ياساۋي مۇراسى

قوجا احمەت ياساۋي، اقساق تەمىر جانە تۇركىستان مادەنيەتى

ءابساتتار قاجى دەربىسالى

قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا وتىرار مەن سايرام عانا ەمەس، سونىمەن قاتار تۇركىستان قالاسى دا ەجەلدەن-اق ماڭىزدى قىزمەت اتقارعان. ويتكەنى ەۋروپادان ازيا ارقىلى ءۇندى، قىتاي ەلىنە باراتىن كەرۋەن جولى تاپ وسى ياسى ارقىلى ءوتۋشى ەدى. توعىز جولدىڭ تورابىندا تۇرعاندىقتان دا بۇل شاھار كۇنى كەشەگە دەيىن تۇركى حالىقتارىنىڭ ۇلكەن رۋحاني، مادەني ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى بولدى. مۇندا بەلگىلى تاريحشىلار، جىلناماشىلار، عالىمدار، ادەبيەتشىلەر مەن اقىندار ءجيى باس قوساتىن. ياسى سونداي-اق ءداشتى قىپشاق دالاسىن سامارقان، باعداد شاھارلارىمەن جانە سوناۋ سولتۇستىك افريكاداعى مىسىر ەلىمەن دە جالعاستىراتىن.

بۇل قالا جايلى العاشقى دەرەكتەردى ءبىز IX عاسىر جازبالارىنان كەزدەستىرەمىز. ول اۋەلى شاۋعار دەلىنگەنمەن، كەيىنىرەك ياسى بوپ اتالعان. XV عاسىردان باستاپ تۇركىستان اتاۋىن الدى. وسىنداي تەرەڭ تاريحى مەن وزىندىك باي ءداستۇرى بار شاۋعار-ياسى-تۇركىستان ورتا عاسىرلاردا وڭتۇستىك ولكەسىندە وتىراردان كەيىنگى دارەجەدە تۇرعانىمەن ادەبيەت پەن مادەنيەت بەسىكتەرىنىڭ ءبىرى بولدى.

ونىڭ اتى جازبا ادەبيەتتەردە ادەتتە ورتا ازيا مەن تاياۋ جانە ورتا شىعىس جۇرتىن اقساق تەمىر (1336-1405) بيلەگەن كسزدە جيىرەك اتالادى. ءيا، وسى ءبىر دالا قىرانى اتالعان قاھارلى ءامىرشى XIV عاسىردا يران مەن تۇران جەرىنىڭ ءدۇبىرى باسىلماعان الامانتاسىر جىلدارى ءومىر ءسۇردى. جەر قايىسقان قول جيناپ، قاتاڭ ءتارتىپ ورناتىپ، كىندىك قالاسىن سامارقان ەتكەن قولباسشى اۋعانستان مەن ءۇندىستان، تاياۋ جانە ورتا شىعىس ەلدەرىندە جەڭىس جالاۋىن جەلبىرەتىپ، رەسەيگە دە ات باسىن بۇرعان. اسەم ناقىشتى ءزاۋلىم سارايلار سالدىرعان. بۇحارا مەن سامارقان، تۇركىستانداعى تالاي سىردى ىشكە بۇككەن ورنەكتى دە ايشىقتى عيماراتتار تاپ وسى اقساق تەمىر ءامىر جارلىعىمەن تۇرعىزىلعان.

اقساق تەمىردىڭ قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا دا تىكەلەي قاتىسى بار. حالقىمىز ۇلت بولىپ قالىپتاسىپ تاريح ساحناسىنا كوتەرىلەر كەزدەگى سان الۋان وقيعالار ونىڭ قاتىسۋىنسىز وتكەن ەمەس. اقساق تەمىر قۇزىرىنا قاراعان جاماعات پەن قيساپسىز قولىنىڭ ىشىندە قاڭلى مەن قىپشاق، ارعىن مەن نايمان، دۋلات پەن كوڭىرات ءھام ولاردان شىققان باھادۋرلار مەن ساربازدار دا كوپ ەدى. سول سەبەپتى حالقىمىزدىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتى، رۋحاني ءومىرى ءسوز بولعان تۇستا اقساق تەمىردى اتتاپ ءوتۋ ادىلدىك تە ەمەس.

ءيا، اقساق تەمىر اسىرەسە تۇركى حالقىنىڭ ۇلى اقىنى سايرامدىق قوجا احمەت ياساۋيگە ەرەكشە ءىلتيفات، قۇرمەتپەن قاراعان. ونىڭ باسىنا كوگىلدىر كۇمبەزدى عاجايىپ ەسكەرتكىش تۇرعىزعان. وزىندىك ارحيتەكتۋرالىق ەرەكشەلىگى، قايتالانباس ورنەگى جانە باي تاريحىمەن بولسىن بۇل ءوزى ءبىر دارا دۇنيە. سوندىقتان دا كەسەنە دەسە ەسىمىزگە الدىمەن اقساق تەمىر تۇسەدى، سول تۇستاعى ادەبي، مادەني ءومىر ەلەستەيدى.

دەسەك تە، اۋەلگى ءسوزدى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنان باستايىق. ويتكەنى ول قازاقستانمەن ورتا ازياداعى سوپىلىق پوەزيانىڭ كورنەكتى وكىلى، ءۋالى اۋىز دانا، كەمەڭگەر ويشىل.

احمەت 1093 ياكي 1094 جىلى ەجەلگى يسفيدجاب سايرام شاھارىندا تۋىلعان. ويتكەنى ونىڭ اتا-اناسى يبراھيم مەن قاراشاش وسىندا تۇرىپ، وسى جەردە قايتىس بولعان. ولاردىڭ زيراتىنا ورناتىلعان كۇمبەزدەر دە وسى سايرامدا تۇر.

اراب، پارسى بيوگرافتارىنىڭ جازبالارىنا قاراعاندا احمەتتىڭ اكەسى ءوز زامانىنىڭ ساۋاتتى، كوزى اشىق ادامى بولعان سەكىلدى. بالا احمەتكە اراب، پارسى تىلدەرىن تاياۋ جاتقان يران، اراب جۇرتىنداعى يسفاھان، باعداد شاھارلارىنان ۇستاز جالداپ وقىتادى. ون التى جاسىنىڭ وزىندە-اق جاس احمەت شىعىس پوەزياسىن، ادەبيەتىن، ءفالسافاسىن جەتىك مەڭگەرەدى. ون جەتى جاسىنان باستاپ ءوزى دە ولەڭ جازا باستايدى. ءوز جىرلارىن سول كەزدەگى شايىرلار سەكىلدى اراب، پارسى تىلدەرىندە ەمەس، ءوزىنىڭ انا ءتىلى – تۇركى تىلىندە جازعان. ياساۋي شىعارماشىلىعىنىڭ قۇندىلىعى دا وسىندا.

جاۋقازىن گۇلدەردىڭ ادەمىلىگىن تاماشالاپ، ءومىردى جىرلاعان اقىندى ارادا ءبىراز جىل وتكەن سوڭ اراب ەلدەرىنەن سىڭسىپ جەتكەن سوپىلار پوەزياسىنىڭ ءۇنى مەن جاڭعىرىعى ءوز «قايىعىنا» وتىرعىزباي كويمايدى. ول بۇحاراعا بارىپ ءدارىس الۋعا تىلەك بىلدىرەدى. وندا _ پارسى جۇرتىنان كەلگەن وقىمىستى ءابۋ ياعكۋب يۋسۋف ءال-حامادانيدەن (؟- 1140) تاعىلىم الىپ، ءبىلىمىن مولىقتىرادى. سوڭىرا تۋعان جەرىنە كايتا ورالىپ، سوپىلىكلەن اينالىسادى.

احمەت ەل ىشىندە ادىلدىگىمەن دە اتى شىككان ادام. شەشەندىگىمەن دە جەرلەستەرى اراسىندا سىي-قۇرمەتكە بولەنەدى. احمەت ايتىپ ەدى دەگەن قاناتتى، عيبراتتى، ءدىني وسيەت-ناسيحاتقا تولى سوزدەر ەلدەن-ەلگە تارايدى.

قوجا احمەت ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى ماۋارانناھر دالاسىندا دۇربەلەڭ، الامان تاسىر وكيعالار كوبەيگەن كەزەندە ءوتتى. مۇنى ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ تاريحىن كوپ زەرتتەگەن عالىم، اكادەميك م. ە. ماسسون دا راستايدى. ول «قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ زامانىندا ورتا ازيا شىعىستان كەلگەن مۇسىلمان ەمەس حالىق – قىتايلاردىڭ (قاراقىتايلاردىڭ) شاپقىنشىلىعىنا ۇشىرادى. ولار اۋەلى شۋ بويىن باسىپ الىپ، وندا ورنىققان سوڭ، 1137 جىلى حودجەنت قالاسىنىڭ ماڭىندا سامارقاننىڭ حانى ماحمۋدتى (1137-1141), ال، 1141 -جىلى قاتاۋان دالاسىندا سامارقاندىقتار مەن سەلجۇكتەردىڭ سۇلتانى سانجاردىڭ (1118-1157) بىرىككەن اسكەرلەرىن جەڭىلىسكە ۇشىراتتى. قاراقىتايلار وزدەرى باسىپ العان جەرلەردە مەملەكەت قۇردى. ولار بىرتە-بىرتە مۇسىلمانداردىڭ دىنىنە شەك قويعاندىقتان يسلام ءوزىنىڭ بۇرىنعى بەدەلىنەن ايرىلا باستايدى» دەپ جازدى.

بىراق ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي-اق حالىق جاتجەرلىك باسقىنشىلارعا قارسى كوتەرىلەدى. مىنە، وسىنداي كۇرەسكە قوجا احمەت تىلەكتەس بولعان. سوندىقتان دا ونىڭ حالىق اراسىنداعى قادىر-قۇرمەتى بۇرىنعىدان دا ارتا تۇسەدى.

قوجا احمەت 1157 جىلدار شاماسىندا الپىس ءۇش جاسقا تولعاننان كەيىن «پايعامبار جاسىنا جەتتىم، بۇدان ءارى ءامىر ءسۇرۋىم «كۇپىرلىك» دەگەن ويمەن وسى كۇنگى ءوزىنىڭ كەسەنەسىنەن وڭتۇستىك شىعىسقا قاراي ءجۇز، ءجۇز ەلۋ مەتردەي جەردەن جەر استىن قازدىرىپ، اللاعا قۇلشىلىق ەتەتىن ءبىر كىسىلىك جەر استى جەرتولە مەشىتىن سالدىرادى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان بۇل ءۇيدىڭ ورتاڭعى باس بولمەسىنىڭ كەندىگى 2×2, ال بيىكتىگى ءبىر جارىم مەتردەي، ياعني ورتا بويلى ادام ەركىن جۇرە الاتىنداي. بولمەنىڭ ەكى قابىرعاسىندا شام قوياتىن تەكشەلەر دە ىستەلگەن. احمەتتىڭ بۇل جەر استى مەشىتىن جەرگىلىكتى حالىق اراب سوزىمەن «حالۋات» (مەستو ۋەدينەنيا – ءا. د.) دەپ اتاعان. قازىرگى تاريحشى عالىمداردىڭ جازبالارىندا وسى ءسوز «حيلۆەت» دەپ بۇرمالانىپ جازىلىپ ءجۇر. مىنە، الپىس ءۇش جاسقا تولعاننان كەيىن قوجا احمەت بار دۇنيەنى تارك ەتىپ، وسى حالۋاتىنا تۇسكەن.

حالىق اڭىزىنا كاراعاندا سايرامنان باستالاتىن جەر استى جولىنىڭ ءبىر شەتى وسى تۇركىستانداعى قوجا احمەتتىڭ حالۋاتىمەن جالعاسىپ جاتقان. ال، كەيبىر دەرەكتەرگە كاراعاندا قوجا احمەت حالۋاتتا كۇنى بويى قۇدايعا قۇلشىلىق ەتىپ، ال ىمىرت قاراڭعىلىعى تۇسكەن سوڭ، ءوزىنىڭ جەر استى مەشىتىنەن ءارى قاراي قازىلعان جولمەن ياسىدان ون ءۇش شاقىرىم ۇزاپ شىعىپ، جۋساندى دالانىڭ جۇلدىزدى تۇندەرىندە تازا اۋامەن تىنىستايدى ەكەن.

حالۋاتگا عۇمىر كەشكەن ون جىلدىڭ ىشىندە قوجا احمەت ءوزىنىڭ اتاكتى «حيكمەت» («دانالىق سوزدەر») دەپ اتالاتىن تسيكلدى ولەندەرىن جازعان. اقىن ءوز بايىتتەرىندە:

قۇل قوجا احمەت ءاربىر ءسوزىڭ دەرتكە دارمەن،

تالىپتەرگە (شاكىرتتەرگە) بايان ەتسەم قالماس ارمان.

ءتورت مىڭ ءتورت ءجۇز حيكمەت ايت حاق، پارمەنىمەن،

دارمەن بولسا، ولگەنشە جىرلاسام مەن،- دەپ دانالىق سوزدەرىنىڭ 4 مىڭ 400 ەكەندىگىن ەسكەرتكەن. بىراق، وكىنىشكە وراي، شايىردىڭ «دانالىق سوزدەرىنىڭ» تۇپنۇسقاسى ساقتالماعان. ال، بىزگە جەتكەن ۆاريانتتارى XV جانە XVII عاسىرلاردا كوشىرىلگەن نۇسقالارى عانا.

قوجا احمەت ياساۋي حيكمەتتەرى قازان توڭكەرىسىنە دەيىن قازاندا (1889, 1902), ستامبۋلدا (1901), تاشكەنتتە (1902, 1911) بىرنەشە رەت باسىلدى. ءبىر قىزىعى قازان باسىلىمىندا تاتار، ستامبۋل ناشرياتىندا تۇرىك، تاشكەنت جاريالانىمىندا وزبەك ءتىلىنىڭ ەلەمەنتتەرى باسىم بوپ كەلەدى. بۇل بىزدىڭشە حاتتاتتار (كوشىرۋشىلەر) قالامىنىڭ اسەرى بولسا كەرەك. ايتسە دە، اقىن بابامىزدىڭ وسيەتتەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەگجەي-تەكجەيلى تەرەڭ زەرتتەلگەن جوق. سوڭعى جىلدارى بەلگىلى اقىن ءا. جامىشەۆ ادالدىق پەن اقيقات جولىن تولعاعان ويشىلدىڭ I, 45-49, 51-54,63 حيكمەتتەرىن ءتارجىمالاپ ءوز وقۋشىلارىمەن تانىستىرسا («زامان-قازاقستان»، №13, 9-شىلدە، 1993 ج.), ادەبيەتشىلەردەن X.سۇيىنشاليەۆ ءياساۋيدىڭ دانالىك سوزدەرى جايلى ءوز پايىمداۋلارىمەن وي ءبولىستى.

دەي تۇرعانمەن اقىننىڭ عيبراتتى دۇنيەلەرى جايلى سوڭعى ءجۇز جىل ىشىندە روسسيا شىعىستانۋشىلارىنان ە. ە. بەرتەلس، ا. ن. سامويلوۆيچ، س. ە. مالوۆ، ا. ك. بوروۆكوۆ، ءا. نادجيب، تۇرىك وقىمىستىلارىنان ف.كۋپريليزادە سەكىلدى ت.ب. عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى جاريالاندى. مىسالى ماسكەۋلىك ءا. نادجيب قوجا احمەت ياساۋي «جيناعىنىڭ» عاسىرلار بويى تولىقتىرىلىپ، وزگەرىسكە ۇشىراپ وتىرعاندىعىن ايتا كەلە «قازىر اقىن حيك- مەتتەرىنىڭ قايسىسى ونىڭ ءوز قالامىنان تۋعان، ال قايسىسىنىڭ ءوڭى وزگەرتىلگەن، نەمەسە شاكىرتتەرى تاراپىنان جازىلعاندىعىن ايتۋ قيىن. ياساۋي مەن شاكىرتتەرىنىڭ ولەندەرىنىڭ ءتىلى قاراپايىم، فورماسى جاعىنان ول حالىق اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىنە جاقىن. اراب-پارسى تىلدەرىنىڭ ەلەمەنتتەرى وندا از، بىراق «قۇتادعۋ بىلىكپەن» سالىستىرعاندا اراب-پارسى سوزدەرى باسىم ءتۇسىپ جاتادى، ارۋز ولەڭ ولشەمىمەن جازىلعان جىر جولدارى دا جوق ەمەس»2, – دەيدى. سونداي-اق ول بابامىزدىڭ عاكليالارىنىڭ وعىز-قىپشاق تىلىنە ساي كەلەتىندىگىن ەسكەرتە وتىرىپ، سول زاماندا كارلۇق-ۇيعىر ادەبي تىلىمەن قاتار كىپشاق-وعىز سياقتى ەكىنشى تۇركى ادەبي ءتىلىنىڭ دە بولعاندىعىنا نازار اۋدارادى.

قوجا احمەت پوەزياسىن كەڭەس داۋىرىندە وزبەك عالىمدارىنان ە. رۇستەموۆ، ن. ماللاەۆ، ي.حاككۇلوۆ جانە تاعى باسقالار ءبىراز زەرتتەدى. اقىن جىرلارى وزبەك ادەبيەتىنىڭ انتولوگياسىنا كىرگىزىلدى. سوڭعى اۆتور قوجا احمەت حيكمەتتەرىن 1983 جىلى انكارادا شىققان باسىلىمى نەگىزىندە (العىسوز، تۇسىنىكتەمە جانە ارابشا تۇپنۇسقانىڭ كەيبىر ۇزىندىلەرى) 1991 جىلى تاشكەنتتە ناشرياتتادى. ودان اقىن حيكمەتتەرىمەن قاتار، ويپازدىڭ «ءمىناجاتتارى»، «ميعراج حيكايالارىن» دا ۇشىراتتىق، قوجا احمەت جىرلارى ادىلدىك، شاپاعاتتىلىق، مەيىرىمدىلىك، تاقۋالىق، شىنشىلدىق، ويلىلىق، تازالىق سەكىلدى يگى ىستەرگە، ياعني اباي ايتقانداي «بەس نارسەگە اسىق، بەس نارسەدەن قاشىق» بولۋعا شاقىرادى. ونى ءوزىنىڭ پاراساتتى پايىمداۋلارى مەن بايلاۋى مول باعامدارى، ءومىر مەن تۇرمىس، تىرشىلىك تۋرالى توپشىلاۋلارى ارقىلى باياندايدى:

«بيسميللاھ»،- دەپ ءسوز باستاپ، حيكمەت ايتىپ،

شاكىرتتەرگە ءدۇررى گاۋھار شاشتىم مىنە.

تاقۋالىق جولىن تۇتىپ، قايعى جۇتىپ،

«ءدافتارساني» بەتتەرىن اشتىم مىنە.

 

ءسوزىمدى ايتام زەيىن قويار بارشا جانعا،

جان جىلۋىن، جۇرەك وتىن اڭساعانعا.

دەمەۋ بولسىن عارىپ، پاقىر، شارشاعانعا،

كەكىرەيگەن كەردەڭدەردەن قاشتىم مىنە.

 

قام كوڭىلدىڭ قايعىسىنا داۋا بولعىن،

جولدا شارشاپ شالدىققانعا سايا بولعىن.

ماحشار كۇنى2 مارحابات ەت، پانا بولعىن،

مەيىرىمى جوق مەنمەندەرگە قاسپىن مىنە.

 

راسۋل قولداپ كىلەڭ پاقىر، جەتىمدەردى،

ميعراج شىعىپ اللانىڭ اق ءجۇزىن كوردى.

ورالعان سوڭ ءتىپتى كوپ ءتۇستى مەيىرى،

ىزگى جولعا مەن دە اياق باستىم مىنە.

 

ءۇممات بولساڭ، عارىپتەرگە كوڭىل بولگىن،

ايات’، حاديس ايتقاندارعا زەيىن قويعىن.

اق نيەتپەن اس بەرگەنگە پەيىل بولعىن،

مەن دە اق پەيىلىممەن شارابىن ءىشتىم مىنە.

 

راسۋل قانشا ءمادينادا بولدى عارىپ،

سول سەبەپتەن «اللا دوسى» اتاندى انىق.

جاراتقانعا جالبارىندى قولىن جايىپ،

مەن دە سونداي بوپ تۇرمىن مىسكىن مىنە.

 

اقىل الساڭ، عارىپتەردىڭ قامىن ويلا،

مۇستافاداي بويلاي بەر قالىڭ ويعا.

دۇنيە پاراس جاھىلدەرگە قايىم بولما،

بويىم تازا، شالقي تاسىپ، كوڭلىممەن كوك قۇشتىم مىنە.

جاراتۋشى كورسەتتى ءبىر ەلەس ماعان،

توپىراققا اينالارىم بولدى ايان.

يسرافيلدى3 داۋىلى سوقتى جامان،

كاۋساپ دەنەم قالمادى ەش ۇسقىن مىنە.

 

زەينىم قاتتى، ءتىلىم اششى بولدىم زالىم.

قۇران ۇستاپ وڭدىرماس جالعان عالىم،

مال مۇلكىم جوق، ساداقا عارىپ جانىم،

حاقتان قورقىپ، وتقا تۇسپەي ءپىستىم مىنە.

 

الپىس ۇشكە جەتتى جاسىم، ءوتتىم عافيل4

 اللا ءامىرىن اتقارعان مەن ءبىر جاھيل.

ورازا، ناماز دەگەننەن جۇرداي تاقىر،

ءۇستى-باسىم باتتاسقان كىر، كۇسپىن مىنە.

 

ۋا، داريعا، ماحاباتتىتس ءدامىن تاتپاي،

جار دا سۇيمەي، ءۇيدى ويلاپ، دۇنيە تاپپاي.

ويسىز، قامسىز، شايتاندىقتان بويدى تارتپاي،

جان بەرەردە جانتالاسقا ءتۇستىم مىنە.

 

قاشتى يمانىم، قاسىرەتكە باتتى ءدىلىم،

جىلدام جەتتى-اۋ ايتەۋىر كامىل ءپىرىم.

شايتان لاعنات زىتا قاشىپ جوعالتتى ءىزىن،

بيحامدۋللاھ، يمان نۇرىن قۇشتىم مىنە.

 

كامىل ءپىرىم قىزمەتىندە تىنباي ءجۇردىم،

دامىل تاپپاي، كوز ىلمەي زىرلاي ءجۇردىم.

ءازازىلدىڭ ارباۋىنا قىڭباي ءجۇردىم،

سوسىن دا مەن قانات قاعىپ ۇشتىم مىنە.

 

«عارىپ پاقىر، جەتىمدەردىڭ كوڭىلىن كوتەر.

قامقورشى بول، جانىڭدى دا پيدا ەتەر،

تاپقانىڭدى اۋزىنا توس، تۇرما بەكەر»،

ەستىپ وسى اللا ءسوزىن اق جولىنا ءتۇستىم مەن دە.

 

عارىپ، پاقىر، جەتىمدەردى كىم اياسا،

رازى بولار پارۋاردىگەر وعان اسا.

ءۇممات بولساڭ سەن ءاماندا ساۋاپ جاسا.

مۇستافاپىڭ وسيەتىمەن اق جولىنا ءتۇستىم مەن دە.

قوجا احمەت ياساۋي حيكمەتتەرى تاقۋالىق عۇمىر، عارىپ، پاقىر، جەتىمدەرگس پانا بولىپ، قامقورلىق جاساۋ، اللا ەلشىسىنىڭ جولىن ۇستاۋ، ءومىردى بوسقا وتكىزبەۋ ءھام قۇراني كارىمنىڭ سۇرە، اياتتارىنداعى ۋاعىزدار مەن مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ كاسيەتتى حاديستەرىندەگى وسيەتنامالاردى ەسكە تۇسىرەدى. سايىپ كەلگەندە ۇلى اقىن بۇرىنىراق عۇمىر كەشكەن مۇسىلمان شىعىسىنىڭ ويپازدارى مەن دانالارىنىڭ كامىل ادام تاربيەلەۋ تۋرالى يدەياسىن العا تارتادى، ءارى ول سوپىلىق تاعلىم، داستۇرمەن ساباقتاسىپ جاتىر.

ۇلى كەمەڭگەر جەتى جاسقا جەتكەندە، ارىسلانباپ بابانىڭ مۇحاممەد پايعامبار اتىنان وزىنە قۇرما بەرگەنىن، سونان باستاپ ءوزىنىڭ ءتاڭىرى جولىنا تۇسكەنىن ايتادى:

سول زاماتتا-اق كەۋدەمدە ءبىر شىراق جاندى،

ەركەلەتە شاقىرىپ قاسىنا الدى.

مەكتەپ بارىپ، بەك قۋانىپ تۇردىم مەن دە،

كىتاپ اشىپ، سۇرەلەردىڭ ءمانىن سۇراپ.

 

ۇققانىمشا اسىقتىم ازەر شىداپ،

قول قۋسىرىپ، ۇستازىمنىڭ ءسوزىن سىيلاپ.

بالام-اۋ، بۇل بىلاي دەپ ايتتى، ءبىلدىم،

ودان سوڭ دا سان ساۋالدى قويىپ ءجۇردىم.

 

كۇندەر ءوتتى، ءازازىلدى ۇستاپ ءمىندىم،

سوم تەمىرمەن سويىلداپ ۇردىم مەن دە.

زىكىر سالىپ، ديۋانامەن ءجۇردىم بىرگە،

«اللا» دەۋدەن ءبىر تىنبادىم كۇندىز، تۇندە.

 

شام اينالعان كوبەلەكتەي ءتۇستىم كۇيگە،

جالىن اتىپ، وت بوپ جانىپ كۇيدىم مەن دە.

بۇرىنعىمنان كۇرت وزگەرىپ بوگدە بولدىم،

اللا تۇسپەس اۋزىنان پەندە بولدىم.

مىنە، وسىلاي تاڭىرىگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ارقىلى ادالدىق پەن اقيقات جولىن تانداعان اقىن اقىرى سوپىلىق جولعا ءتۇسىپ، ءوزى ايتكانداي «ءادىل سويلەپ، ادال جۇرەر جەردە بولىپ، تازالىق تۇراعىنا ەنگەن».

اقىن بابا ءوز حيكمەتتەرىندە اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەمەسە دە، وزىنەن بۇرىن وتكەن دانالار سوزىنە زەيىن قويىپ، ولاردان ۇيرەنگەنىن جاسىرماعان. قۇراني كارىمنىڭ سۇرەلەرى مەن اياتتارىن جادىنا ساقتاپ، حاديس پەن سۋنناعا مويىنسۇنعانىن ءجيى ەسكە الادى، ونى وزگەلەرگە ءتۇسىندىرىپ، ۋاعىزدايدى، ءومىردى بوس، ماعىناسىز وتكىزبەۋگە شاقىرادى. سونداي-اق ول جي- ىرماعا جۋىق حيكمەتتەرىندە 63-كە تولعاندا جەر استىنا ءتۇسىپ، حالۋاتتى مەكەن ەتۋ سەبەبىن، جەبرەيىل پەرىشتە ءھام مۇحاممەد پايعامبارمەن قالاي تىلدەسكەنى، حاق جولىن قالاي تانداعانىنا توقتالادى. سونان 78 شۋماقتان تۇراتىن تاعى ءبىر حيكمەتتەرىندە دۇنيەگە كەلگەننەن 63-كە تولعانعا دەيىنگى ءومىر جولىنا ۇڭىلەدى. سوعان قاراعاندا قوجا احمەت تۇركىستانعا 17 جاسىندا كەلگەن، 26-عا اياق باسقاندا ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسىپتى، 28 جاسىندا عاشىقتىق وتىنا شارپىلىپ، 34 جاسىندا عالىم، دانا اتانعان، حيكمەتتەر ايتا باستاعان. سويتكەن اقىن ءوز عيبراتنامالارىندا تاعى دا ءومىردى ءمانسىز، ماعىناسىز، قىزىق قۋمەن وتكىزبەي، حاق جولىنا تۇسۋگە، قيىنشىلىققا توزۋگە، شىدامدى بولۋعا، ادال ءومىر سۇرۋگە، يماندىلىق پەن قايىرىمدىلىققا شاقىرادى.

اقىن حيكمەتتەرىنىڭ بىرقاتارى عاشىقتىق جايىن دا ءسوز ەتەدى. بىراق وندا ادەتتەگىدەي جىگىتتىڭ قىزعا، قىزدىڭ جىگىتكە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ەمەس، كەرىسىنشە – اڭگىمە اقىننىڭ اللا تاعالاعا، ياعني جاراتۋشىعا دسگەن ماحاببات، ىڭكارلىگى تۋرالى. سوپىلىق پوەزيا وكىلدەرىنىڭ ماحاببات، شاراپ جايلى جىرلارىن وقىعانداردىڭ كەيدە وسى پوەزيانىن قىر-سىرىن بىلمەي، بايىبىنا بارماي تۇرىپ، ايتىلار ويدىڭ تەرەڭىن ەمەس، بەتىن عانا قالقيتىنى بار.

قوجا احمەتتىڭ دانالىق سوزدەرىنىڭ كوپشىلىگىندە ۇستازى ارىسلانباپ ءجيى ەسكە الىنادى، اقىن ۇلى ويشىلدىڭ ايتقاندارىنا قۇلاق قويىپ، وي جىبەرە قاراۋدى ۇسىنادى. مەنمەن، كورسەقىزار، كەۋدەمسوق، دۇنيەقوڭىز بولماۋعا، تاۋباعا كەلۋگە اقىل-كەڭەس بەرەدى، ياعني بابامىزدىڭ حيكمەتتەرى تولعان عيبرات، ءماندى دە ماعىنالى پىكىر، ادامگەرشىلىك مۇراتتارىنا تولى.

قوجا احمەت ءبازبىر حيكمەتتەرىندە ناداندارعا ءسوزىندى قور ەتپە، مەيىرىمسىزدەردەن قايىرىم كۇتپە، كىسى اقىسىن جەمە، ارامدىقپەن مال جيما، وتىرىك ايتپا، دۇنيە-بايلىققا قىزىقپا، ونىڭ ءبارى وتكىنشى، ماڭگىلىك ەشتەڭە جوق، دۇنيە جالعان ەشكىمگە دە وپا بولعان ەمەس، دۇنيەقوڭىزدىقپەن ماڭگىلىك ءومىر سۇرگىسى كەلگەن ھارۋن (قازاق تۇسىنىگىندەگى قارىنباي), پىرعاۋىندار زامانىنداعى حومان، نەمەسە حالىق سۇيىكتىلەرى فارحاد-شىرىن، ءلايلى-ءماجنۇن قايدا قازىر، ولار نەگە ماڭگىلىك عۇمىر كەشپەدى، اللانىڭ قاھارى تۇسسە، ءبارى دە ءبىر ساتتە-اق جەرمەن-جەكسەن بولادى دەي وتىرىپ، جۇپىنى ءومىر، قاناعاتشىلدىققا، كەدەيلىككە ارلانباۋعا، باسقا تۇسكەن اۋىرتپالىقتى مويىماي كوتەرۋگە شاقىرادى ءھام قولىنا ءتاسپى ۇستاعانىمەن، كاززاپ اۋلىنا تۇراقتاعان مولدا، مۋفتي، قازى، يمام، ارام ءامىرشى، قياناتشىل باستىق، ءدارۋىشپىن دەپ ەلدى الداعان اشكوزدەرگە كۇندەردىڭ كۇنىندە زاۋال بولماي قويمايتىنىن ەسكەرتەدى.

«ديۋاني حيكمەتتە» سيۋجەتتى اڭىز-اڭگىمەلەر دە ۇشىراسادى. ودان اراب، پارسى، تۇرىك، اۋعان، ءۇندى، قازاق، وزبەك، تاتار، تۇركىمەن اۋىز ادەبيەتىنەن دە اتى تانىس يسمايىل، احماد شايقى، حاكيم قوجا سۇلەيمەن، سوپى مۇحاممەد، احمەت اتا، يۋسۋف بايداۋي، بايازيد، ءجۇسىپ-زۋلەيحا، ءلايلى-ءماجنۇن، فارحاد-شىرىن، قىزىر ءىلياس، شاھ مانسۋر مەن ونىڭ ءپىرى زۋننۋن شايقى جانە ميكايل مەن يسرافيل ىسپەتتى پەرىشتە اتتارى دا اتالادى.

ال ەندى «ديۋان» سوڭىنداعى «ءمىناجاتتار» جيناقتىڭ ءسولى مەن ءنارى سياقتى. اقىن وندا ءوزىنىڭ تەرەڭ ويى مەن تۇپكى ماقساتىنا، حيكمەتتەرىنىڭ اسىلى مەن اقىعى، جاۋھارى مەن ءدۇرى، قادىر، قاسيەتىنە پايىمداپ، پاراساتتىلىقپەن قاراۋعا، وسيەتتەرىنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىن تەرە بىلۋگە شاقىرادى. حيكمەتتەرىن زەردەلەي العان ادامعا ويشىل بابامىز شاپاعات ەتىپ، يمان بايلىعىن بەرۋگە ۋادە ەتەدى، باتا بەرگەن سەكىلدى:

مەنىڭ حيكمەتتەرىمدى دانا ەستىسىن،

ءسوزىمدى دوس قىلىپ، ماقساتىنا جەتسىن…

قيامەتتس وعان جەتەكشى بولارمىن،

ەگەر دەرتتى بولسا، ءدارى بولارمىن.

ەگەر ول ءجۇز جىلدىق عۇمىر تاپسا، قارتايماس،

ەگەر ول جەر استىنا كىرسە، شىرىمەس.

ياساۋي حيكمەتىن دانا ەستىسىن،

ەستىمەگەننىڭ ءبارى قاسىرەتتە قالسىن.

كۇلاققا ىلمەس بۇل ءسوزدى نادان،

ونى ادام دەمە، ونىڭ جىنىسى حايۋان.

مەنىڭ حيكمەتتەرىمدى ۋايىمسىزدارعا ايتپاڭىز،

تەڭدەسى جوق گاۋھارىمدى نادانعا تەك ساتپاڭىز، – دەيدى ۇلى كەمەڭگەر.

اقىن 44-حيكمەتىنەن باستاپ مۇحاممەد پايعامباردىڭ ءومىر جولىن قىسقاشا سۋرەتتەگەن. وندا پايعامبارىمىزدىڭ اناسى ءامينا، اكەسىنىڭ اتى ابد اللا ەكەنىن، بىراق ونىڭ تۋىلماي جاتىپ اكەسىنەن ايىرىلعانىن، سول سەبەپتى باباسى ابد ءال-مۋتتاليب تاربيەسىندە وسكەنىن ەسكە الادى. مۇحاممەد جەتىگە تولعاندا باباسى دا كوز جۇمادى. ولەر الدىندا ول ءجاسوسپىرىمدى ءىنىسى ءابۋ تالىپكە ء(ابۋ يبن ءابي تاليب) امانات ەتەدى. ءابۋ ءتالىپ ونى كوپتى كورىپ، ونەگە السىن دەگەن ويمەن قايدا بارسا دا وزىمەن بىرگە ەرتىپ جۇرەدى ەكەن.

مۇحاممەد ون جەتىگە تولىپ، ات جالىن تارتقاندا حاديشانى (حاديدجا بينت حۋايليد) ۇشىراتادى. 25 جاسىندا ۇيلەنەدى. حاديشا وعان جاس كەزىندە شەتىنەگەن بىرنەشە ۇل جانە رۋكايا، ۋمم كۋلسۋم، زەيناب، فاتيما ەسىمدى قىز تۋىپ بەرەدى. قىرىققا كەلگەندە ول حاق جولىنا تۇسەدى. اللا جار بولىپ پاتشا بولادى:

راسۋلعا بارشاسى قىزمەت قىلادى،

ادەپپەن ءجۇرىپ ىزەت قىلادى، دەيدى اقىن.

قوجا احمەت پايعامبارىمىزدىڭ اسىرەسە جەتىم-جەسىر، عارىپتەرگە ەرەكشە مەيىرىممەن قاراعانىنا كەڭىرەك توقتالعان. بىردە وعان جەتىم بالا كەلىپ، عارىپتىك ءحالىن باياندايدى. مۇحاممەد ونى اياپ، مەيىرىم، شاپاعاتىن توگىپ، تىلەگىن ورىندايدى. ءوزىنىڭ دە جەتىم وسكەنىن، جەتىمدىكپەن جەتىلگەنىن، جەتىمدەر ءوزىنىڭ ناعىز ۇممەتى ەكەنىن ايتادى. سويتكەن اقىن ەندى ءابۋ ءتالىپۇلى ءالى باتىردى سىپاتتاۋعا كوشەدى. اسىرەسە، ونىڭ كاپىرلەرگە كەلگەندە ىمىراسىز، جاۋجۇرەك باتىر بولعانىن تىلگە تيەك ەتەدى. تۇلپارى دۇلدۇلگە ءمىنىپ، زۋلفيكار اتتى قىلىشىمەن دۇشپانىنا قيسقايا قارسى شاپقان الىگە ەشكىم قارسى كەلە الماعان. «ديۋانداعى» باتىر الىگە ارنالعان حيكمەتتەر تىزبەگى ەندى ءبىر ءسات مۇحاممەد پايعامبارىمىزعا ارنالعان ماداقپەن كايتا جالعاسادى.

«ميعراج حيكاياسى» اتتى ءبولىم حيكمەتتەرى دە قىزىق وقىلادى. جەبىرەيىل پەرىشتە پايعامبارىمىزعا بۋراك (پىراق) اتتى تۇلپاردى اكەلەدى. مۇحاممەد ونىمەن كوكتى شارلاي ءوتىپ، جەتى قات اسپانعا كوتەرىلەدى. اقىرىندا تاڭىرىمەن تىلدەسەدى. قۇداي تاعالا ونى جاقسى قارسى الادى. تىلەگىن سۇرايدى. پايعامبار ءوز ۇممەتتەرى ءۇشىن اۋەلى قىرىق، سوسىن ەلۋ، سونان سوڭ الپىس، اقىرى جەتپىس جاس ءومىر سۇرايدى. پايعامبار تىلەگى قابىل بولادى. «ميعراج حيكاياسىنىڭ» قىسقاشا مازمۇنى وسىنداي. 47-58 حيكمەتتەردە مۇحاممەد پايعامباردان كەيىن بيلىك قۇرعان ءابۋ باكىر سىدىق، ومار، وسپان، ءالى يبن ءابۋ ءتالىپ سەكىلدى ءتورت حاليفالارعا دا ماداق ايتىلعان.

اقىن حيكمەتتەرىندە جوعارىدا ايتىلعانداي كەيدە قۇراني كارىم، حاديستەردەن الىنعان ءتۇرلى اڭىز اڭگىمەلەر، ءدىني-ميفولوگيالىق وقيعالار دا ۇشىراسادى. دەي تۇرعانمەن، «حيكمەتتەر» قۇران سۇرەلەرى مەن اياتتارىنىڭ اۋدارماسى دا، سول اۋاندا جازىلعان شاريعات شارتتارى دا ەمەس. كەمەڭگەر بابامىز ءوز ۋاقتىسىنىڭ شىندىعىمەن قوسا ءوز ءومىرىنىڭ بۇكىل بولمىسىن، عۇمىرلىق تاجىريبەسىن، ىزدەنىستەرى مەن قۇلشىنىستارىن، اللانىڭ اق جولىن – اقيقات جولىن تابۋ مەن تانۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەكتىگىن ولەڭدىك ورنەكپەن، عۇلامالىق تەرەندىكپەن، شىن مۇسىلماندىق ۇعىممەن ايتىپ وتىرعان. انا سۇتىمەن، اتا تاربيەسىمەن، ۇستاز ۇلاعاتىمەن، قارشادايىنان قانىنا سىڭگەن، بويىنا دارىعان، جۇرەگىنەن جاي العان ۇلى نانىم، ونى وسى اقيقات جولىنداعى تىنىمسىز ىزدەنىسكە تۇسىرگەن، باسىنان كەشكەن بارلىق حيكمەتتەر تۋرالى تولعاندىرعان، بۇكىل ىنتا-ىشقىنمەن، قۇشتار كونىلمەن اقيقات جولىن تانۋعا، تابۋعا دەن قويعان، بۇل مۇرات جولىندا ول قينالىس پەن قيىندىقتىڭ قاندايىنا بولسا دا كونگەن، توزگەن».

سويتكەن بابامىز ۇستانعان، ۋاعىزداعان حاق جولى يدەياسى تەك قازاقستان مەن ورتا ازيا عانا ەمەس، سونىمەن قاتار بىرتە-بىرتە ءۇندىستان، پاكستان، يران، ارابستان، كىشى ازياداعى تۇركيا، ەدىل بويى مەن كاۆكاز تاۋلارىن مەكەندەگەن مۇسىلمان جاماعاتىنا دا جەتىپ، ءوز قوستاۋشىلارىن تاپقان.

تۇرىكتىڭ اتاقتى اقىنى، كەمەڭگەر داناگويى ءجۇنىس امىرە (1250-1320) دە قوجا احمەت ءياساۋيدى ءوزىنىڭ رۋحاني ۇستازى ساناعان.

ياسىلىق شايىر ءسويتىپ جوعارىدا ايتىلعانداي 1167 جىلى 73 جاسىندا قايتىس بولادى. جەرگىلىكتى حالىق جانە ونىڭ ءىزباسارلارى، شاكىرتتەرى، اقىن دەنەسىن قازىرگى عيمارات تۇرعان جەرگە جەرلەگەن. ونىڭ باسىنا اۋەلدە ادەمى كۇمبەز ورناتىلعانىمەن، مونعول شاپقىنشىلىعىنىڭ تۇسىندا ول قۇلاپ قالادى.

ون ءتورتىنشى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ تۇركىستان ولكەسىن مونعولدىڭ تۇركىلەنگەن بارلاس رۋىنان شىققان تاراعاي بەكتىڭ بالاسى الەمگە تەمىرلان (اقساق تەمىر – ءا. د.) دەگەن اتپەن ايگىلى بولعان ورتا ازيالىق كولباسشى بيلەدى. 1370 جىلى ول ءوزىنىڭ باقتالاستارى مەن نەگىزگى قارسىلاستارىن كۇيرەتە جەڭگەننەن كەيىن ماۋارانناھر جۇرتىنا بيلىك جۇرگىزدى. ورتالىق شاھارى ەتىپ سامارقان قالاسىن تاڭداپ الدى. تەمىر عىلىم مەن مادەنيەتتىڭ وسۋىنە، وركەندەۋىنە ايرىقشا كوپ كوڭىل ءبولدى، اسكەري جورىقتاردا قولعا تۇسكەن شەبەرلەرگە ورتا ازيا مەن قازاكستاننىڭ قالالارىندا مەشىت، مەدرەسە، كەسەنە، عيماراتتار سالدىردى. سونىڭ كۋاسى – ارحيتەكتۋرانىڭ تاماشا ۇلگىسى رەتىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساكتالعان تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى. جوعارىدا ءبىز ياساۋي قايتىس بولعان سوڭ اقىن زيراتىنىڭ باسىنا ورناتىلعان كۇمبەز قۇلاپ قالعان دەگەنبىز.

مىنە اقساق تەمىر جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ، ولاردى ءوز ىقپالىندا ۇستاۋ ماقساتىمەن 1395 جىلدان باستاپ تۇركىستاندا قوجا احمەتتىڭ باسىنا ەكىنشى رەت ەسكەرتكىش ورناتۋدى بۇيىرادى. 1395 جىلدان باستاۋدا دا كوپ سىر بار سياقتى. ويتكەنى ول سول جىلى عىلىم، ءبىلىم، ونەرىمەن اتى شىققان يران ەلىندەگى يسفاھان، شيراز قالالارىن جاۋلاپ الىپ، وزىنە باعىندىرعان سوڭ، ونداعى قىش، اعاشتان ءتۇيىن تۇيگەن حاس شەبەرلەردى سامارقان، بۇحارا، تۇركىستانعا قاپتاتقان. بۇعان ەكى دالەل بار: ءبىرى – ەسكەرتكىشتىڭ سولتۇستىك جاقتاعى سىرتقى قابىرعاسىنداعى اراب تىلىندە جازىلعان «بۇل (ەسكەرتكىشتىڭ) شەبەرى حۋدجا حاسان شيرازي» دەگەن جازۋ. ەكىنشىسى – كەسەنەدەگى قوجا احمەت زيراتى بار «قابىرحانا» اتتى بولمەگە جارىق بەرۋ نيەتىمەن تەمىردىڭ امىرىمەن ىستەلگەن بيىكتىگى ءبىر، ءبىر جارىم مەتر كەلەتىن ەكى مىس شىراعدانداعى اراب تىلىندەگى جازۋلار. وندا «ءبۇل شامداردى جاساۋشى يز اد-دين بين تادج اد-دين ءال-يسفاھاني. 799 جىل» دەپ جازىلعان. ھيدجىرانىڭ 799 جىلى ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىز بويىنشا 1396 جىلعا سايكەس كەلەدى، ياعني بۇل داتا تەمىر 1395 جىلى يراندى جاۋلاپ العاننان كەيىن يسفاھاندا قوجا احمەت كەسەنەىنە ارناپ شام جاساتقان دەگەن ويىمىزدى قۋاتتاي تۇسەدى.

بىراق اقساق تەمىردىڭ ءومىرى مەن جورىقتارى جايلى 1429 جىلى جازىلعان شاراف اد-دين ءالي ياز- ءديدىڭ (؟-1454) اتاقتى «زافارنامە» («جەڭىس ناما») اتتى جىلناماسى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەىنىڭ سالىنۋ تاريحىن مىنا جايتپەن بايلانىستىرادى: «ھيدجرانىڭ 799 (1396) جىلىنىڭ كۇزىندە موعولستان ءامىرشىسى حىزىر قوجا حاننىڭ قىزى تۇكەلى حانىمعا ۇيلەنۋ ماقساتىمەن اقساق تەمىر سامارقان ماڭىندا «ديلكۋشا» (جۇرەك قۋانىشى – ءا. د.) دەپ اتالاتىن ماۋەلى باقتىڭ قۇرىلىسىن اياقتاتقان سوڭ، بولاشاق جارىن كۇنشىلىك جەردەن كۇتىپ الۋ ءۇشىن جولعا شىكتى.

جولاي قار جاۋىپ كەتكەندىكتەن سالتاناتتى جاساق احانعاران تەڭىرەگىندەگى شىناز قىستاعىنا شاتىر تىكتى. ال اقساق تەمىردىڭ ءوزى ياسى شاھارىنداعى قوجا احمەتتىڭ قابىرىنە بارىپ باس ءيىپ كايتپاق بوپ ءجۇرىپ كەتتى. مۇندا كەلگەن سوڭ تاۋبە ءراسىمىن ءبىتىرىپ مازاراتتىڭ كۇتۋشىلەرى مەن قامقورشىلارىنا سىي-سياپاتتارىن ۇلەستىردى. سودان شىنازداعى ءوز جا- ساعىنا ورالعان جەردە وعان تۇكەلى حانىم كەرۋەنىنىڭ جاقىنداپ كالعاندىعى جايلى حابار جەتتى» دەي كەلىپ، جىلناماشى ءوز حيكاياسىن «اقساق تەمىر ياسىعا كەلگەن ءدال وسى ساپارىندا قوجا احمەت مازاراتىنىن ۇستىنەن كەسەنە سالۋعا جارلىق بەرىپ ەدى، بۇل عيمارات سودان ءبىر جىلدىڭ ىشىندە دايىن بولدى» دەپ اياقتايدى. بىراق م. ە. ماسسون «زافار نامە» اۆتورىنىڭ «كەسەنە ءبىر جىلدا سالىنىپ ءبىتتى» دەگەنىنە ءشۇبا كەلتىرىپ، وعان ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىعادى. اقساق تەمىر ياسىعا 1397 جىلى كەلگەن كەزدە ەسكەرتكىش قۇرلىسى ءبىراز جەرگە بارىپ كالعان ەدى، سونداي-اك بۇل عيمارات ەكى جىلدا ەمەس، اراعا كوپتەگەن جىلدار سالىپ بارىپ بىتكەن دەگەن جورامال ۇسىنادى.

ماسسون پىكىرىنىڭ جانى بار. ويتكەنى، جوعارىداعى شامداعى «1396 جىل» دەگەن داتا دا ماسسون جورامالىن قۋاتتايدى. سەبەبى، ەسكەرتكىش سالىنباي تۇرىپ وعان شام جاساتتى دەۋ قيسىنسىز.

اسىلى اقساق تەمىر عيمارات قۇرلىسىن 1395 جىلى باستاتقان. ال، 1397 جىلى شىناز اركىلى ياسىعا وسى قۇرلىستىڭ قارقىنىن ءبىلىپ قايتۋ ءۇشىن كەلگەن سياقتى. ءبىر قىزىعى موللا يمام سىعاناكي اتتى شەجىرەشى «اۋساف حاميد سۇلتان» («حاميد سۇلتاننىڭ جاۋگەرشىلىگى جايلى جازبالار») دەگەن ەڭبەگىندە قوجا احمەت كەسەنەى جايلى مىنا ءبىر دەرەكتەردى كەلتىرە كەتەدى. «التىن وردانىڭ حانى توكتامىش تەمىر سۇلتاندىعىنا جاساعان كەزەكتى ءبىر شاپقىنشىلىعىندا اقىننىڭ مازارى مەن وندا تۇراتىن شىراقشى-شايحىلاردىڭ (مال-مۇلكىن) توناپ الىپ كەتتى. اۋليەنى قورلاعانى ءۇشىن تەمىر «اسىل سۋ» ماڭىندا تاتارلاردى قۋىپ جەتىپ تالقاندادى. قازىنا، دۇنيەلەردى كايتاردى. وسى جورىقتا كولعا تۇسكەن اسكەري ولجانىڭ قاراجاتىنان قوجا احمەت بەيىتىنىڭ ۇستىنەن كەسەنە كۇرلىسىن باستادى. ءامىرشى سونداي-اق مەدرەسە دە سالدىرماق ويى بار ەدى، بىراق تۇتقيىلدان كەلگەن اجال وعان ول ويىن ورىنداتقىزبادى»،- دەيدى. اقساق تەمىر توقتامىسپەن 1395 جىلى سوعىسكان. ولاي بولسا، جوعارىداعى موللا سىعاناكي ەستەلىگىندە دە بەلگىلى ءبىر شىندىك بار دەۋگە بولادى. دەگەنمەن بۇل سياقتى اڭىزى مەن شىندىعى ارالاسا كەلەتىن دەرەكتەردىڭ اقيقاتىن انىقتاۋ ءۇشىن دە ۇزاق ىزدەنۋ مەن زەردەلى زەرتتەۋ قاجەت ەكەنى ءسوزسىز.

ءبىر قىزىعى ەسكەرتكىشتىڭ كىرپىشى تۇركىستاندا جاسالماعان سياقتى. ونىڭ قۇرامىنداعى توپىراق تۇركىستاننىڭ باتىسىندا وتىز شاكىرىمداي جەردە جاتقان ساۋران قالاسىنىڭ توپىراعىمەن ءدال كەلەدى. ەسكەرتكىش كىرپىشىنىڭ قۇرامىن زەرتتەگەن عالىمدار دا مۇنى راستايدى. شىنىندا دا جەرگىلىكتى حالىق اڭىزىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، ساۋراندا جاسالعان كىرپىشتەر اقساق تەمىردىڭ امىرىمەن تۇركىستان دەيىن قاتار تىزىلە تۇرعان قۇلداردىڭ قولدان قولعا وتكىزۋىمەن جەتكىزىلگەن. كىرپىشتىڭ قۇرامىنا بيەنىڭ ءسۇتى مەن اتتىڭ كىلشىعى ارالاستىرىلعان دەگەن دە ءسوز بار.

«قۇرىلىستى سالۋشى ارحيتەكتور جەرگىلىكتى حالىق تۇرمىسىن، ولاردىن ەسكى سەنىمدەرى – شاماندىق تۇسىنىكتەرىن، ويۋ-ونەرىن جاقسى ءبىلىپ، ساباقتاستىرعان. كەيبىر قابىرعالاردىڭ ويۋى قازاقتىڭ كيىز ءۇيىنىڭ كەرەگەلەرىن، باسقۇرلاردىڭ اشەكەيلەرىن، كىلەم، تەكەمەت، ءتۇر ويمىشتارىنا ەلىكتەگەندىكتى بىلدىرەدى… قۇران اياتتارىن قابىرعالارعا اسەم ويمىشتار ارقىلى سيىستىرىپ، ونى جازۋدان گورى ويۋعا ۇقساتىپ جىبەرگەن. ياعني شەبەر شىعىس قۇرىلىس ونەرىن جەرگىلىكتى حالىق ونەرىمەن تاماشا ۇشتاستىرعان. دالانىڭ تابيعاتى، وسىمدىك، گۇل، شەشەك كورىنىستەرى دە قۇرلىس بويىنان جاراسىمدى ورىن تەپكەن. مەشىتتىڭ سىر بوياۋى سارى دالانىڭ قۋاڭ ءتۇرىن بەينەلەسە، كۇمبەزى كوك جاسىل كوكتەمىن، اسپان الەمىن ەلەستەتكەندەي»1 دەگەن پروف. X. سۇيىنشاليەۆ پىكىرىندە دە شىندىق بار. وسىلايشا، كەسەنەدەگى وتىز بەسكە جۋىق بولمەلەر ءبىرىن-ءبىرى قايتالاماي ورنەكتەلگەن.

ءاربىر بولمەنىڭ دە وزىندىك اتاۋى بار. مىسالى، «قازاندىق». بۇل قۇجىرا – كەسەنەدەگى ەڭ ۇلكەن زال. ونىن «قازاندىق» اتالۋىنا وسى بولمەدەگى بيىكتىگى ەكى جارىم مەترگە جۋىك، جەتى ءتۇرلى باعالى ماتەريالداردىڭ قوسپاسىنان اقساق تەمىردىڭامىرىمەن قۇيىلعان قازان سەبەپ بولعان.

ءبىر قىزىعى «قازاندىقتىڭ» كۇمبەزى ورتا ازيا مەن قازاقستانداعى عيماراتتار كۇمبەزدەرىنىڭ بارلىعىنان ۇلكەن. دالىرەك ايتقاندا ديامەرتى 18,2 مەتر. جالپى كولەمى 330 شارشى مەتر دە، بيىكتىگى 37,5 مەتر كەلەتىن وسى ۇلكەن زالعا كەسەنەدىڭ وزگە كۇجىرالارىنىڭ ىشىنەن 14 ەسىك كەلىپ توعىسادى. كۇمبەزدىڭ اۋا الماستىرىپ تۇراتىن ءتورت جەلدەتكىشى تاعى بار.

قازاندىقپەن ءدالىز اركىلى جالعاسىپ جاتقان بولمەلەردىڭ ءبىرى – «اسحانا». مۇنىڭ قۇرلىسى دا ورتا ازيا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ەشقايسىسىن قايتالامايدى. اسحانادا بىقتىرىلعان بيداي مەن جاس ەتتەن ارنايى بوتقا پىسىرەدى ەكەن. دايىن بولعان تاعامدى ۇلكەن استاۋلارعا قوتارىپ «قازاندىقتا» كۇتىپ وتىرعاندارعا بەرەتىن بولعان. كەسەنەنىڭ وڭتۇستىك جاعىنا ورنالاسقان بۇل بولمە XVIII, XIX عاسىرلاردا جاتجەرلىك باسقىنشىلارمەن بولعان سوعىستا ءبىراز زاقىمدانعان.

«كىتاپحانا – كىشىگىرىم بولمە. مۇندا ەرتەرەكتە ەسكى قولجازبالار مەن كىتاپتار ساقتالعان. ءىس قاعازدارى دا وسىندا جۇرگىزىلگەن. مۇندا ەجەلگى جازبا مۇرالار ىشىنەن XII عاسىرعا جاتاتىن ەكى قۇران مەن قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «حيكمەتى» قويىلعان.

«قابىرحانا» – كەسەنەنىڭ وڭتۇستىك باتىس جاعىنا، ياعني مەككە تاراپىنا ورنالاسقان. مۇندا قوجا احمەت جەرلەنگەن. ءبىر عاجابى اقىن كابىرىنىڭ ۇستىنە قويىلعان قۇلپىتاس وتە قاراپايىم. ءتىپتى جازۋلارى دا جوق.

«ۇلكەن اقساراي» جانە «كىشى اقساراي» اتتى عيماراتتىڭ سولتۇستىك شىعىسىنا ورنالاسقان بولمەلەر دە «قازاندىقپەن» ءدالىز ارقىلى جالعاسىپ جاتىر. باسىندا بۇل بولمەلەردە دارۋىشتەر وزدەرىنىڭ ءدىني جيىندارىن وتكىزگەنىمەن، XV-XIX عاسىرلاردا بۇل قۇجىرالار قازاق حاندارىنىڭ رەزيدەنتسياسى بولعان. ولار مۇندا ءتۇرلى ەلدەردىڭ ەلشىلىك وكىلدەرىن كابىلداپ، اسكەري، ساۋدا كەلىسسوزدەرىن جۇرگىزگەن.

«قۇدىقحانا» – بۇل دا «قازاندىقپەن» ءدالىز ارقىلى جالعاسىپ جاتقان بولمەلەردىڭ ءبىرى. مۇندا قازاق حالقى XVIII عاسىردا جوڭعار باسقىنشىلارىمەن كۇرەسىپ جاتقان جىلدارى ىستەلگەن قۇدىق بار.

مىنە، ورتاعاسىرلارداعى ساۋلەت ونەرىنىڭ بيىك شىڭى ىسپەتتى وسى ەسكەرتكىش 1395 جىلى ىرگە تاسى قالانىپ، بىتۋگە بىرەر اپتا قالعاندا، 1405 جىلى قىتايعا بارا جاتقان اقساق تەمىردىڭ قايتىس بولۋىنا بايلانىستى وڭ قاناتىن ساۋلەتتەندىرۋ جۇمىسى اياقتالماي قالادى.

XIX عاسىردىڭ سوڭىنان باستاپ بۇل عيماراتتى ورىستىڭ الدىڭعى قاتارلى شىعىس زەرتتەۋشى-عالىمدارى ۆ.رادلوۆ (1837-1918), ا.ديۆاەۆ (1855-1933), ە.مالوۆ (1880-1957), ا.ا.سەمەنوۆ (1873-1958), ن.گ.مالليتسكي (1873-1947), م.بەكچۋرين، گ.ن.احمەروۆ، م.ە. ماسسون جانە شەتەل وكىمىستىلارىنان شۆەد ساياحاتشىسى گەنريح موزەر ءبىراز زەرتتەدى. ماسەلەن سوڭعى عالىم 1889 جىلى لەيپتسيگتە شىككان ءبىر ەڭبەگىندە بۇل ءزاۋلىم عيماراتتىڭ كىرىق-ەلۋ شاكىرىمنان مەن مۇندالاپ كورىنەتىندىگىن تاڭ قالا جازعان.

وسى رەتتە توقتالا كەتەتىن ءبىر ءجايت – كەسەنە ەپيگرافيكاسىنىڭ ماسەلەلەرى. گيماراتتاعى جازۋلاردى العاش ءتارجىمالاۋشىلاردىڭ ءبىرى تاتاردىڭ XIX عاسىردا ءومىر سۇرگەن عالىمى، تاريحشىسى، ءتىلشىسى گاينۋتدين (ياكي گاينيتدين) نازمۋتدينۇلى احمەروۆ. ول تاتار ءتىلى وقۋلىعىن جازۋمەن قاتار سول تىلگە بايلانىستى بىرقاتار ماقالالاردىڭ دا اۆتورى. 1894 جىلى تاشكەنتتىك قازى لۋتفۋللا قوجا اتاكازيەۆ دەگەن تۇركىستانعا كەلىپ، كەسەنە ەپيگرافيكاسىنىڭ بىرقاتارىن كوشىرىپ الادى دا ونى 1895 جىلى قازان ۋ شۆەرسيتەتى جانىنداعى ارحەولوگيا، تاريح، ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنا جىبەرەدى. قولجازبانى كاراپ شىعۋ گ. ن. احمەروۆكە جۇكتەلگەننەن كەيىن، اتالعان عالىم ول دۇنيەنى شۇقشيا قاراپ، كەيبىرىن ورىس تىلىنە اۋدارعان. بىراق كەسەنە ەپيگرافيكاسىن زەرتتەۋشىلەر ول اۋدارمادا قاتەلەر كەتكەندىگىن ايتادى. دەي تۇرعانمەن، ول اعاتتىق گ.احمەروۆتىڭ ءتارجىماسىنان ەمەس، ەپيگرافيكانى قولمەن كوشىرگەندەردىڭ كاتەسىنەن بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ەستە ۇستاعان ءجون. ءوزى كورمەسە دە، كولجازبا بويىنشا ءتارجىما جاساپ شىعۋدىڭ ءوزى دە سول كەز ءۇشىن زور جەتىستىك ەدى. قازىر ەسكەرتكىش ەپيگرافيكاسىن زەرتتەۋشىلەر گ.احمەروۆ ەڭبەگىنە سوقپاي كەتە ال- مايدى. ءبىز دە ءوز جۇمىسىمىزدا وعان يەك ارتقاڭىمىزدى اتاپ وتكىمىز كەلەدى.

كەسەنە – ءبىز حالكىمىزدىڭ ءوز داۋىرىنە لايىق تۋعان مادەني مۇراسى، اسىل ونەرى، رۋحاني بايلىعىنىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىز. ونداعى جازۋلاردى ءدىني رەڭكى باسىم ەكەن دەپ ءوڭىن ايلاندىرىپ رەداكتسيالاۋ، قازىرگى زامان ىڭعايىنا بەيىمدەۋ كيانات. وندا ول ءوزىنىڭ ءمان-ماڭىزىن، ەرەكشەلىگىن جوعالتادى. سوندىقتان دا وعان ءبىز تاريحي قايتالانباس جازبا جادىگەرشىلىك رەتىندە قارايمىز.

قابىرحاناعا كىرە بەرىستەگى زيراتحانانىڭ سول جاعىنداعى قابىرعادا جەردەن ءۇش، ءۇش جارىم مەتر بيىكتىكتە دۋالعا ويىلىپ اراب تىلىندە مىناداي سويلەم جازىلعان: «لا يللاھا يللا اللا مۋحاممادان راسۋل اللا…» ياعني «اللادان باسكا جاراتۋشى جوق، مۇحاممەد ونىڭ (اللانىڭ) ەلشىسى…» بۇل جازۋلارداعى ارىپتەردىڭ بيىكتىگى ەلۋ سانتيمەترگە جۋىقتايدى. ال، ودان تومەنىرەكتە ديامەترى ەكى-ءۇش سانتيمەتردەي ەتىپ ۇساق ارىپتەرمەن تاعى دا سول تىلدە: «مۇنى جازعان ۇستا مۇحامماد نياز بين ۇستا مۇحامماد نازار مارعيلاني. 1303 جىل» دەگەن جازۋدى دا بايقادىق. جوعارىداعى ءبىرىنشى سويلەم ەرتەرەكتە XV عاسىردا، ياعني وسى عيمارات سالىنعان كەزدە جازىلعان سياقتى، ال تومەندەگى مارعيلاني دەگەن كىسى ھيدجىرانىڭ 1303 ياعني 1835 جىلى جازۋلارعا جاڭا ءوڭ بەرگەن. وسى «قابىرحانا» ەسىگىنىڭ وڭ جاعىنداعى كابىرعاعا دا ويىپ ءتورت بۇرىش سالىنعان. ونىڭ ىشىنە ارابتىڭ كۋفا جازۋ ورنەگىمەن قۇراننىڭ 112-سۇرەسى جازىلعان. قابىرحانانىڭ ەسىگى دە ءوزىنىڭ ادەمى اشەكەيىمەن، ويۋ-ورنەگىمەن كەز تارتارلىك. اعاشتان ءتۇيىن تۇيەتىن ناعىز شەبەردىڭ قولىنان شىققان دۇنيە. ەسىكتىڭ ونە بويى بىرنەشە بولىكتەن تۇرادى. ماسەلەن جوعارعى بولىگىنە ويىپ شەڭبەرلى ورنەك جاسالعان. سونىڭ ىشىنە:«يا سۇبحان»، «يا بۋرھان»، «يا حاننان»، «يا ماننان»، «يا ديان»، «يا راحمان»، ياعني اللا تاعالانىڭ توقسان توعىز اتىنىڭ ەپيتەتىنىڭ التاۋى جازىلعان. بۇل ەسىك تە يسفاھاندا جاسالسا كەرەك. ويتكەنى مۇندا دا وسى ەسىكتى ىستەگەن «يز اد-دين بين تەدج اد-دين يسفاھاني» دەگەن جوعارىدا اتى اتالعان ۇستانىڭ ەسىمىن تاعى كەزدەستىردىك. سونداي-اك وندا «ھيدجرانىڭ 799/1396 جىلى» دەگەن داتا دا قوسا كورسەتىلگەن. سونىمەن كاتار وسى ەسىكتە اراب تىلىندە مىنانداي سوزدەر جازىلعان: «(بۇل ەسىك) جاراتۋشى اللانىڭ سىيى، سونىڭ ءامىرى بويىنشا (شەبەر) اللانىڭ ەڭ تانداۋلى ەسىگىن ء(الى) ىزدەيدى». بۇل سويلەم «وسى ەسىكتى جاساۋشى شەبەر، بۇل ەسىك جاسالىپ بىتكەنىمەن، ول تاعى دا اللاعا قاتتى ۇنايتىن باسقا دا ەسىكتەر جاساۋ ءۇشىن ىزدەنەدى» دەگەن ويدى بىلدىرەتىن سياقتى.

اقساق تەمىر كەزىندە قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيىن مەككەدەن كەيىنگى اۋليەلىك ورىن دەپ جاريالاعان. ويتكەنى، مەككەگە زيرات ەتۋ ءۇشىن مىنداعان شاقىرىم جول ءجۇرىپ، بار دۇنيەسىن شىعىنداپ، ارىپ-اشىپ باراتىن ورتا ازيا مەن قازاقستاندىق حالىق ەندى الىسقا ارتىنىپ، تارتىنباي-اق تۇركىستانعا كەلسە، نيەتى قابىل بولاتىن بولدى. ءارى اۋليەگە سيىنۋعا كەلگەندەردىڭ دە شىعىندارى تەمىردىڭ قازىناسىنا ناۋاداي قۇيىلادى. سونداي-اق بۇل الىپ عيمارات بىتسە، وزىنە كول-كوسىر ابىروي كەلەتىنىن تەمىر بولجاعان. سوندىقتان ول «قابىرحانانىڭ» كاك ماڭدايشاسىنا، ياعني جاقتاۋىنىڭ ۇستىنە جيىرما، وتىز مەتر جەردەن انىق وقىلاتىنداي ەتىپ ءىرى ارىپتەرمەن اراب تىلىندە تومەندەگى سوزدەردى جازدىرعان: «بۇل قاسيەتتى قابىرحانانى سالدىرعان ۇلى ءامىرشى، بارلىق حالىقتاردىن قوجاسى. مەيىرىمدى اللا (ىسىنە) جار بولعان ءامير ء(امىر) تايمۋر (تەمىر) گۋراگان بين تاراعاي (تاراعاي ءۇلى) بين ءامير بارقال بين ءامير ايلانكار بين ءامير ال-دجاليل بين ءامير قارادجار. اللا تاعالا ونىڭ اكىمدىگى مەن پاتشالىعىن ماڭگىلىك ەتسىن».

اقساق تەمىر مۇنداعى «گۋراگان» (قازاقشا «كورەگەن») دەگەن لاقاپتى (پسەۆدونيمدى – ءا. د.) ءا. ديۆاەۆتىڭ پىكىرىنشە شىڭعىس ۇرپاعى بىرەۋىنىڭ قىزىنا ۇيلەنگەنى ءۇشىن العان.

قابىرحانا ەسىگىنىڭ جاقتاۋلارىنا جاپسىرىلعان قاڭىلتىردا دا قولا سارعىش بوياۋمەن جازىلعان جازۋلار بارى بايقالادى. بىراق ولاردىڭ كوپشىلىگى ۋاقىت تەزىنە توتەپ بەرە الماي توت باسىپ كەتكەن. دەگەنمەن كەيبىرىن وكۋعا مۇمكىندىك بولدى. مىسالى «ءبىلىم ىزدەۋ (الۋ) ءاربىر مۇسىلماننىڭ (قاسيەتتى) بورىشى. اللانىڭ ەلشىسى (راسۋل اللا) دۇرىس ايتادى». تاعى ءبىر سويلەم بىلاي ءتارجىمالاندى: «ماڭگىلىك تىنىشتىققا بولەنگىر پايعامبار بىلاي دەپ ەدى: «مەزگىلىن وتكىزبەي ناماز وقۋعا اسىعىڭىزدار، ءولىم قۋىپ جەتپەي – تاۋباعا كەلىڭىزدەر. اللانىڭ وكىلى (راسۋل اللا) دۇرىس ايتادى». سونداي-اق ءبىر جەردە تاعى ءبىر سويلەمدى: «دۇنيە ء(وتىپ بارا جاتقان ۋاكىت سەكىلدى), سوندىقتان ونى دۇرىس پايدالان. اللانىڭ وكىلى (راسۋل اللا) دۇرىس ايتادى» دەپ اۋدارساق، ال ەندى مىنا ءبىر جازۋلار: «(ماڭگىلىك) تىنىشتىققا كەنەلگىر پايعامبار بىلاي دەپ ەدى: «بۇل ومىردە (اتاق) دانق بايلىق ارقىلى كەلەدى، ال و دۇنيەدە (اتاق) داڭق قايىرىمدى ىستەر ارقىلى كەلەدى. اللانىڭ وكىلى دۇرىس ايتادى» دەگەن ماعىنا الدى.

كەسەنە شىعىس جاققا قاراتىپ سالىنعان. ماۆزولەيدىڭ وسى شىعىس جاعىنداعى نەگىزگى قاقپانىڭ (ەكى) بىرىندە دە جازۋلار بار بوپ شىكتى. وندا بىلاي دەپ جازىلعان: «ۇلى ادامداردىڭ ەسىگى باقىتتىڭ كەنى. ۇلى ادامداردىڭ ماحابباتى (ياكي مەيرىمى نەمەسە قايىرىمى – ءا. د.) باقىتتىڭ كىلتى. جىگىتتىڭ (بويىنداعى) كۇش-قۋاتى – بايلىقتىڭ جەلى».

كەسەنەدىڭ ىشكى قابىرعالارى مەن ەسىكتەگى كەيبىر جازۋلاردىڭ سىرى مىنە وسىنداي. ال، سىرتقى قابىرعالارىنا قۇراننىڭ 6-سۇرەسىنىڭ 58-اياتى جازىلعان. ول ارنايى كىرپىشتەرمەن ءورىلىپ، كوگىلدىر بوياۋمەن كومكەرىلگەن.

كەسەنەدە ءحۇ-ءحىح عاسىر ارالىعىن كامتيتىن اتاقتى كىسىلەردىڭ قابىرلارىنىڭ باسىنا كويىلعان قۇلپىتاستار دا ساقتالعان. ولاردىڭ جازۋلارىنىڭ بارلىعى اراب تىلىندە. بۇل تاستاردىڭ كەيبىرى سول عاسىردىڭ وزىندە-اق وسى عيمارات ىشىندە بولسا، ال كەيبىرەۋلەرى دالادا توزىپ كەتپەس ءۇشىن كەسەنە ىشىنە كىرگىزىلگەن.

بۇل تاستار مەن ولارداعى جازۋلاردىڭ دا تاريحى قىزىق. 1405 جىلى وتىراردا اقساق تەمىر دۇنيەدەن قايتقان سوڭ ورتا ازيا مەن قازاقستان تەرريتورياسىنداعى ول قۇرعان يمپەريا قۇلادى. تەمىر ۇرپاقتارىنىڭ اراسىندا تاققا تالاسقان قان توگىس شايقاس باستالدى. يران ەلىنىڭ ءبىر بولىگى، اۋعانستان جانە ورتا ازيانىڭ ءبىر قاتار جەرلەرى تەمىردىڭ ءبىر بالاسى شاھرۋح مىرزانىڭ (1377-1447) قول استىنا قاراسا، ال ماۋارانناھر ەلىن شاھرۋحتىڭ بالاسى ياعني تەمىردىڭ نەمەرەسى ۇلىقبەك (1394-1449) بيلەدى. بىراق 1469 جىلداردان باستاپ تەمىر اۋلەتىنىڭ مەملەكەتى دە ءبىرجولا ىدىرادى. سونداي-اق التىن وردا حاندىعىنىڭ دا ىرگەسى شايقالىپ بىتىراي باستاعان تۇستا شىڭعىسحاننىڭ كوپ ۇلدارىنىڭ ءبىرى جولشى شىباننان (اراب، پارسى جازبالارىندا شايبان بولىپ كەلەدى – ءا. د.) تاراعان ۇرپاقتارى (شايباندار اۋلەتى) ون بەسىنشى عاسىردان باستاپ تۇركىستان وڭىرىندەگى ءداشتى قىپشاك دالاسىنىڭ بيلىگىن ءوز قولىنا الدى. تۇركى تايپالارىنىڭ بۇگىنگى قازاق، وزبەك حالىكتارى جەكە وتاۋ تىگىپ، ۇلت بولماي قويان-قولتىق ارالاسىپ تۇرعان كەزدەرى وسى ءداشتى قىپشاق دالاسىنىڭ حانى ءابۋ-ل-حاير (1412-1468) بولدى. ول قايتىس بولعان سوڭ، حان ورداسى ونىڭ زيراتىنا مرامور تاس قويعان. كەسەنەدەگى بۇل ءمارمار كۇلپىتاستى جەرگىلىكتى حالىق «اينا تاس» دەيدى.

شىنىندا دا 600 جىل وتكەنىنە قاراماستان بۇل تاس پەن ونداعى جازۋلار دا وتە جاقسى ساقتالعان. قۇلپىتاس ۇڭىلگەن كىسى ءجۇزىن كورەتىندەي تاپ-تازا. ونداعى جازۋلاردى انا تىلىمىزگە اۋدارعانىمىزدا مىنانداي ماعىنا الدى. «بۇل مارتەبەلى تازا زيراتحانانىڭ يەسى حازرەت، اتاقتى حان، داڭكتى پاتشا (ما ليك), اللا (تاعالانىڭ جەردەگى) وكىلى، جەر بەتىندەگى جومارتتاردىڭ جومارتى، ۇزىندىعى مەن كولدەنەڭى (جاعىنان ۇزاق) مەملەكەتتىڭ قامقورشىسى، سۇلتانداردىڭ سۇلتانى، ەكى باتىس پاتشالارىنىڭ تىرەگى، امىرشىلەر مەن قازىلاردىڭ ءۋالىسى، بۇكىل جيھان پاتشالارىنىڭ پاتشاسى، سۇلتاندىق تاقتىڭ لايىقتى مۇراگەرى، اللامەن كورشىلەس بولا العان پاتشانىڭ ناق ءوزى، پاتشا رەتىندە نىعايا دا قايىرىمدىلانعان، اللانىڭ راحىمى ءتۇسىپ كۇناسى كەشىرىلگەن ءابۋ-ل-حاير حان يبن حان. ءابۋ-ل-حاير حان ءوزىنىڭ كاسيەتتى جومارتتىعى مەن تابيعي نازىكتىگى جاعىنان (ناعىز) مۇسىلماننىڭ ءوزى. ونىڭ كابىرى ءجاننات باقتارىنىڭ ءبىرى».

اعىلشىن شىعىستانۋشىسى ك.ە.بوسۆورت ءوز زەرتتەۋىندە «ءابۋ-ل-حاير حورەزمنىڭ ءامىرشىسى ەدى، سوندا تۇرعان» دەسە، ورىس شىعىس زەرتتەۋشىسى، اتاقتى تاريحشى ۆ.ۆ.بارتولد «ءابۋ-ل-حاير ھيدجىرانىڭ 833 (1429-30) جىلىنىڭ مەشىن ايىندا حان بولىپ جاريالانعان. 1430-31 جىلدارى ول حورەزم ولكەسىنىڭ باس قالاسى ۇرگەنىشتى باسىپ العانمەن، وندا عۇمىر كەشكەن جوق، قالانى تاستاپ سىر وزەنىنىڭ وڭ جاعىنا ءوتىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدى» دەپ جازدى. يا، سونىمەن ءابۋ-ل-حايردىڭ تۇركىستان ولكەسىندە تۇرىپ 1468 جىلعا دەيىن پاتشالىق قۇرعانى، سوندا دۇنيەدەن قايتقانى بەلگىلى بولدى.

اشەكەي-ورنەگى جاعىنان ءابۋ-ل-حاير حانعا قويىلعان مرامورلى قۇلپىتاسپەن تالاسا الار تاعى ءبىر قۇلپىتاستان مىناداي جولداردى وقىدىق. «بۇل كاسيەتتى زيراتتىڭ يەسى (اللانىڭ) راحىمى ءتۇسىپ، ءىسى وڭعا باسقان رابيا سۇلتان بيكە. ول اياۋلى اعزام ءال-حاكان ءامىر تەمىر گۋراگان بالاسى شاھ رۋح مىرزانىڭ ۇلى ارداكتى دا اتاقتى اعزام، سۇلتانداردىڭ سۇلتانى ۇلۋع بەك گۋراگاننىڭ قىزى. اللا تاعالا ولاردىڭ زيراتىنا نۇرىن توكسىن. ول (رابيا) 870 (1465) جىلى قايتىس بولدى.» ءيا، رابيا سۇلتان بيكە – اتاقتى استرونوم ۇلىقبەكتىڭ كىزى.

ۇلىقبەك اقساق تەمىردىڭ شاھرۋحتان تۋعان نەمەرەسى ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. ايگىلى ءامىرشى سۇيىكتى نەمەرەسىنە مۋحامماد دەپ ازان شاقىرىپ ات قويىپ، ءوز اكەسى تاراعايدىڭ ەسىمىن كوسا بەرگەنىمەن، ساراي ماڭىنداعىلار ونىڭ زەرەكتىگىن، اقىلدىلىعىن بايقاپ، بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتىپ، ونى جاس كۇنىنەن-اق » «ۇلى بەك» (ۆەليكي كنياز – ءا. د.) ياعني «ۇلىقبەك» دەپ اتاپ كەتەدى.

اتاسى ونى كوزىنەن ءبىر ەلى دە تاسا ەتپەگەن. وعان ءوزىنىڭ بولاشاك ءىزباسارى ۇلىقبەك بولار دەگەن سەنىممەن كاراعان. بىراك ول تەمىر كۇتكەندەي اسكەر باسى بولماي، جيھانعا ءماشھۇر عالىم بولدى. مىنە، وسى ۇلىقبەكتىڭ سۇيىكتى قىزى رابياعا ءابۋ-ل-حاير ۇيلەنگەن. تاريحي دەرەكتەرگە كاراعاندا رابيا ءابۋ-ل-حاير قايتىس بولعان سوڭ، 16 جىلداي كۇيەۋىن ازا تۇتىپ تۇرمىسقا شىقپاعان. تەك 1465 جىلى ءوزى دە دۇنيە سالعان سوڭ، ونىڭ بالالارى مەن حان سارايى قوجا احمەت كەسەنەىنىڭ وڭتۇستىك باتىسىنا كاراي وتىز، قىرىق مەتردەي جەردەن رابياعا ارناپ كۇمبەز سالدىردى. تۇركىستاندى 1864 جىلى روسسيا اسكەرى جاۋلاپ العان سوڭ 1895 جىلدىڭ تامىز ايىندا رابيانىڭ كەسەنەسىن «ەسكى، ءبىر كۇنى قۇلاپ كالۋى مۇمكىن» دەگەن سىلتاۋمەن قيراتقان. ال، جەرگىلىكتى حالىق ونىڭ قۇلپىتاسىن قوجا احمەت ياساۋي ماۆ- زولەيىنە كىرگىزگەن.

ءابۋ-ل-حاير حان مەن رابيانىڭ ءسۇيىنىش قوجا حان اتتى بالاسى بولعان. سۇيىنىشتەن كەلدى مۋحامماد ءسۇلتان، مۋباراك شاھ ءسۇلتان اتتى ەكى ۇل جانە ماستۋرا حانۋم اتتى قىز تۋعان. وعان دالەل وسى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندەگى مىنا ءبىر ءۇش كۇلپى تاستارداعى جازۋلار. بىرىنەن: «بۇل زيرات (اللا تاعالا تاراپىنان) كەشىرىم كورىپ، مەيىرىمگە بولەنگەن قۇل مۋحاممەد سۇلتان كەلدى مۋحامماد ۇلىنىكى. ول (كەلدى مۋحامماد سۇلتان) قايىرىمدى پاتشا اعزام ءابۋ-ل-حاير حاننىڭ ۇلى ءسۇيىنىش قوجا حاننىڭ بالاسى» دەگەن جازۋدى وقىساق، ال ەكىنشى تاستا: «بۇل قابىردىڭ يەسى (كۇناسى) كەشىرىلگەن، (اللا تاعالانىڭ) مەيىرىمى تۇسكەن، ءىسى العا باسكان ءجاسوسپىرىم مۋباراك شاھ سۇلتاندىكى. ول ءابۋ-ل-حاير حان بالاسى ءسۇيىنىش قوجا حاننىڭ ۇلى كەلدى مۋحامماد سۇلتاننىڭ پەرزەنتى. 925 (1519) جىلى قايتىس بولدى» دەپ جازىلعان. كەلدى مۋحاممادۇلى مۋباراك مۇنداعى جازۋلارعا قاراعاندا جاستاي كايتىس بولعان سەكىلدى. ءارى وعان كويىلعان كۇلپىتاس تا وزگە تاستارعا قاراعاندا كىشىلەۋ. ال، مىنا ءبىر ءۇشىنشى تاستان: «بۇل زيراتتىڭ يەسى ءال-ماستۋرا حانىم كەلدى مۋحامماد سۇلتانكىزى. ول كاسيەتتى ءال-حاقان ءابۋ-ل-حاير حاننىڭ ۇلى ءسۇيىنىش قوجا حاننىڭ بالاسى. (ماستۋرا حانىم) 915 جىلى قايتىس بولدى» دەگەن جازۋدى وقىدىق. مۇندا كورسەتىلگەن داتا ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىز بويىنشا 1508 جىلعا سايكەس كەلەدى.

سونىمەن ءابۋ-ل-حاير حاننىڭ نەمەرەسى كەلدى مۋحامماد سۇلتاننىڭ پەرزەنتتەرىنىڭ ىشىنەن اۋەلى قىزى ماستۋرا حانۋم 1508, ال ۇلى مۋباراك شاھ 1519 دۇنيەدەن كايتقان. ال ۇلكەن بالاسى قۇل مۋحاممادتىڭ باسىنا كويىلعان كۇلپىتاستا نەگە ەكەنى بەلگىسىز ەشكانداي داتا كورسەتىلمەگەن.

وسى رەتتە ايتا كەتەر ءجايت حالكىمىزدىڭ تۇڭعىش تاريحشىسى مۋحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ (1499-1551) جازبالارىنا قاراعاندا ءابۋ-ل-حاير ءوز حاندىعىنىڭ تۋىن قازاق جەرىنە تىككەنىمەن حوراسان جۇرتىنا، ياعني يران ەلىنە كوپ مويىن بۇرعان. ءتىپتى ءوزىن دە اراب، پارسى ادەت-عۇرپىنا جاقىن ۇستاعان ادام. ارينە، قول استىنداعى تۇركى رۋلارى بۇعان شوشي قاراعان. اقىرى وسىنداي جانە باسقا دا نارازىلىق 1456 جىلى شۋ بويىندا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنا اكەپ سوقتىردى. ويتكەنى ءابۋ-ل-حاير حان تاراپىنان كوپ قىسىم كورگەن جانىبەك حان مەن كەرەي سۇلتان شۋ بويىنا اۋا كوشىپ، سوندا تۋ تىككەن. مىنە، دەربەس قازاق حاندىعىنىڭ تاريحي ارەناعا كوتەرىلۋى وسىلاي باستالعان. بۇل جايتكە شۇقشيا توكتالۋىمىزعا سەبەپ بولىپ وتىرعان دا تاعى ءبىر قۇلپىتاستاعى جازۋلار سىرى. كەسەنەدەگى «قازاندىك» اتتى سارايدا ءوزىنىڭ ورنەگى، ويۋى، كولەمى جاعىنان ءابۋ-ل-حايردىڭ ايەلى رابيا سۇلتان بيكەگە قويىلعان كۇلپىتاستان كەم تۇسپەيتىن تاعى ءبىر مرامورلى قۇلپىتاس تۇر. ودان مىنانداي جازۋ- لاردى وكىدىك: «بۇل زيراتتىڭ يەسى (كۇناسى) كەشىرىلىپ (اللا تاعالانىڭ) راحىمى تۇسكەن، ومىردەگى تىرلىگى العا باسكان امان بيكە باراقۇلى جانىبەك كىزى. ول شارافاتتى رادجاب ايىندا 925 جىلى دۇنيەدەن كايتتى.» ءمۇندا كورسەتىلگەن ھيدجىرانىڭ 925 جىلى 1518 جىلعا ءدوپ كەلەدى. ءبۇل جىلدارى جانىبەك حان شۋ بويىنا ءوز الدىنا وتاۋ تىككەنىمەن، تۋعان كىزى امانبيكەنى تۇركىستانداعى قوجا احمەت كەسەنەىنە قويۋدى ۇيعارسا كەرەك. امانبيكە كۇلپىتاسى مۋزەيدى جوندەۋ كەزىندە ازىن-اۋلاك زاكىمدانعانىمەن، ارا- دا بەس ءجۇز جىلداي وتسە دە جاكسى ساقتالعان.

ءحۇى عاسىرعا جاتاتىن قۇلپىتاس ىشىنەن تاعى ءبىر يوكى تاس ەرەكشە نازار اۋدارتادى. ءبىرىنشىسى «دجالال اد-دين بين امير حۋساين كۋنگراتي 942 (1530) جىل» دەپ سىر اشسا، ەكىنشىسىنەن «شۋدجا اد-دين ھيلال امير يبن دجالال اد-دين يبن حۋساين كۋنگراتي’. 942 (1523) جىلى قايتىس بولدى» دەگەن جازۋلاردى وقىدىق. بۇل ەكەۋى دە ءحۇ عاسىردا ءومىر سۇرگەن ءامىر حۋساين اتتى كىسىنىڭ نەمەرەسى مەن شوبەرەسى سياقتى. بىراك بۇلار كىمدەر؟ زيراتتارىنا مارماردەن كۇلپىتاس قوياتىنداي تۇركىستان تاريحىندا كانداي رول اتقارعان؟ ەل قادىرلەيتىن ءۋالى اۋىز شەشەندەر مە، جوق، الدە ەل بىرلىگىن كورعاعان باتىرلار ما؟ ول جاعى ءازىر بەلگىسىز.

«اقسارايداعى» تاعى ءبىر ەكى تاس تا نازار اۋدارتتى. ءبۇلار – ءحۇى عاسىردا عۇمىر كەشكەن مۋللا مير كيلان (ياكي كالان) دەگەن كىسىنىڭ باكي ءسۇلتان نىسپىلى بالاسى (داتاسى جوق) مەن دانا بيبي اتتى 1007 (1597) جىلى قايتىس بولعان قىزىنا كويىلعان كۇلپىتاستار. ولاردىڭ دا كىم ەكەندىگى ءالى ءازىر بەلگىسىز. ءبىر قىزىعى مۇنداعى جازۋ ءستيلى مەن ويۋ-ورنەكتەرى جوعارىداعى تاستاردان الشاق ەمەس. بارلىعى ءبىر قالىپتان شىققانداي.

1978 جىلدىڭ جازىندا قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيىن رەستاۆراتسيالاۋ، زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن، بەلگىلى تاريحشى، سول كەزدەگى قازاك سسر مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى وزبەكالى جانىبەكوۆ اعامىز ماعان اقساق تەمىردىڭ قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەىنە بەرگەن پارسى تىلىندە جازىلعان گراموتاسىن (قولقاتىن) كورسەتىپ، ءتارجىمالاۋدى ءوتىنىپ ەدى. مۇندا اقساق تەمىر ماۆزولەيدىڭ يەسى ەتىپ مۇراگەرلىك پراۆومەن قوجا احمەتتىڭ ۇرپاعى ءمىر ءالى قوجا شەيح دەگەن كىسىنى تاعايىندايتىنىن، ال امىرشىگە دۇعا باعىشتاپ تۇرۋ جانە كەسەنەدىڭ ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋدى حازرەت دارۋيش اليگە جانە ونىڭ ۇرپاقتارىنا تاپسىراتىنىن جازىپ قالدىرعانىن وقىعانبىز. (ول جايلى تومەنىرەكتە جەكە اڭگىمە بولادى). بۇل جايتكە توقتالۋىمىزعا سەبەپ بولىپ وتىرعان دا كەسەنەدىڭ شىعىس جاعىنداعى باس داربازانىڭ ماڭىندا جاتكان قۇلپىتاستارداعى جازۋلار. بىرىنەن «Xۋدجا حادجي مۋحاممادۇلى حۋدجا دارۋيش مۋحامماد 921 (1525) جىلى وفات بولدى» دەگەن جازۋدى وقىپ جوعارىداعى حازرەت دارۋيش ءاليدىڭ ۇرپاعى دەگەن ويعا كەلدىك. ال، «حۋدجا حۋدايبەردى ۇلى توقتاسىن. 950 (1543) جىلى قايتىس بولدى» دەگەن جازۋى بار قۇلپىتاس يەسىنىڭ كىم ەكەنى ءالى ءازىر انىقتالعان جوق.

ءحۇى عاسىردىڭ باسىندا بولعان ءتۇرلى تاريحي جاعدايلارعا بايلانىستى ماۋارانناھر ولكەسىنىڭ اتاقتى قالاسى وتىرار قۇلدىراي باستادى. ال ياسى وڭتۇستىك ولكەسىنىڭ اكىمشىلىك ورتالىعىنا اينالدى. مۇندا ەرتەرەكتە وتىرارداعى سياقتى اقشالار جاسالا باستادى. قالانىڭ اتى دا تۇركىستان بوپ وزگەرتىلدى. وسى تۇركىستانعا 1675 جىلى ورىس ەلشىلىگىن باستاپ قىتاي ەلىنە بارا جاتقان سپافاري دەگەن ديپلومات كەرۋەنىمەن توقتاپ، تۇستەنىپ، قالانىڭ جاي-جاپسارى جونىندە ءوزىنىڭ قىزىقتى دەرەكتەرىن قالدىرعان. 1762 جىلى ورىنبور ولكەسىنىڭ توپوگرافياسىن جاساعان پ. ي. رىچكوۆ (1712-1777) تا ءوز جازبالارىندا تۇركىستان، ساۋران، وتىرار شاھارلارىنىڭ سالىنۋ تاريحىنا باسا نازار اۋدا رادى. «ەرتەرەكتە دەيدى ول – بۇل ولكەنىڭ (تۇركىستاننىڭ) قالالارى وتىزعا جۋىقتايتىن، ال قازىر (1761 جىلدى ايتىپ وتىر – ءا. د.) ونعا دا جەتپەيدى. بۇل قالالارعا قىرعىز-قايساقتار يەلىك ەتەدى».

XVIII عاسىردا تۇركىستاندا ساياحاتتا بولعان تاعى ءبىر جيھانگەز – توبولدىڭ تاتار تەكتى كوپەسى تاۋىش مەرگەن دەگەن كىسى سىر بويىنىڭ قالالارىن ارالاي كەلىپ، تۇركىستان جايلى بىلاي ءدايدى: «تۇركىستان (شاھارىنىڭ) ۇيلەرى نەگىزىنەن كۇيدىرىلگەن جانە سابان قىشتان سالىنعان. قالادا ۇلكەن مۇنارا مەن ءتورت قاقپا بار. مۇندا (1000-عا) جۋىق قازاقتار تۇرادى. ولاردىڭ زاڭىمەن سالىنعان مەشىت تە بار. تۇركىستان قالاسىنىڭ ماڭى جازىق دالا».

قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەى سوڭعى عاسىرلاردا تەك ءدىني ورتالىق قانا ەمەس، سونىمەن قاتار قازاق حاندارىنىڭ رەزيدەنتسياسىنىڭ دا قىزمەتىن اتقارعان. سوندىقتان دا وسى كەزدەرى كەسەنەنىڭ توڭىرەگىندە قوجالار مەن قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ دە بىرنەشە رۋلارىنان شىققان كوپتەگەن اتاقتى ادامداردىن سۇيەگى قويىلسا كەرەك. ولاردىڭ باسىنا قويىلاتىن قۇلپىتاستار كوبىنەسە سامارقاننان اكەلىنەتىن بولعان. بۇلار ءحۇ-ءحۇى عاسىرلارعا جاتاتىن جوعارىدا ايتىلعان ءمارمار تاستاردان تىم وزگەشە، كولەمى كىشكەنتاي. ءتىپتى كەيبىرىنىڭ ۇزىندىعى ەلۋ-الپىس سانتيمەتر دە، ال سالماعى ون، ون بەس كيلوگرامنان اسپايدى. مۇنداعى جازۋلار ءبىزدىڭ عاسىرىمىزدىڭ باسىنا دەيىن قازاق ساۋاتتىلارى قولدانعان ارابتىڭ كاديم (كونە – ءا. د.), جاديد (جاڭا – ءا. د.) جازۋلارىن ەسكە سالادى.

سونىمەن قوجالار قۇلپىتاستارىنداعى جازۋلارعا ۇڭىلەيىك:«دجۋنايدۋللا حۋدجا ناقيب يبن بادشاھ ناقيب يبن دجۋنايدۋللا حۋدجا ناقيب يبن اليم حۋدجا ناكيب يبن اسادۋللا حۋدجا ناقيب. 1284 (1886) جىلى دۇنيەدەن قايتتى».

ورتا عاسىرلارداعى اراب داستۇرىندە كىسىنىڭ تەكتى ەكەندىگىن فاميلياسىنا قاراپ بىلەتىن بولعان. ەگەر نەعۇرلىم نىسپىسى ۇزاق بولسا، ول ادامنىڭ تەگى دە جوعارىلاي بەرمەك. جوعارىداعى تاستارداعى ۇزاق فاميليالار دا سونىڭ كۋاسى ىسپەتتى. سونداي-اق وسى جازۋلار ىشىندە بىرنەشە رەت «ناكيب» دەگەن ءسوز قايتالانعان. اراب تىلىندەگى وسى ءسوز «ستارشينا»، «گلاۆا» دەگەن ماعىنالاردى بەرەدى. سول سەبەپتى جوعارىداعى ناقيبتار تۇركىستاندا تۇرعان قوجالاردىڭ الەۋەتتىلەرى بولۋى كەرەك دەگەن ويعا كەۋىمىز دە وسىدان. وزگە تاستارداعى جازۋلار تومەندەگىدەي: «سۇلتان ماحمۋد تورە يبن اتا حۋدجا. 1288 (1870) جىلى شاھيت بولدى،» «يسحاك حۋدجا شايحۋ-ل-يسلام يبن افدال (ابزال – ءا. د.) حۋدجا شايحۋ-ل-يسلام يبن ازامات حۋدجا شايحۋ-ل-يسلام» (داتاسى جوق – ءا. د.), «يبن حۋدجا حاميد فايزۋللا ۇعلى ياعكۋب اتا» (تۋعان ياكي ولگەن جىلى كورسەتىلمەگەن – ءا. د.), «يسلام تاھۋر حۋدجا بين مۋحامماد تاھۋر حۋدجا. 1299 (1872) جىلى قايتىس بولدى».

مۇسىلمان شىعىسى حالىقتارىنىڭ ادەتىندە ەگەر قايتىس بولعان كىسى اۋليەنىڭ قاسىنا جەرلەنەتىن بولسا، وندا ول و دۇنيەدە اللا تاعالا تاراپىنا جاقىن بولا الادى دەگەن سەنىم – نانىم كەڭ ەتەك العان-دى. ال، قوجا احمەت قاسيەتتى دەپ سانالعاندىقتان دا وسى عاسىردىڭ باسىنا دەيىن ءوز جاقىندارىن وسىندا جەرلەۋگە قۇشتار بولعاندار كوپ بولعان. بىراق ولار- دىڭ ىشىندە تەك داۋلەتتى، تۇرمىستى كىسىلەر عانا ءوز ويلارىن جۇزەگە اسىرا العان. ول ءۇشىن كەسەنەدىڭ شىراقشى شايقىلارىنا دۇنيە بەرەدى. ال، ءتىپتى ءتۇن ىشىندە جاسىرىن كومىپ، ءىزىن دە بىلدىرمەي كەتەتىن جايتتەر دە كەزدەسكەن.

قازىر كەسەنەدە XIX جانە XX عاسىردىڭ باس كەزىن قامتيتىن بىرقاتار قۇلپىتاستار بار. ولارداعى جازۋلاردى ەگجەي-تەگجەيلى بايانداپ جاتپاي-اك توپ- تاپ، اتى-ءجونى مەن داتالارىن عانا كەلتىرە كەتەيىك. «ۇرىعى اقتاز ۋايس باباحان بالاسى. مارحۇم 1294 (1876) جىلى وفات بولعان». «بەكبولات يبن كۇشەتعالي، نايمان ەلىندەگى … رۋىنان»، «1294 (1874) جىلى وفات بولعان قۇربان قونىسباي. اللا تاعالانىن راحىمى تۇسكىر رۋى جاباي ەدى»، «سپان مىرزا يبن قوراسباي. اللا تاعالانىڭ مەيىرىمى تۇسە كورسىن»، «قامبار – ارعىن تاليپباي (بالاسى). 1318 (1826) جىلى قايتىس بولدى،» «ۇرىعى جاپپاس – قۇرماناي تاليپ تۇردىكۇل بالاسى…» سوڭعى قۇلپىتاستىڭ جارتىسى سىنىپ قالعان ەكەن، سوندىقتان جالعاسىن وكۋعا مۇمكىندىك بولمادى. «قونىسباي يبن تانگيربەردى»، «ءالي بابۋر باھادۋر بوكەنشىباي (يبن) تەميربەكباي (بالاسى). 1281 (1864) جىلى دۇنيەدەن قايتتى». «ۇرىعى ارعىن-شىنىبي سەركە ءۇلى. 1295 (1877) جىلى سافار ايىندا وفات بولدى». شىنىبي سەركە ۇلىنىڭ باسىنا قويىلعان قۇلپىتاس كەسەنەنىڭ كۇنشىعىس جاعىندا جاتىر. تەگىندە ونىڭ زيراتى كەسەنەنىڭ ىشىندە ەمەس، سىرتىندا بولۋى كەرەك دەگەن جورامالعا كەلدىك. سوعان قاراماستان جازۋلارى جاقسى ساقتالعان.

مىنە، قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەىندەگى الدى ءحۇ، ءحۇى، سوڭى XIX عاسىر ارالىعىن قامتيتىن كەيبىر قۇلپىتاستار مەن ونداعى جازۋلار سىرى وسىنداي. كونەنىڭ كوزىندەي وسىنداي اسىل مۇلىكتەر قازىر مەملەكەت قاراماعىنا الىنىپ، حالىق مۇراسى رەتىندە كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتالۋدا.

ءابساتتار قاجى دەربىسالى، شىعىستانۋشى 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان