikmettiñ biz bölip alğan bir şumağın zerdeden ötkizgende bayqaytınımız o jaqta Wlı jaratuşı aldında eşteñe jasırıp bolmaytını. Sebebi öziñ istegen barlıq künäli isteriñdi öziñ jasırğanmen öziñniñ deneñ, ayaq-qolıñ kuälik beredi eken. Bwnday tüsinikti biz basqa ğwlamalar oyınan da bayqadıq.
Abıl aqınnan
Äripte jiırma toğız keledi «uau»,
O künde jeti müşeñ öziñe jau.
Qılığıñ bw düniede jaqpasa eger,
Qimıldap auzı-basıñ qıladı dau,
dep Qoja Ahmet YAssaui sözderin qaytalaydı.
147 – Hikmetten
Qoştamaydı-au ğalımdar sizdiñ aytqan türkini,
Ariftardan estiseñ aşar köñil mülkini.
Ayat, hadis mağınası türkişe bolsa qolaylı,
Mağınasına jetkender jerge qoyar börigin.
O zamanda mwsılman dini küş alıp twrğan aymaqtarğa äueli arab, keyin parsı tilderi üstemdik etken edi. Sol sebepti Qoja Ahmet türkini qoldamaydı-au dep qauip etken.
Jolbasşı ğoy Qoja Ahmet, gülstanı mağrifat,
Söyler sözi hikayat, aşar köñil müligin. Osı sözder arqılı babamız öz isterine, jazğandarına riza sekildi bolıp körinedi.
Miskin, älsiz Qoja Ahmet, jeti ataña rahmet,
Parsı tilin biledi, qwp aytadı türigin – degen sözderiniñ tereñine oy jügirtip körsek, o kisiniñ tek qana Alla tağala jolı dep qatıp qalmağanın, öz ana tili türki tiliniñ basqa tilderden kem bolmağanın jan-tänimen qalap jüretinin, soğan eñbek etetinin de bayqatadı. Hikmetteriniñ ataqtı bolatının, jwrtşılıq paydasına asatının erte bastan sezingen sekildi. Osı eñbegin parsı tilinde jazbay türik tilinde jazğan üşin tek özine emes öziniñ jeti atasına deyin rahmet aytadı.
149 – Hikmetten
Subhan iem özi edi, Mwstafağa bwyırdı,
Babam Arıstan jetkizdi, şayqım Ahmet Iassaui.
Mwstafanıñ kidi qırqasın, jedi tamağın,
Wstadı Qağba alqasın, şayqım Ahmet Iassaui.
Segiz şumaqtan twratın bwl hikmettiñ biz tek qana bir şumağan aldıq. Osı şumaq arqılı Qoja Qoja Ahmet YAssaui öz ömirin, öz därejesin öte anıq, öte qısqaşa beynelep bergen sekildi.
Alla tağala bwrığımen Payğambarımız Mwhambet – Arıstan bab äulie – Qoja Ahmet … deydi.
Biz bwl wlı twlğalarğa basımızdı ie otırıp solardıñ ilimin halıq sanasına jetkizip jatırğan «Diuani Hikmet» attı şığarmanı da äulie twtıp, qasterlep wstaymız…
Bizdiñ, Qwl Qoja Qoja Ahmet YAssaui babamızdıñ «Diuani Hikmet» attı hikmetterin jürekke qonımdı tilmen qazaqşalap berip ketken Änuarbek Täjenwlına da aytar alğısımız şeksiz.
Minajatnamadan
Barlıq arman tilekti beruşi
Alla tağalanıñ meyirine minäjat
Minäjat etti miskin qoja Ahmet,
Ia Alla, pendeñe qıl rahmet,
Ğarıp Ahmet sözi eş könermes,
Eger jer astına kirse şirimes.
Meniñ hikmetterim keni hadis,
Kisi näri almasa ol habis.
Meniñ hikmetterim tälibtiñ rizığı,
Qanşama köp bolsa da qılmısı.
Meniñ hikmetterim pärmeni Swbhan,
Oqıp bilseñ bar mağınası – Qwran.
Meniñ hikmetterim ğalamda swltan,
Qılar ilezde şöldi gülstan.
Biz Qoja Qoja Ahmet YAssaui ğwlamanıñ «Minajatnama» attı soñğı tarauınan tüsiniktemesiz tek qana üş şumağın köşirip aldıq.
Ğwlamanıñ bw şumaqtağı sözderi babamızdıñ öz halqı üşin, mwsılman qauımı üşin aytqan soñğı uağızdarı, soñğı tapsırmaları bolsa kerek.
Biz bwl joldardan Hikmet sözderiniñ mağınasın uaqıt uaqıt attı jebirdiñ de könerte almaytınına, dämin azdıra almaytınına avtordıñ senimdi ekenin bayqaymız.
Bwl hikmetterdiñ oydan şığarılmağandığı, negizgi arqauı hadisterden alınğandığı, mağınası Qwran ekendigi aşıq aytıladı. Bwl Hikmet sözderi adam kökiregindegi qwlazıp jatqan şöl dala sekildi quıstı peyil qoyıp moyındağan kisige sol dalasın gülbazarğa aynaldırar närli topıraq ekeni eskeriledi…
– Äneke! Osımen qoştasalıq! Sizdiñ mäñgilik mekeniñiz jwmaqtan bolğay! – dep Jaratqannan tilek tileudemiz.
Tirliktegiler, bayağışa, Abay danışpan aytqanday, tañerteñ tuğan kündi qarsı alıp, keşke batqan kündi şığarıp salıp degendey, bir kün damıl tappay jürip jatırmız. Sol eki arada basqa kelgen oy attı eski dostıñ da köñilin aulap qoyamız. Jetpisten asqan bw şaqta bizdiñ eñ aynımas dosımız da sol eken…
Kün artınan kün tuar,
Bir kün damıl etkizbes.
Oy artınan oy quar,
Jelge minseñ jetkizbes.
Abay Qwnanbaywlı

27 säuir 2012 j. Astana
Soñı.
Sayın Nazarbek,

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan