YAsaui mwrası

Qoja Ahmet YAsaui, Aqsaq Temir jäne Türkistan mädenieti

Äbsattar qajı Derbisäli

Qazaq halqınıñ tarihında Otırar men Sayram ğana emes, sonımen qatar Türkistan qalası da ejelden-aq mañızdı qızmet atqarğan. Öytkeni Europadan Aziya arqılı Ündi, Qıtay eline baratın keruen jolı tap osı Yası arqılı ötuşi edi. Toğız joldıñ torabında twrğandıqtan da bwl şahar küni keşege deyin türki halıqtarınıñ ülken ruhani, mädeni ortalıqtarınıñ biri boldı. Mwnda belgili tarihşılar, jılnamaşılar, ğalımdar, ädebietşiler men aqındar jii bas qosatın. Yası sonday-aq Däşti Qıpşaq dalasın Samarqan, Bağdad şaharlarımen jäne sonau Soltüstik Afrikadağı Mısır elimen de jalğastıratın.

Bwl qala jaylı alğaşqı derekterdi biz IX ğasır jazbalarınan kezdestiremiz. Ol äueli Şauğar delingenmen, keyinirek Yası bop atalğan. XV ğasırdan bastap Türkistan atauın aldı. Osınday tereñ tarihı men özindik bay dästüri bar Şauğar-Yası-Türkistan orta ğasırlarda Oñtüstik ölkesinde Otırardan keyingi därejede twrğanımen ädebiet pen mädeniet besikteriniñ biri boldı.

Onıñ atı jazba ädebietterde ädette Orta Aziya men Tayau jäne Orta Şığıs jwrtın Aqsaq Temir (1336-1405) bilegen kszde jiirek ataladı. Iä, osı bir dala qıranı atalğan qaharlı ämirşi XIV ğasırda Iran men Twran jeriniñ dübiri basılmağan alamantasır jıldarı ömir sürdi. Jer qayısqan qol jinap, qatañ tärtip ornatıp, kindik qalasın Samarqan etken qolbasşı Auğanstan men Ündistan, Tayau jäne Orta Şığıs elderinde jeñis jalauın jelbiretip, Reseyge de at basın bwrğan. Äsem naqıştı zäulim saraylar saldırğan. Bwhara men Samarqan, Türkistandağı talay sırdı işke bükken örnekti de ayşıqtı ğimarattar tap osı Aqsaq Temir ämir jarlığımen twrğızılğan.

Aqsaq Temirdiñ qazaq halqınıñ tarihına da tikeley qatısı bar. Halqımız wlt bolıp qalıptasıp tarih sahnasına köteriler kezdegi san aluan oqiğalar onıñ qatısuınsız ötken emes. Aqsaq Temir qwzırına qarağan jamağat pen qisapsız qolınıñ işinde qañlı men qıpşaq, arğın men nayman, dulat pen koñırat häm olardan şıqqan bahadurlar men sarbazdar da köp edi. Sol sebepti halqımızdıñ ädebieti men mädenieti, ruhani ömiri söz bolğan twsta Aqsaq Temirdi attap ötu ädildik te emes.

Iä, Aqsaq Temir äsirese türki halqınıñ wlı aqını Sayramdıq Qoja Ahmet YAsauige erekşe iltifat, qwrmetpen qarağan. Onıñ basına kögildir kümbezdi ğajayıp eskertkiş twrğızğan. Özindik arhitekturalıq erekşeligi, qaytalanbas örnegi jäne bay tarihımen bolsın bwl özi bir dara dünie. Sondıqtan da kesene dese esimizge aldımen Aqsaq Temir tüsedi, sol twstağı ädebi, mädeni ömir elesteydi.

Desek te, äuelgi sözdi Qoja Ahmet YAsauidiñ ömiri men şığarmaşılığınan bastayıq. Öytkeni ol Qazaqstanmen Orta Aziyadağı sopılıq poeziyanıñ körnekti ökili, uäli auız dana, kemeñger oyşıl.

Ahmet 1093 yaki 1094 jılı ejelgi Isfidjab Sayram şaharında tuılğan. Öytkeni onıñ ata-anası Ibrahim men Qaraşaş osında twrıp, osı jerde qaytıs bolğan. Olardıñ ziratına ornatılğan kümbezder de osı Sayramda twr.

Arab, parsı biograftarınıñ jazbalarına qarağanda Ahmettiñ äkesi öz zamanınıñ sauattı, közi aşıq adamı bolğan sekildi. Bala Ahmetke arab, parsı tilderin tayau jatqan Iran, arab jwrtındağı Isfahan, Bağdad şaharlarınan wstaz jaldap oqıtadı. On altı jasınıñ özinde-aq jas Ahmet şığıs poeziyasın, ädebietin, fälsafasın jetik meñgeredi. On jeti jasınan bastap özi de öleñ jaza bastaydı. Öz jırların sol kezdegi şayırlar sekildi arab, parsı tilderinde emes, öziniñ ana tili – türki tilinde jazğan. YAsaui şığarmaşılığınıñ qwndılığı da osında.

Jauqazın gülderdiñ ädemiligin tamaşalap, ömirdi jırlağan aqındı arada biraz jıl ötken soñ arab elderinen sıñsıp jetken sopılar poeziyasınıñ üni men jañğırığı öz «qayığına» otırğızbay koymaydı. Ol Bwharağa barıp däris aluğa tilek bildiredi. Onda _ parsı jwrtınan kelgen oqımıstı Äbu Yağkub Yusuf äl-Hamadaniden (?- 1140) tağılım alıp, bilimin molıqtıradı. Soñıra tuğan jerine kayta oralıp, sopılıklen aynalısadı.

Ahmet el işinde ädildigimen de atı şıkkan adam. Şeşendigimen de jerlesteri arasında sıy-qwrmetke bölenedi. Ahmet aytıp edi degen qanattı, ğibrattı, dini ösiet-nasihatqa tolı sözder elden-elge taraydı.

Qoja Ahmet ömiriniñ soñğı jıldarı Mauarannahr dalasında dürbeleñ, alaman tasır okiğalar köbeygen kezende ötti. Mwnı Orta Aziya halıqtarınıñ tarihın köp zerttegen ğalım, akademik M. E. Masson da rastaydı. Ol «Qoja Ahmet YAsauidiñ zamanında Orta Aziya şığıstan kelgen mwsılman emes halıq – qıtaylardıñ (qaraqıtaylardıñ) şapqınşılığına wşıradı. Olar äueli Şu boyın basıp alıp, onda ornıqqan soñ, 1137 jılı Hodjent qalasınıñ mañında Samarqannıñ hanı Mahmudtı (1137-1141), al, 1141 -jılı Qatauan dalasında samarqandıqtar men seljükterdiñ swltanı Sanjardıñ (1118-1157) birikken äskerlerin jeñiliske wşırattı. Qaraqıtaylar özderi basıp alğan jerlerde memleket qwrdı. Olar birte-birte mwsılmandardıñ dinine şek qoyğandıqtan islam öziniñ bwrınğı bedelinen ayrıla bastaydı» dep jazdı.

Biraq arada köp uaqıt ötpey-aq halıq jatjerlik basqınşılarğa qarsı köteriledi. Mine, osınday küreske Qoja Ahmet tilektes bolğan. Sondıqtan da onıñ halıq arasındağı qadir-qwrmeti bwrınğıdan da arta tüsedi.

Qoja Ahmet 1157 jıldar şamasında alpıs üş jasqa tolğannan keyin «payğambar jasına jettim, bwdan äri ämir süruim «küpirlik» degen oymen osı küngi öziniñ kesenesinen oñtüstik şığısqa qaray jüz, jüz elu metrdey jerden jer astın qazdırıp, Allağa qwlşılıq etetin bir kisilik jer astı jertöle meşitin saldıradı. Küni büginge deyin saqtalğan bwl üydiñ ortañğı bas bölmesiniñ kendigi 2×2, al biiktigi bir jarım metrdey, yağni orta boylı adam erkin jüre alatınday. Bölmeniñ eki qabırğasında şam qoyatın tekşeler de istelgen. Ahmettiñ bwl jer astı meşitin jergilikti halıq arab sözimen «haluat» (mesto uedineniya – Ä. D.) dep atağan. Qazirgi tarihşı ğalımdardıñ jazbalarında osı söz «hil'vet» dep bwrmalanıp jazılıp jür. Mine, alpıs üş jasqa tolğannan keyin Qoja Ahmet bar dünieni tärk etip, osı haluatına tüsken.

Halıq añızına karağanda Sayramnan bastalatın jer astı jolınıñ bir şeti osı Türkistandağı Qoja Ahmettiñ haluatımen jalğasıp jatqan. Al, keybir derekterge karağanda Qoja Ahmet haluatta küni boyı qwdayğa qwlşılıq etip, al ımırt qarañğılığı tüsken soñ, öziniñ jer astı meşitinen äri qaray qazılğan jolmen Yasıdan on üş şaqırım wzap şığıp, jusandı dalanıñ jwldızdı tünderinde taza auamen tınıstaydı eken.

Haluatga ğwmır keşken on jıldıñ işinde Qoja Ahmet öziniñ ataktı «Hikmet» («Danalıq sözder») dep atalatın cikldı ölenderin jazğan. Aqın öz bäyitterinde:

Qwl Qoja Ahmet ärbir söziñ dertke därmen,

Tälipterge (şäkirtterge) bayan etsem qalmas arman.

Tört mıñ tört jüz hikmet ayt haq, pärmenimen,

Därmen bolsa, ölgenşe jırlasam men,- dep danalıq sözderiniñ 4 mıñ 400 ekendigin eskertken. Biraq, ökinişke oray, şayırdıñ «danalıq sözderiniñ» tüpnwsqası saqtalmağan. Al, bizge jetken varianttarı XV jäne XVII ğasırlarda köşirilgen nwsqaları ğana.

Qoja Ahmet YAsaui hikmetteri Qazan töñkerisine deyin Qazanda (1889, 1902), Stambulda (1901), Taşkentte (1902, 1911) birneşe ret basıldı. Bir qızığı Qazan basılımında tatar, Stambul naşriyatında türik, Taşkent jariyalanımında özbek tiliniñ elementteri basım bop keledi. Bwl bizdiñşe hattattar (köşiruşiler) qalamınıñ äseri bolsa kerek. Äytse de, aqın babamızdıñ ösietteri küni büginge deyin egjey-tekjeyli tereñ zerttelgen joq. Soñğı jıldarı belgili aqın Ä. Jämişev adaldıq pen aqiqat jolın tolğağan oyşıldıñ I, 45-49, 51-54,63 hikmetterin tärjimalap öz oquşılarımen tanıstırsa («Zaman-Qazaqstan», №13, 9-şilde, 1993 j.), ädebietşilerden X.Süyinşäliev YAsauidiñ danalık sözderi jaylı öz payımdaularımen oy bölisti.

Dey twrğanmen aqınnıñ ğibrattı dünieleri jaylı soñğı jüz jıl işinde Rossiya şığıstanuşılarınan E. E. Bertel's, A. N. Samoyloviç, S. E. Malov, A. K. Borovkov, Ä. Nadjib, türik oqımıstılarınan F.Kuprilizade sekildi t.b. ğalımdardıñ eñbekteri jariyalandı. Mısalı mäskeulik Ä. Nadjib Qoja Ahmet YAsaui «Jinağınıñ» ğasırlar boyı tolıqtırılıp, özgeriske wşırap otırğandığın ayta kele «qazir aqın hik- metteriniñ qaysısı onıñ öz qalamınan tuğan, al qaysısınıñ öñi özgertilgen, nemese şäkirtteri tarapınan jazılğandığın aytu qiın. YAsaui men şäkirtteriniñ ölenderiniñ tili qarapayım, forması jağınan ol halıq auız ädebieti ülgilerine jaqın. Arab-parsı tilderiniñ elementteri onda az, biraq «Qwtadğu bilikpen» salıstırğanda arab-parsı sözderi basım tüsip jatadı, aruz öleñ ölşemimen jazılğan jır joldarı da joq emes»2, – deydi. Sonday-aq ol babamızdıñ ğakliyalarınıñ oğız-qıpşaq tiline say keletindigin eskerte otırıp, sol zamanda karlwq-wyğır ädebi tilimen qatar kıpşaq-oğız siyaqtı ekinşi türki ädebi tiliniñ de bolğandığına nazar audaradı.

Qoja Ahmet poeziyasın keñes däuirinde özbek ğalımdarınan E. Rüstemov, N. Mallaev, I.Hakkwlov jäne tağı basqalar biraz zerttedi. Aqın jırları özbek ädebietiniñ antologiyasına kirgizildi. Soñğı avtor Qoja Ahmet hikmetterin 1983 jılı Ankarada şıqqan basılımı negizinde (alğısöz, tüsinikteme jäne arabşa tüpnwsqanıñ keybir üzindileri) 1991 jılı Taşkentte naşriyattadı. Odan aqın hikmetterimen qatar, oypazdıñ «Minajattarı», «Miğraj hikayaların» da wşırattıq, Qoja Ahmet jırları ädildik, şapağattılıq, meyirimdilik, taqualıq, şınşıldıq, oylılıq, tazalıq sekildi igi isterge, yağni Abay aytqanday «bes närsege asıq, bes närseden qaşıq» boluğa şaqıradı. Onı öziniñ parasattı payımdauları men baylauı mol bağamdarı, ömir men twrmıs, tirşilik turalı topşılauları arqılı bayandaydı:

«Bismillah»,- dep söz bastap, hikmet aytıp,

Şäkirtterge dürri gauhar şaştım mine.

Taqualıq jolın twtıp, qayğı jwtıp,

«Däftarsäni» betterin aştım mine.

 

Sözimdi aytam zeyin qoyar barşa janğa,

Jan jıluın, jürek otın añsağanğa.

Demeu bolsın ğarip, paqır, şarşağanğa,

Kekireygen kerdeñderden qaştım mine.

 

Qam köñildiñ qayğısına daua bolğın,

Jolda şarşap şaldıqqanğa saya bolğın.

Mahşar küni2 marhabat et, pana bolğın,

Meyirimi joq menmenderge qaspın mine.

 

Rasul qoldap kileñ paqır, jetimderdi,

Miğraj şığıp Allanıñ aq jüzin kördi.

Oralğan soñ tipti köp tüsti meyiri,

İzgi jolğa men de ayaq bastım mine.

 

Ümmat bolsañ, ğaripterge köñil bölgin,

Ayat’, hadis aytqandarğa zeyin qoyğın.

Aq nietpen as bergenge peyil bolğın,

Men de aq peyilimmen şarabın iştim mine.

 

Rasul qanşa Mädinada boldı ğarip,

Sol sebepten «Alla dosı» atandı anıq.

Jaratqanğa jalbarındı qolın jayıp,

Men de sonday bop twrmın miskin mine.

 

Aqıl alsañ, ğaripterdiñ qamın oyla,

Mwstafaday boylay ber qalıñ oyğa.

Dünie paras jahilderge qayım bolma,

Boyım taza, şalqi tasıp, köñlimmen kök qwştım mine.

Jaratuşı körsetti bir eles mağan,

Topıraqqa aynalarım boldı ayan.

Israfildı3 dauılı soqtı jaman,

Kausap denem qalmadı eş wsqın mine.

 

Zeynim qattı, tilim aşı boldım zalım.

Qwran wstap oñdırmas jalğan ğalım,

Mal mülkim joq, sadaqa ğarip janım,

Haqtan qorqıp, otqa tüspey pistim mine.

 

Alpıs üşke jetti jasım, öttim ğafil4

 Alla ämirin atqarğan men bir jahil.

Oraza, namaz degennen jwrday taqır,

Üsti-basım battasqan kir, küspin mine.

 

Ua, dariğa, mahabattıc dämin tatpay,

Jar da süymey, üydi oylap, dünie tappay.

Oysız, qamsız, şaytandıqtan boydı tartpay,

Jan bererde jantalasqa tüstim mine.

 

Qaştı imanım, qasiretke battı dilim,

Jıldam jetti-au äyteuir kämil pirim.

Şaytan lağnat zıta qaşıp joğalttı izin,

Bihamdullah, iman nwrın qwştım mine.

 

Kämil pirim qızmetinde tınbay jürdim,

Damıl tappay, köz ilmey zırlay jürdim.

Äzäzildiñ arbauına qıñbay jürdim,

Sosın da men qanat qağıp wştım mine.

 

«Ğarip paqır, jetimderdiñ köñilin köter.

Qamqorşı bol, janıñdı da pida eter,

Tapqanıñdı auzına tos, twrma beker»,

Estip osı Alla sözin aq jolına tüstim men de.

 

Ğarip, paqır, jetimderdi kim ayasa,

Razı bolar Päruardiger oğan asa.

Ümmat bolsañ sen ämanda sauap jasa.

Mwstafapıñ ösietimen aq jolına tüstim men de.

Qoja Ahmet YAsaui hikmetteri taqualıq ğwmır, ğarip, paqır, jetimdergs pana bolıp, qamqorlıq jasau, Alla elşisiniñ jolın wstau, ömirdi bosqa ötkizbeu häm Qwrani Kärimniñ süre, ayattarındağı uağızdar men Mwhammed payğambarımızdıñ kasietti hadisterindegi ösietnamalardı eske tüsiredi. Sayıp kelgende wlı aqın bwrınıraq ğwmır keşken mwsılman şığısınıñ oypazdarı men danalarınıñ kämil adam tärbieleu turalı ideyasın alğa tartadı, äri ol sopılıq tağlım, dästürmen sabaqtasıp jatır.

Wlı kemeñger jeti jasqa jetkende, Arıslanbap babanıñ Mwhammed payğambar atınan özine qwrma bergenin, sonan bastap öziniñ täñiri jolına tüskenin aytadı:

Sol zamatta-aq keudemde bir şıraq jandı,

Erkelete şaqırıp qasına aldı.

Mektep barıp, bek quanıp twrdım men de,

Kitap aşıp, sürelerdiñ mänin swrap.

 

Wqqanımşa asıqtım äzer şıdap,

Qol qusırıp, wstazımnıñ sözin sıylap.

Balam-au, bwl bılay dep ayttı, bildim,

Odan soñ da san saualdı qoyıp jürdim.

 

Künder ötti, äzäzildi wstap mindim,

Som temirmen soyıldap wrdım men de.

Zikir salıp, diuanamen jürdim birge,

«Alla» deuden bir tınbadım kündiz, tünde.

 

Şam aynalğan köbelektey tüstim küyge,

Jalın atıp, ot bop janıp küydim men de.

Bwrınğımnan kürt özgerip bögde boldım,

Alla tüspes auzınan pende boldım.

Mine, osılay Täñirige degen süyispenşiligi arqılı adaldıq pen aqiqat jolın tandağan aqın aqırı sopılıq jolğa tüsip, özi aytkanday «ädil söylep, adal jürer jerde bolıp, tazalıq twrağına engen».

Aqın baba öz hikmetterinde atın atap, tüsin tüstemese de, özinen bwrın ötken danalar sözine zeyin qoyıp, olardan üyrengenin jasırmağan. Qwrani Kärimniñ süreleri men ayattarın jadına saqtap, hadis pen sunnağa moyınswnğanın jii eske aladı, onı özgelerge tüsindirip, uağızdaydı, ömirdi bos, mağınasız ötkizbeuge şaqıradı. Sonday-aq ol ji- ırmağa juıq hikmetterinde 63-ke tolğanda jer astına tüsip, haluattı meken etu sebebin, Jebreyil perişte häm Mwhammed payğambarmen qalay tildeskeni, haq jolın qalay tandağanına toqtaladı. Sonan 78 şumaqtan twratın tağı bir hikmetterinde düniege kelgennen 63-ke tolğanğa deyingi ömir jolına üñiledi. Soğan qarağanda Qoja Ahmet Türkistanğa 17 jasında kelgen, 26-ğa ayaq basqanda sauda-sattıqpen aynalısıptı, 28 jasında ğaşıqtıq otına şarpılıp, 34 jasında ğalım, dana atanğan, hikmetter ayta bastağan. Söytken aqın öz ğibratnamalarında tağı da ömirdi mänsiz, mağınasız, qızıq quumen ötkizbey, haq jolına tüsuge, qiınşılıqqa tözuge, şıdamdı boluğa, adal ömir süruge, imandılıq pen qayırımdılıqqa şaqıradı.

Aqın hikmetteriniñ birqatarı ğaşıqtıq jayın da söz etedi. Biraq onda ädettegidey jigittiñ qızğa, qızdıñ jigitke degen süyispenşiligi emes, kerisinşe – äñgime aqınnıñ Alla tağalağa, yağni Jaratuşığa dsgen mahabbat, iñkärligi turalı. Sopılıq poeziya ökilderiniñ mahabbat, şarap jaylı jırların oqığandardıñ keyde osı poeziyanın qır-sırın bilmey, bayıbına barmay twrıp, aytılar oydıñ tereñin emes, betin ğana qalqitını bar.

Qoja Ahmettiñ danalıq sözderiniñ köpşiliginde wstazı Arıslanbap jii eske alınadı, aqın wlı oyşıldıñ aytqandarına qwlaq qoyıp, oy jibere qaraudı wsınadı. Menmen, körseqızar, keudemsoq, dünieqoñız bolmauğa, täubağa keluge aqıl-keñes beredi, yağni babamızdıñ hikmetteri tolğan ğibrat, mändi de mağınalı pikir, adamgerşilik mwrattarına tolı.

Qoja Ahmet bazbir hikmetterinde nadandarğa sözindi qor etpe, meyirimsizderden qayırım kütpe, kisi aqısın jeme, aramdıqpen mal jima, ötirik aytpa, dünie-baylıqqa qızıqpa, onıñ bäri ötkinşi, mäñgilik eşteñe joq, dünie jalğan eşkimge de opa bolğan emes, dünieqoñızdıqpen mäñgilik ömir sürgisi kelgen harun (qazaq tüsinigindegi Qarınbay), pırğauındar zamanındağı Homan, nemese halıq süyiktileri Farhad-Şırın, Läyli-Mäjnün qayda qazir, olar nege mäñgilik ğwmır keşpedi, Allanıñ qaharı tüsse, bäri de bir sätte-aq jermen-jeksen boladı dey otırıp, jwpını ömir, qanağatşıldıqqa, kedeylikke arlanbauğa, basqa tüsken auırtpalıqtı moyımay köteruge şaqıradı häm qolına täspi wstağanımen, käzzap aulına twraqtağan molda, mufti, qazı, imam, aram ämirşi, qiyanatşıl bastıq, däruişpin dep eldi aldağan aşközderge künderdiñ küninde zaual bolmay qoymaytının eskertedi.

«Diuani hikmette» syujetti añız-äñgimeler de wşırasadı. Odan arab, parsı, türik, auğan, ündi, qazaq, özbek, tatar, türkimen auız ädebietinen de atı tanıs Ismaiıl, Ahmad şayqı, Hakim Qoja Süleymen, Sopı Mwhammed, Ahmet ata, Yusuf Baydaui, Bayazid, Jüsip-Zuleyha, Läyli-Mäjnün, Farhad-Şırın, Qızır İliyas, şah Mansur men onıñ piri Zunnun şayqı jäne Mikail men Israfil ispetti perişte attarı da ataladı.

Al endi «Diuan» soñındağı «Minajattar» jinaqtıñ söli men näri siyaqtı. Aqın onda öziniñ tereñ oyı men tüpki maqsatına, hikmetteriniñ asılı men aqığı, jauharı men düri, qadır, qasietine payımdap, parasattılıqpen qarauğa, ösietteriniñ inju-marjandarın tere biluge şaqıradı. Hikmetterin zerdeley alğan adamğa oyşıl babamız şapağat etip, iman baylığın beruge uäde etedi, bata bergen sekildi:

Meniñ hikmetterimdi dana estisin,

Sözimdi dos qılıp, maqsatına jetsin…

Qiyametts oğan jetekşi bolarmın,

Eger dertti bolsa, däri bolarmın.

Eger ol jüz jıldıq ğwmır tapsa, qartaymas,

Eger ol jer astına kirse, şirimes.

YAsaui hikmetin dana estisin,

Estimegenniñ bäri qasirette qalsın.

Kwlaqqa ilmes bwl sözdi nadan,

Onı adam deme, onıñ jınısı hayuan.

Meniñ hikmetterimdi uayımsızdarğa aytpañız,

Teñdesi joq gauharımdı nadanğa tek satpañız, – deydi wlı kemeñger.

Aqın 44-hikmetinen bastap Mwhammed payğambardıñ ömir jolın qısqaşa surettegen. Onda payğambarımızdıñ anası Ämina, äkesiniñ atı Abd Alla ekenin, biraq onıñ tuılmay jatıp äkesinen ayırılğanın, sol sebepti babası Abd äl-Muttalib tärbiesinde öskenin eske aladı. Mwhammed jetige tolğanda babası da köz jwmadı. Öler aldında ol jasöspirimdi inisi Äbu Tälipke (Äbu ibn äbi Talib) amanat etedi. Äbu Tälip onı köpti körip, önege alsın degen oymen qayda barsa da özimen birge ertip jüredi eken.

Mwhammed on jetige tolıp, at jalın tartqanda Hadişanı (Hadidja bint Huuaylid) wşıratadı. 25 jasında üylenedi. Hadişa oğan jas kezinde şetinegen birneşe wl jäne Rukaya, Umm Kulsum, Zeynab, Fatima esimdi qız tuıp beredi. Qırıqqa kelgende ol haq jolına tüsedi. Alla jar bolıp patşa boladı:

Rasulğa barşası qızmet qıladı,

Ädeppen jürip izet qıladı, deydi aqın.

Qoja Ahmet payğambarımızdıñ äsirese jetim-jesir, ğaripterge erekşe meyirimmen qarağanına keñirek toqtalğan. Birde oğan jetim bala kelip, ğariptik halin bayandaydı. Mwhammed onı ayap, meyirim, şapağatın tögip, tilegin orındaydı. Öziniñ de jetim öskenin, jetimdikpen jetilgenin, jetimder öziniñ nağız ümmeti ekenin aytadı. Söytken aqın endi Äbu Tälipwlı Äli batırdı sıpattauğa köşedi. Äsirese, onıñ käpirlerge kelgende ımırasız, jaujürek batır bolğanın tilge tiek etedi. Twlparı Düldülge minip, Zulfikar attı qılışımen dwşpanına qysqaya qarsı şapqan Älige eşkim qarsı kele almağan. «Diuandağı» batır Älige arnalğan hikmetter tizbegi endi bir sät Mwhammed payğambarımızğa arnalğan madaqpen kayta jalğasadı.

«Miğraj hikayası» attı bölim hikmetteri de qızıq oqıladı. Jebireyil perişte payğambarımızğa Burak (Pıraq) attı twlpardı äkeledi. Mwhammed onımen kökti şarlay ötip, jeti qat aspanğa köteriledi. Aqırında Täñirimen tildesedi. Qwday tağala onı jaqsı qarsı aladı. Tilegin swraydı. Payğambar öz ümmetteri üşin äueli qırıq, sosın elu, sonan soñ alpıs, aqırı jetpis jas ömir swraydı. Payğambar tilegi qabıl boladı. «Miğraj hikayasınıñ» qısqaşa mazmwnı osınday. 47-58 hikmetterde Mwhammed payğambardan keyin bilik qwrğan Äbu Bäkir Sıdıq, Omar, Ospan, Äli ibn Äbu Tälip sekildi tört halifalarğa da madaq aytılğan.

Aqın hikmetterinde joğarıda aytılğanday keyde Qwrani kärim, hadisterden alınğan türli añız äñgimeler, dini-mifologiyalıq oqiğalar da wşırasadı. Dey twrğanmen, «Hikmetter» Qwran süreleri men ayattarınıñ audarması da, sol auanda jazılğan şariğat şarttarı da emes. Kemeñger babamız öz uaqtısınıñ şındığımen qosa öz ömiriniñ bükil bolmısın, ğwmırlıq täjiribesin, izdenisteri men qwlşınıstarın, Allanıñ aq jolın – Aqiqat jolın tabu men tanu üşin ne isteu kerektigin öleñdik örnekpen, ğwlamalıq terendikpen, şın mwsılmandıq wğımmen aytıp otırğan. Ana sütimen, ata tärbiesimen, wstaz wlağatımen, qarşadayınan qanına siñgen, boyına darığan, jüreginen jay alğan wlı Nanım, onı osı Aqiqat jolındağı tınımsız izdeniske tüsirgen, basınan keşken barlıq hikmetter turalı tolğandırğan, bükil ınta-ışqınmen, qwştar könilmen Aqiqat jolın tanuğa, tabuğa den qoyğan, bwl mwrat jolında ol qinalıs pen qiındıqtıñ qandayına bolsa da köngen, tözgen».

Söytken babamız wstanğan, uağızdağan haq jolı ideyası tek Qazaqstan men Orta Aziya ğana emes, sonımen qatar birte-birte Ündistan, Pakstan, Iran, Arabstan, Kişi Aziyadağı Türkiya, Edil boyı men Kavkaz tauların mekendegen mwsılman jamağatına da jetip, öz qostauşıların tapqan.

Türiktiñ ataqtı aqını, kemeñger danagöyi Jünis Ämire (1250-1320) de Qoja Ahmet YAsauidi öziniñ ruhani wstazı sanağan.

Yasılıq şayır söytip joğarıda aytılğanday 1167 jılı 73 jasında qaytıs boladı. Jergilikti halıq jäne onıñ izbasarları, şäkirtteri, aqın denesin qazirgi ğimarat twrğan jerge jerlegen. Onıñ basına äuelde ädemi kümbez ornatılğanımen, monğol şapqınşılığınıñ twsında ol qwlap qaladı.

On törtinşi ğasırdıñ ekinşi jartısınan bastap Türkistan ölkesin Monğoldıñ türkilengen Barlas ruınan şıqqan Tarağay bektiñ balası älemge Temirlan (Aqsaq Temir – Ä. D.) degen atpen äygili bolğan Orta Aziyalıq kolbasşı biledi. 1370 jılı ol öziniñ baqtalastarı men negizgi qarsılastarın küyrete jeñgennen keyin Mauarannahr jwrtına bilik jürgizdi. Ortalıq şaharı etip Samarqan qalasın tañdap aldı. Temir ğılım men mädeniettiñ ösuine, örkendeuine ayrıqşa köp köñil böldi, äskeri jorıqtarda qolğa tüsken şeberlerge Orta Aziya men Qazakstannıñ qalalarında meşit, medrese, kesene, ğimarattar saldırdı. Sonıñ kuäsi – arhitekturanıñ tamaşa ülgisi retinde küni büginge deyin saktalğan Türkistandağı Qoja Ahmet YAsaui kesenesi. Joğarıda biz YAsaui qaytıs bolğan soñ aqın ziratınıñ basına ornatılğan kümbez qwlap qalğan degenbiz.

Mine Aqsaq Temir jergilikti halıqtıñ köñilinen şığıp, olardı öz ıqpalında wstau maqsatımen 1395 jıldan bastap Türkistanda Qoja Ahmettiñ basına ekinşi ret eskertkiş ornatudı bwyıradı. 1395 jıldan bastauda da köp sır bar siyaqtı. Öytkeni ol sol jılı ğılım, bilim, önerimen atı şıqqan Iran elindegi Isfahan, Şiraz qalaların jaulap alıp, özine bağındırğan soñ, ondağı qış, ağaştan tüyin tüygen has şeberlerdi Samarqan, Bwhara, Türkistanğa qaptatqan. Bwğan eki dälel bar: biri – eskertkiştiñ soltüstik jaqtağı sırtqı qabırğasındağı arab tilinde jazılğan «bwl (eskertkiştiñ) şeberi Hudja Hasan Şirazi» degen jazu. Ekinşisi – kesenedegi Qoja Ahmet ziratı bar «Qabırhana» attı bölmege jarıq beru nietimen Temirdiñ ämirimen istelgen biiktigi bir, bir jarım metr keletin eki mıs şırağdandağı arab tilindegi jazular. Onda «bül şamdardı jasauşı Iz ad-Din bin Tadj ad-Din äl-Isfahani. 799 jıl» dep jazılğan. hidjıranıñ 799 jılı bizdiñ jıl sanauımız boyınşa 1396 jılğa säykes keledi, yağni bwl data Temir 1395 jılı Irandı jaulap alğannan keyin Isfahanda Qoja Ahmet keseneine arnap şam jasatqan degen oyımızdı quattay tüsedi.

Biraq Aqsaq Temirdiñ ömiri men jorıqtarı jaylı 1429 jılı jazılğan Şaraf ad-Din Äli Yaz- didiñ (?-1454) ataqtı «Zafarname» («Jeñis nama») attı jılnaması Qoja Ahmet YAsaui keseneiniñ salınu tarihın mına jäytpen baylanıstıradı: «hidjranıñ 799 (1396) jılınıñ küzinde Moğolstan ämirşisi Hızır Qoja hannıñ qızı Tükeli hanımğa üylenu maqsatımen Aqsaq Temir Samarqan mañında «Dilkuşa» (jürek quanışı – Ä. D.) dep atalatın mäueli baqtıñ qwrılısın ayaqtatqan soñ, bolaşaq jarın künşilik jerden kütip alu üşin jolğa şıktı.

Jolay qar jauıp ketkendikten saltanattı jasaq Ahanğaran teñiregindegi Şınaz qıstağına şatır tikti. Al Aqsaq Temirdiñ özi Yası şaharındağı Qoja Ahmettiñ qabirine barıp bas iip kaytpaq bop jürip ketti. Mwnda kelgen soñ taube räsimin bitirip mazarattıñ kütuşileri men qamqorşılarına sıy-siyapattarın ülestirdi. Sodan Şınazdağı öz ja- sağına oralğan jerde oğan Tükeli hanım kerueniniñ jaqındap kalğandığı jaylı habar jetti» dey kelip, jılnamaşı öz hikayasın «Aqsaq Temir Iasığa kelgen däl osı saparında Qoja Ahmet mazaratının üstinen kesene saluğa jarlıq berip edi, bwl ğimarat sodan bir jıldıñ işinde dayın boldı» dep ayaqtaydı. Biraq M. E. Masson «Zafar name» avtorınıñ «kesene bir jılda salınıp bitti» degenine şübä keltirip, oğan üzildi-kesildi qarsı şığadı. Aqsaq Temir Yasığa 1397 jılı kelgen kezde eskertkiş qwrlısı biraz jerge barıp kalğan edi, sonday-ak bwl ğimarat eki jılda emes, arağa köptegen jıldar salıp barıp bitken degen joramal wsınadı.

Masson pikiriniñ janı bar. Öytkeni, joğarıdağı şamdağı «1396 jıl» degen data da Masson joramalın quattaydı. Sebebi, eskertkiş salınbay twrıp oğan şam jasattı deu qisınsız.

Asılı Aqsaq Temir ğimarat qwrlısın 1395 jılı bastatqan. Al, 1397 jılı Şınaz arkılı Yasığa osı qwrlıstıñ qarqının bilip qaytu üşin kelgen siyaqtı. Bir qızığı Molla Imam Sığanaki attı şejireşi «Ausaf Hamid Swltan» («Hamid Swltannıñ jaugerşiligi jaylı jazbalar») degen eñbeginde Qoja Ahmet kesenei jaylı mına bir derekterdi keltire ketedi. «Altın Ordanıñ hanı Toktamış Temir swltandığına jasağan kezekti bir şapqınşılığında aqınnıñ mazarı men onda twratın şıraqşı-şayhılardıñ (mal-mülkin) tonap alıp ketti. Äulieni qorlağanı üşin Temir «asıl su» mañında tatarlardı quıp jetip talqandadı. Qazına, dünielerdi kaytardı. Osı jorıqta kolğa tüsken äskeri oljanıñ qarajatınan Qoja Ahmet beyitiniñ üstinen kesene kwrlısın bastadı. Ämirşi sonday-aq medrese de saldırmaq oyı bar edi, biraq twtqiıldan kelgen ajal oğan ol oyın orındatqızbadı»,- deydi. Aqsaq Temir Toqtamıspen 1395 jılı soğıskan. Olay bolsa, joğarıdağı Molla Sığanaki esteliginde de belgili bir şındık bar deuge boladı. Degenmen bwl siyaqtı añızı men şındığı aralasa keletin derekterdiñ aqiqatın anıqtau üşin de wzaq izdenu men zerdeli zertteu qajet ekeni sözsiz.

Bir qızığı eskertkiştiñ kirpişi Türkistanda jasalmağan siyaqtı. Onıñ qwramındağı topıraq Türkistannıñ batısında otız şakırımday jerde jatqan Sauran qalasınıñ topırağımen däl keledi. Eskertkiş kirpişiniñ qwramın zerttegen ğalımdar da mwnı rastaydı. Şınında da jergilikti halıq añızınıñ aytuına qarağanda, Sauranda jasalğan kirpişter Aqsaq Temirdiñ ämirimen Türkistan deyin qatar tizile twrğan qwldardıñ qoldan qolğa ötkizuimen jetkizilgen. Kirpiştiñ qwramına bieniñ süti men attıñ kılşığı aralastırılğan degen de söz bar.

«Qwrılıstı saluşı arhitektor jergilikti halıq twrmısın, olardın eski senimderi – şamandıq tüsinikterin, oyu-önerin jaqsı bilip, sabaqtastırğan. Keybir qabırğalardıñ oyuı qazaqtıñ kiiz üyiniñ keregelerin, basqwrlardıñ äşekeylerin, kilem, tekemet, tür oymıştarına eliktegendikti bildiredi… Qwran ayattarın qabırğalarğa äsem oymıştar arqılı siıstırıp, onı jazudan göri oyuğa wqsatıp jibergen. YAğni şeber şığıs qwrılıs önerin jergilikti halıq önerimen tamaşa wştastırğan. Dalanıñ tabiğatı, ösimdik, gül, şeşek körinisteri de qwrlıs boyınan jarasımdı orın tepken. Meşittiñ sır boyauı sarı dalanıñ quañ türin beynelese, kümbezi kök jasıl köktemin, aspan alemin elestetkendey»1 degen prof. X. Süyinşäliev pikirinde de şındıq bar. Osılayşa, kesenedegi otız beske juıq bölmeler birin-biri qaytalamay örnektelgen.

Ärbir bölmeniñ de özindik atauı bar. Mısalı, «Qazandıq». Bwl qwjıra – kesenedegi eñ ülken zal. Onın «Qazandıq» ataluına osı bölmedegi biiktigi eki jarım metrge juık, jeti türli bağalı materialdardıñ qospasınan Aqsaq Temirdiñämirimen qwyılğan qazan sebep bolğan.

Bir qızığı «Qazandıqtıñ» kümbezi Orta Aziya men qazaqstandağı ğimarattar kümbezderiniñ barlığınan ülken. Dälirek aytqanda diamerti 18,2 metr. Jalpı kölemi 330 şarşı metr de, biiktigi 37,5 metr keletin osı ülken zalğa kesenediñ özge kwjıralarınıñ işinen 14 esik kelip toğısadı. Kümbezdiñ aua almastırıp twratın tört jeldetkişi tağı bar.

Qazandıqpen däliz arkılı jalğasıp jatqan bölmelerdiñ biri – «Ashana». Mwnıñ qwrlısı da Orta Aziya eskertkişteriniñ eşqaysısın qaytalamaydı. Ashanada bıqtırılğan biday men jas etten arnayı botqa pisiredi eken. Dayın bolğan tağamdı ülken astaularğa qotarıp «Qazandıqta» kütip otırğandarğa beretin bolğan. Keseneniñ oñtüstik jağına ornalasqan bwl bölme XVIII, XIX ğasırlarda jatjerlik basqınşılarmen bolğan soğısta biraz zaqımdanğan.

«Kitaphana – kişigirim bölme. Mwnda erterekte eski qoljazbalar men kitaptar saqtalğan. İs qağazdarı da osında jürgizilgen. Mwnda ejelgi jazba mwralar işinen XII ğasırğa jatatın eki Qwran men Qoja Ahmet YAsauidiñ «Hikmeti» qoyılğan.

«Qabırhana» – keseneniñ oñtüstik batıs jağına, yağni Mekke tarapına ornalasqan. Mwnda Qoja Ahmet jerlengen. Bir ğajabı aqın kabiriniñ üstine qoyılğan qwlpıtas öte qarapayım. Tipti jazuları da joq.

«Ülken Aqsaray» jäne «Kişi Aqsaray» attı ğimarattıñ soltüstik şığısına ornalasqan bölmeler de «Qazandıqpen» däliz arqılı jalğasıp jatır. Basında bwl bölmelerde däruişter özderiniñ dini jiındarın ötkizgenimen, XV-XIX ğasırlarda bwl qwjıralar qazaq handarınıñ rezidenciyası bolğan. Olar mwnda türli elderdiñ elşilik ökilderin kabıldap, äskeri, sauda kelissözderin jürgizgen.

«Qwdıqhana» – bwl da «Qazandıqpen» däliz arqılı jalğasıp jatqan bölmelerdiñ biri. Mwnda qazaq halqı XVIII ğasırda joñğar basqınşılarımen küresip jatqan jıldarı istelgen qwdıq bar.

Mine, ortağasırlardağı säulet öneriniñ biik şıñı ispetti osı eskertkiş 1395 jılı irge tası qalanıp, bituge birer apta qalğanda, 1405 jılı Qıtayğa bara jatqan Aqsaq Temirdiñ qaytıs boluına baylanıstı oñ qanatın säulettendiru jwmısı ayaqtalmay qaladı.

XIX ğasırdıñ soñınan bastap bwl ğimarattı orıstıñ aldıñğı qatarlı şığıs zertteuşi-ğalımdarı V.Radlov (1837-1918), A.Divaev (1855-1933), E.Malov (1880-1957), A.A.Semenov (1873-1958), N.G.Mallickiy (1873-1947), M.Bekçurin, G.N.Ahmerov, M.E. Masson jäne şetel okımıstılarınan şved sayahatşısı Genrih Mozer biraz zerttedi. Mäselen soñğı ğalım 1889 jılı Leypcigte şıkkan bir eñbeginde bwl zäulim ğimarattıñ kırıq-elu şakırımnan men mwndalap körinetindigin tañ qala jazğan.

Osı rette toqtala ketetin bir jäyt – kesene epigrafikasınıñ mäseleleri. Gimarattağı jazulardı alğaş tärjimalauşılardıñ biri tatardıñ XIX ğasırda ömir sürgen ğalımı, tarihşısı, tilşisi Gaynutdin (yaki Gaynitdin) Nazmutdinwlı Ahmerov. Ol tatar tili oqulığın jazumen qatar sol tilge baylanıstı birqatar maqalalardıñ da avtorı. 1894 jılı taşkenttik qazı Lutfulla qoja Atakaziev degen Türkistanğa kelip, kesene epigrafikasınıñ birqatarın köşirip aladı da onı 1895 jılı Qazan u şversiteti janındağı arheologiya, tarih, etnografiya institutına jiberedi. Qoljazbanı karap şığu G. N. Ahmerovke jüktelgennen keyin, atalğan ğalım ol dünieni şwqşiya qarap, keybirin orıs tiline audarğan. Biraq kesene epigrafikasın zertteuşiler ol audarmada qateler ketkendigin aytadı. Dey twrğanmen, ol ağattıq G.Ahmerovtıñ tärjimasınan emes, epigrafikanı qolmen köşirgenderdiñ katesinen boluı mümkin ekendigin este wstağan jön. Özi körmese de, koljazba boyınşa tärjima jasap şığudıñ özi de sol kez üşin zor jetistik edi. Qazir eskertkiş epigrafikasın zertteuşiler G.Ahmerov eñbegine soqpay kete al- maydı. Biz de öz jwmısımızda oğan iek artqañımızdı atap ötkimiz keledi.

Kesene – biz halkımızdıñ öz däuirine layıq tuğan mädeni mwrası, asıl öneri, ruhani baylığınıñ biri dep bilemiz. Ondağı jazulardı dini reñki basım eken dep öñin aylandırıp redakciyalau, qazirgi zaman ıñğayına beyimdeu kiyanat. Onda ol öziniñ män-mañızın, erekşeligin joğaltadı. Sondıqtan da oğan biz tarihi qaytalanbas jazba jädigerşilik retinde qaraymız.

Qabırhanağa kire beristegi zirathananıñ sol jağındağı qabırğada jerden üş, üş jarım metr biiktikte dualğa oyılıp arab tilinde mınaday söylem jazılğan: «La illaha illa Alla Muhammadan rasul Alla…» yağni «Alladan baska jaratuşı joq, Mwhammed onıñ (Allanıñ) elşisi…» Bwl jazulardağı äripterdiñ biiktigi elu santimetrge juıqtaydı. Al, odan tömenirekte diametri eki-üş santimetrdey etip wsaq äriptermen tağı da sol tilde: «Mwnı jazğan wsta Mwhammad Niyaz bin wsta Mwhammad Nazar Marğilani. 1303 jıl» degen jazudı da bayqadıq. Joğarıdağı birinşi söylem erterekte XV ğasırda, yağni osı ğimarat salınğan kezde jazılğan siyaqtı, al tömendegi Marğilani degen kisi hidjıranıñ 1303 yağni 1835 jılı jazularğa jaña öñ bergen. Osı «Qabırhana» esiginiñ oñ jağındağı kabırğağa da oyıp tört bwrış salınğan. Onıñ işine arabtıñ Kufa jazu örnegimen Qwrannıñ 112-süresi jazılğan. Qabırhananıñ esigi de öziniñ ädemi äşekeyimen, oyu-örnegimen kez tartarlık. Ağaştan tüyin tüyetin nağız şeberdiñ qolınan şıqqan dünie. Esiktiñ öne boyı birneşe bölikten twradı. Mäselen joğarğı böligine oyıp şeñberli örnek jasalğan. Sonıñ işine:«Ya swbhan», «Ya burhan», «Ya Hannan», «Ya Mannan», «Ya Diyan», «Ya Rahman», yağni Alla tağalanıñ toqsan toğız atınıñ epitetiniñ altauı jazılğan. Bwl esik te Isfahanda jasalsa kerek. Öytkeni mwnda da osı esikti istegen «Iz ad-Din bin Tedj ad-Din Isfahani» degen joğarıda atı atalğan wstanıñ esimin tağı kezdestirdik. Sonday-ak onda «hidjranıñ 799/1396 jılı» degen data da qosa körsetilgen. Sonımen katar osı esikte arab tilinde mınanday sözder jazılğan: «(Bwl esik) jaratuşı Allanıñ sıyı, sonıñ ämiri boyınşa (şeber) Allanıñ eñ tandaulı esigin (äli) izdeydi». Bwl söylem «Osı esikti jasauşı şeber, bwl esik jasalıp bitkenimen, ol tağı da Allağa qattı wnaytın basqa da esikter jasau üşin izdenedi» degen oydı bildiretin siyaqtı.

Aqsaq Temir kezinde Qoja Ahmet YAsaui mavzoleyin Mekkeden keyingi äulielik orın dep jariyalağan. Öytkeni, Mekkege zirat etu üşin mındağan şaqırım jol jürip, bar düniesin şığındap, arıp-aşıp baratın Orta Aziya men Qazaqstandıq halıq endi alısqa artınıp, tartınbay-aq Türkistanğa kelse, nieti qabıl bolatın boldı. Äri äuliege siınuğa kelgenderdiñ de şığındarı Temirdiñ qazınasına nauaday qwyıladı. Sonday-aq bwl alıp ğimarat bitse, özine köl-kösir abıroy keletinin Temir boljağan. Sondıqtan ol «Qabırhananıñ» kak mañdayşasına, yağni jaqtauınıñ üstine jiırma, otız metr jerden anıq oqılatınday etip iri äriptermen arab tilinde tömendegi sözderdi jazdırğan: «Bwl qasietti qabırhananı saldırğan wlı ämirşi, barlıq halıqtardın qojası. Meyirimdi Alla (isine) jar bolğan Ämir (Ämir) Taymur (Temir) Guragan bin Tarağay (Tarağay ülı) bin Ämir Barqal bin Ämir Äylankar bin Ämir al-Djalil bin Ämir Qaradjar. Alla tağala onıñ äkimdigi men patşalığın mäñgilik etsin».

Aqsaq Temir mwndağı «Guragan» (qazaqşa «köregen») degen laqaptı (psevdonimdi – Ä. D.) Ä. Divaevtiñ pikirinşe Şıñğıs wrpağı bireuiniñ qızına üylengeni üşin alğan.

Qabırhana esiginiñ jaqtaularına japsırılğan qañıltırda da qola sarğış boyaumen jazılğan jazular barı bayqaladı. Biraq olardıñ köpşiligi uaqıt tezine tötep bere almay tot basıp ketken. Degenmen keybirin okuğa mümkindik boldı. Mısalı «Bilim izdeu (alu) ärbir mwsılmannıñ (qasietti) borışı. Allanıñ elşisi (Rasul Alla) dwrıs aytadı». Tağı bir söylem bılay tärjimalandı: «Mäñgilik tınıştıqqa bölengir payğambar bılay dep edi: «Mezgilin ötkizbey namaz oquğa asığıñızdar, ölim quıp jetpey – täubağa keliñizder. Allanıñ ökili (Rasul Alla) dwrıs aytadı». Sonday-aq bir jerde tağı bir söylemdi: «Dünie (ötip bara jatqan uakıt sekildi), sondıqtan onı dwrıs paydalan. Allanıñ ökili (Rasul Alla) dwrıs aytadı» dep audarsaq, al endi mına bir jazular: «(mäñgilik) tınıştıqqa kenelgir payğambar bılay dep edi: «Bwl ömirde (ataq) danq baylıq arqılı keledi, al o düniede (ataq) dañq qayırımdı ister arqılı keledi. Allanıñ ökili dwrıs aytadı» degen mağına aldı.

Kesene şığıs jaqqa qaratıp salınğan. Mavzoleydiñ osı şığıs jağındağı negizgi qaqpanıñ (eki) birinde de jazular bar bop şıktı. Onda bılay dep jazılğan: «Wlı adamdardıñ esigi baqıttıñ keni. Wlı adamdardıñ mahabbatı (yaki meyrimi nemese qayırımı – Ä. D.) baqıttıñ kilti. Jigittiñ (boyındağı) küş-quatı – baylıqtıñ jeli».

Kesenediñ işki qabırğaları men esiktegi keybir jazulardıñ sırı mine osınday. Al, sırtqı qabırğalarına Qwrannıñ 6-süresiniñ 58-ayatı jazılğan. Ol arnayı kirpiştermen örilip, kögildir boyaumen kömkerilgen.

Kesenede HÜ-HİH ğasır aralığın kamtitın ataqtı kisilerdiñ qabırlarınıñ basına koyılğan qwlpıtastar da saqtalğan. Olardıñ jazularınıñ barlığı arab tilinde. Bwl tastardıñ keybiri sol ğasırdıñ özinde-aq osı ğimarat işinde bolsa, al keybireuleri dalada tozıp ketpes üşin kesene işine kirgizilgen.

Bwl tastar men olardağı jazulardıñ da tarihı qızıq. 1405 jılı Otırarda Aqsaq Temir dünieden qaytqan soñ Orta Aziya men Qazaqstan territoriyasındağı ol qwrğan imperiya qwladı. Temir wrpaqtarınıñ arasında taqqa talasqan qan tögis şayqas bastaldı. Iran eliniñ bir böligi, Auğanstan jäne Orta Aziyanıñ bir qatar jerleri Temirdiñ bir balası Şahruh mırzanıñ (1377-1447) qol astına qarasa, al Mauarannahr elin Şahruhtıñ balası yağni Temirdiñ nemeresi Wlıqbek (1394-1449) biledi. Biraq 1469 jıldardan bastap Temir äuletiniñ memleketi de birjola ıdıradı. Sonday-aq Altın Orda handığınıñ da irgesi şayqalıp bıtıray bastağan twsta Şıñğıshannıñ köp wldarınıñ biri Jolşı Şıbannan (arab, parsı jazbalarında Şayban bolıp keledi – Ä. D.) tarağan wrpaqtarı (Şaybandar äuleti) on besinşi ğasırdan bastap Türkistan öñirindegi Däşti Qıpşak dalasınıñ biligin öz qolına aldı. Türki taypalarınıñ bügingi qazaq, özbek halıktarı jeke otau tigip, wlt bolmay qoyan-qoltıq aralasıp twrğan kezderi osı Däşti Qıpşaq dalasınıñ hanı Äbu-l-Hayr (1412-1468) boldı. Ol qaytıs bolğan soñ, han ordası onıñ ziratına mramor tas qoyğan. Kesenedegi bwl märmär kwlpıtastı jergilikti halıq «ayna tas» deydi.

Şınında da 600 jıl ötkenine qaramastan bwl tas pen ondağı jazular da öte jaqsı saqtalğan. Qwlpıtas üñilgen kisi jüzin köretindey tap-taza. Ondağı jazulardı ana tilimizge audarğanımızda mınanday mağına aldı. «Bwl märtebeli taza zirathananıñ iesi hazret, ataqtı han, dañktı patşa (ma lik), Alla (tağalanıñ jerdegi) ökili, jer betindegi jomarttardıñ jomartı, wzındığı men köldeneñi (jağınan wzaq) memlekettiñ qamqorşısı, swltandardıñ swltanı, eki batıs patşalarınıñ tiregi, ämirşiler men qazılardıñ uälisi, bükil jihan patşalarınıñ patşası, swltandıq taqtıñ layıqtı mwrageri, Allamen körşiles bola alğan patşanıñ naq özi, patşa retinde nığaya da qayırımdılanğan, Allanıñ rahımı tüsip künäsi keşirilgen Äbu-l-Hayr han ibn Han. Äbu-l-Hayr han öziniñ kasietti jomarttığı men tabiği näziktigi jağınan (nağız) mwsılmannıñ özi. Onıñ kabiri jännät baqtarınıñ biri».

Ağılşın şığıstanuşısı K.E.Bosvort öz zertteuinde «Äbu-l-Hayr Horezmniñ ämirşisi edi, sonda twrğan» dese, orıs şığıs zertteuşisi, ataqtı tarihşı V.V.Bartol'd «Äbu-l-Hayr hidjıranıñ 833 (1429-30) jılınıñ meşin ayında han bolıp jariyalanğan. 1430-31 jıldarı ol Horezm ölkesiniñ bas qalası Ürgenişti basıp alğanmen, onda ğwmır keşken joq, qalanı tastap Sır özeniniñ oñ jağına ötip ketuge mäjbür boldı» dep jazdı. Iya, sonımen Äbu-l-Hayrdıñ Türkistan ölkesinde twrıp 1468 jılğa deyin patşalıq qwrğanı, sonda dünieden qaytqanı belgili boldı.

Äşekey-örnegi jağınan Äbu-l-Hayr hanğa qoyılğan mramorlı qwlpıtaspen talasa alar tağı bir qwlpıtastan mınaday joldardı oqıdıq. «Bwl kasietti zirattıñ iesi (Allanıñ) rahımı tüsip, isi oñğa basqan Rabia swltan Bike. Ol ayaulı ağzam äl-Hakan Ämir Temir Guragan balası Şah Ruh mırzanıñ wlı ardaktı da ataqtı ağzam, swltandardıñ swltanı Wluğ Bek Guragannıñ qızı. Alla Tağala olardıñ ziratına nwrın töksin. Ol (Rabia) 870 (1465) jılı qaytıs boldı.» Iä, Rabia Swltan Bike – ataqtı astronom Wlıqbektiñ kızı.

Wlıqbek Aqsaq Temirdiñ Şahruhtan tuğan nemeresi ekenin joğarıda ayttıq. Äygili Ämirşi süyikti nemeresine Muhammad dep azan şaqırıp at qoyıp, öz äkesi Tarağaydıñ esimin kosa bergenimen, saray mañındağılar onıñ zerektigin, aqıldılığın bayqap, bolaşağınan ümit kütip, onı jas küninen-aq » «wlı bek» (velikiy knyaz' – Ä. D.) yağni «Wlıqbek» dep atap ketedi.

Atası onı közinen bir eli de tasa etpegen. Oğan öziniñ bolaşak izbasarı Wlıqbek bolar degen senimmen karağan. Birak ol Temir kütkendey äsker bası bolmay, jihanğa mäşhür ğalım boldı. Mine, osı Wlıqbektiñ süyikti qızı Rabiağa Äbu-l-Hayr üylengen. Tarihi derekterge karağanda Rabia Äbu-l-Hayr qaytıs bolğan soñ, 16 jılday küyeuin aza twtıp twrmısqa şıqpağan. Tek 1465 jılı özi de dünie salğan soñ, onıñ balaları men han sarayı Qoja Ahmet keseneiniñ oñtüstik batısına karay otız, qırıq metrdey jerden Rabiağa arnap kümbez saldırdı. Türkistandı 1864 jılı Rossiya äskeri jaulap alğan soñ 1895 jıldıñ tamız ayında Rabianıñ kesenesin «eski, bir küni qwlap kaluı mümkin» degen sıltaumen qiratqan. Al, jergilikti halıq onıñ qwlpıtasın Qoja Ahmet YAsaui mav- zoleyine kirgizgen.

Äbu-l-Hayr han men Rabianıñ Süyiniş Qoja han attı balası bolğan. Süyinişten Keldi Muhammad Sültan, Mubarak şah sültan attı eki wl jäne Mastura hanum attı qız tuğan. Oğan dälel osı Qoja Ahmet YAsaui kesenesindegi mına bir üş kwlpı tastardağı jazular. Birinen: «Bwl zirat (Alla tağala tarapınan) keşirim körip, meyirimge bölengen Qwl Muhammed swltan keldi Muhammad wlıniki. Ol (Keldi Muhammad swltan) qayırımdı patşa ağzam Äbu-l-Hayr hannıñ wlı Süyiniş Qoja hannıñ balası» degen jazudı oqısaq, al ekinşi tasta: «Bwl qabırdıñ iesi (künäsi) keşirilgen, (Alla tağalanıñ) meyirimi tüsken, isi alğa baskan jasöspirim Mubarak şah swltandiki. Ol Äbu-l-Hayr han balası Süyiniş Qoja hannıñ wlı Keldi Muhammad Swltannıñ perzenti. 925 (1519) jılı qaytıs boldı» dep jazılğan. Keldi Muhammadwlı Mubarak mwndağı jazularğa qarağanda jastay kaytıs bolğan sekildi. Äri oğan koyılğan kwlpıtas ta özge tastarğa qarağanda kişileu. Al, mına bir üşinşi tastan: «Bwl zirattıñ iesi äl-Mastura hanım Keldi Muhammad Swltankızı. Ol kasietti äl-Haqan Äbu-l-Hayr hannıñ wlı Süyiniş Qoja hannıñ balası. (Mastura hanım) 915 jılı qaytıs boldı» degen jazudı oqıdıq. Mwnda körsetilgen data bizdiñ jıl sanauımız boyınşa 1508 jılğa säykes keledi.

Sonımen Äbu-l-Hayr hannıñ nemeresi Keldi Muhammad Swltannıñ perzentteriniñ işinen äueli qızı Mastura hanum 1508, al wlı Mubarak şah 1519 dünieden kaytqan. Al ülken balası Qwl Muhammadtıñ basına koyılğan kwlpıtasta nege ekeni belgisiz eşkanday data körsetilmegen.

Osı rette ayta keter jäyt halkımızdıñ twñğış tarihşısı Muhammed Haydar Dulatidiñ (1499-1551) jazbalarına qarağanda Äbu-l-Hayr öz handığınıñ tuın qazaq jerine tikkenimen Horasan jwrtına, yağni Iran eline köp moyın bwrğan. Tipti özin de arab, parsı ädet-ğwrpına jaqın wstağan adam. Ärine, qol astındağı türki ruları bwğan şoşi qarağan. Aqırı osınday jäne basqa da narazılıq 1456 jılı Şu boyında qazaq handığınıñ qwrıluına äkep soqtırdı. Öytkeni Äbu-l-Hayr han tarapınan köp qısım körgen Jänibek han men Kerey swltan Şu boyına aua köşip, sonda tu tikken. Mine, derbes qazaq handığınıñ tarihi arenağa köterilui osılay bastalğan. Bwl jäytke şwqşiya toktaluımızğa sebep bolıp otırğan da tağı bir qwlpıtastağı jazular sırı. Kesenedegi «Qazandık» attı sarayda öziniñ örnegi, oyuı, kölemi jağınan Äbu-l-hayrdıñ äyeli Rabia swltan Bikege qoyılğan kwlpıtastan kem tüspeytin tağı bir mramorlı qwlpıtas twr. Odan mınanday jazu- lardı okıdık: «Bwl zirattıñ iesi (künäsi) keşirilip (Alla tağalanıñ) rahımı tüsken, ömirdegi tirligi alğa baskan Aman bike Baraqwlı Jänibek kızı. Ol şarafattı radjab ayında 925 jılı dünieden kayttı.» Münda körsetilgen hidjıranıñ 925 jılı 1518 jılğa döp keledi. Bül jıldarı Jänibek han Şu boyına öz aldına otau tikkenimen, tuğan kızı Amanbikeni Türkistandağı Qoja Ahmet keseneine qoyudı wyğarsa kerek. Amanbike kwlpıtası muzeydi jöndeu kezinde azın-aulak zakımdanğanımen, ara- da bes jüz jılday ötse de jaksı saqtalğan.

HÜİ Ğasırğa jatatın qwlpıtas işinen tağı bir eki tas erekşe nazar audartadı. Birinşisi «Djalal ad-Din bin Amir Husayn Kungrati 942 (1530) jıl» dep sır aşsa, ekinşisinen «Şudja ad-Din hilal Amir ibn Djalal ad-Din ibn Husayn Kungrati’. 942 (1523) jılı qaytıs boldı» degen jazulardı oqıdıq. Bwl ekeui de HÜ ğasırda ömir sürgen Ämir Husayn attı kisiniñ nemeresi men şöberesi siyaqtı. Birak bwlar kimder? Zirattarına märmärden kwlpıtas qoyatınday Türkistan tarihında kanday rol' atqarğan? El qadirleytin uäli auız şeşender me, joq, älde el birligin korğağan batırlar ma? Ol jağı äzir belgisiz.

«Aqsaraydağı» tağı bir eki tas ta nazar audarttı. Bülar – HÜİ ğasırda ğwmır keşken Mulla Mir Kilan (yaki Kalan) degen kisiniñ Baki Sültan nıspılı balası (datası joq) men Dana Bibi attı 1007 (1597) jılı qaytıs bolğan qızına koyılğan kwlpıtastar. Olardıñ da kim ekendigi äli äzir belgisiz. Bir qızığı mwndağı jazu stili men oyu-örnekteri joğarıdağı tastardan alşaq emes. Barlığı bir qalıptan şıqqanday.

1978 jıldıñ jazında Qoja Ahmet YAsaui mavzoleyin restavraciyalau, zertteu jwmısın jürgizuge köp eñbek siñirgen, belgili tarihşı, sol kezdegi Qazak SSR Mädeniet ministriniñ orınbasarı Özbekäli Jänibekov ağamız mağan Aqsaq Temirdiñ Qoja Ahmet YAsaui keseneine bergen parsı tilinde jazılğan gramotasın (qolqatın) körsetip, tärjimalaudı ötinip edi. Mwnda Aqsaq Temir mavzoleydiñ iesi etip mwragerlik pravomen Qoja Ahmettiñ wrpağı Mir Äli Qoja şeyh degen kisini tağayındaytının, al Ämirşige dwğa bağıştap twru jäne kesenediñ is qağazdarın jürgizudi Hazret Daruiş Älige jäne onıñ wrpaqtarına tapsıratının jazıp qaldırğanın oqığanbız. (Ol jaylı tömenirekte jeke äñgime boladı). Bwl jäytke toqtaluımızğa sebep bolıp otırğan da kesenediñ şığıs jağındağı bas darbazanıñ mañında jatkan qwlpıtastardağı jazular. Birinen «Xudja Hadji Muhammadwlı Hudja Daruiş Muhammad 921 (1525) jılı ofat boldı» degen jazudı oqıp joğarıdağı Hazret Daruiş Älidiñ wrpağı degen oyğa keldik. Al, «Hudja Hudayberdi wlı Toqtasın. 950 (1543) jılı qaytıs boldı» degen jazuı bar qwlpıtas iesiniñ kim ekeni äli äzir anıqtalğan joq.

HÜİ ğasırdıñ basında bolğan türli tarihi jağdaylarğa baylanıstı Mauarannahr ölkesiniñ ataqtı qalası Otırar qwldıray bastadı. Al Yası Oñtüstik ölkesiniñ äkimşilik ortalığına aynaldı. Mwnda erterekte Otırardağı siyaqtı aqşalar jasala bastadı. Qalanıñ atı da Türkistan bop özgertildi. Osı Türkistanğa 1675 jılı orıs elşiligin bastap Qıtay eline bara jatqan Spafari degen diplomat keruenimen toqtap, tüstenip, qalanıñ jay-japsarı jöninde öziniñ qızıqtı derekterin qaldırğan. 1762 jılı Orınbor ölkesiniñ topografiyasın jasağan P. I. Rıçkov (1712-1777) ta öz jazbalarında Türkistan, Sauran, Otırar şaharlarınıñ salınu tarihına basa nazar auda radı. «Erterekte deydi ol – bwl ölkeniñ (Türkistannıñ) qalaları otızğa juıqtaytın, al qazir (1761 jıldı aytıp otır – Ä. D.) onğa da jetpeydi. Bwl qalalarğa qırğız-qaysaqtar ielik etedi».

XVIII ğasırda Türkistanda sayahatta bolğan tağı bir jihangez – Toboldıñ tatar tekti köpesi Tauış Mergen degen kisi Sır boyınıñ qalaların aralay kelip, Türkistan jaylı bılay daydi: «Türkistan (şaharınıñ) üyleri negizinen küydirilgen jäne saban qıştan salınğan. Qalada ülken mwnara men tört qaqpa bar. Mwnda (1000-ğa) juıq qazaqtar twradı. Olardıñ zañımen salınğan meşit te bar. Türkistan qalasınıñ mañı jazıq dala».

Qoja Ahmet YAsaui kesenei soñğı ğasırlarda tek dini ortalıq qana emes, sonımen qatar qazaq handarınıñ rezidenciyasınıñ da qızmetin atqarğan. Sondıqtan da osı kezderi keseneniñ töñireginde qojalar men qazaqtıñ üş jüziniñ de birneşe rularınan şıqqan köptegen ataqtı adamdardın süyegi qoyılsa kerek. Olardıñ basına qoyılatın qülpıtastar köbinese Samarqannan äkelinetin bolğan. Bwlar HÜ-HÜİ ğasırlarğa jatatın joğarıda aytılğan märmär tastardan tım özgeşe, kölemi kişkentay. Tipti keybiriniñ wzındığı elu-alpıs santimetr de, al salmağı on, on bes kilogramnan aspaydı. Mwndağı jazular bizdiñ ğasırımızdıñ basına deyin qazaq sauattıları qoldanğan arabtıñ kadim (köne – Ä. D.), jadid (jaña – Ä. D.) jazuların eske saladı.

Sonımen qojalar qwlpıtastarındağı jazularğa üñileyik:«Djunaydulla Hudja Naqib ibn Badşah Naqib ibn Djunaydulla Hudja Naqib ibn Alim Hudja Nakib ibn Asadulla Hudja Naqib. 1284 (1886) jılı dünieden qayttı».

Orta ğasırlardağı arab dästürinde kisiniñ tekti ekendigin familiyasına qarap biletin bolğan. Eger neğwrlım nıspısı wzaq bolsa, ol adamnıñ tegi de joğarılay bermek. Joğarıdağı tastardağı wzaq familiyalar da sonıñ kuäsi ispetti. Sonday-aq osı jazular işinde birneşe ret «nakib» degen söz qaytalanğan. Arab tilindegi osı söz «starşina», «glava» degen mağınalardı beredi. Sol sebepti joğarıdağı naqibtar Türkistanda twrğan qojalardıñ äleuettileri boluı kerek degen oyğa keuimiz de osıdan. Özge tastardağı jazular tömendegidey: «Swltan Mahmud töre ibn Ata Hudja. 1288 (1870) jılı şahit boldı,» «Ishak Hudja şayhu-l-Islam ibn Afdal (Abzal – Ä. D.) Hudja şayhu-l-Islam ibn Azamat Hudja şayhu-l-Islam» (datası joq – Ä. D.), «Ibn Hudja Hamid Fayzulla wğlı Yağkub Ata» (tuğan yaki ölgen jılı körsetilmegen – Ä. D.), «Islam Tahur Hudja bin Muhammad Tahur Hudja. 1299 (1872) jılı qaytıs boldı».

Mwsılman Şığısı halıqtarınıñ ädetinde eger qaytıs bolğan kisi äulieniñ qasına jerlenetin bolsa, onda ol o düniede Alla tağala tarapına jaqın bola aladı degen senim – nanım keñ etek alğan-dı. Al, Qoja Ahmet qasietti dep sanalğandıqtan da osı ğasırdıñ basına deyin öz jaqındarın osında jerleuge qwştar bolğandar köp bolğan. Biraq olar- dıñ işinde tek däuletti, twrmıstı kisiler ğana öz oyların jüzege asıra alğan. Ol üşin kesenediñ şıraqşı şayqılarına dünie beredi. Al, tipti tün işinde jasırın kömip, izin de bildirmey ketetin jäytter de kezdesken.

Qazir kesenede XIX jäne XX ğasırdıñ bas kezin qamtitın birqatar qwlpıtastar bar. Olardağı jazulardı egjey-tegjeyli bayandap jatpay-ak top- tap, atı-jöni men dataların ğana keltire keteyik. «Wrığı Aqtaz Uays Babahan balası. Marhwm 1294 (1876) jılı ofat bolğan». «Bekbolat ibn Küşetğali, Nayman elindegi … ruınan», «1294 (1874) jılı ofat bolğan Qwrban Qonısbay. Alla tağalanın rahımı tüskir ruı Jabay edi», «Span Mırza ibn Qorasbay. Alla tağalanıñ meyirimi tüse körsin», «Qambar – Arğın Talipbay (balası). 1318 (1826) jılı qaytıs boldı,» «Wrığı Jappas – Qwrmanay Talip Twrdıkül balası…» Soñğı qülpıtastıñ jartısı sınıp qalğan eken, sondıqtan jalğasın okuğa mümkindik bolmadı. «Qonısbay ibn Tangirberdi», «Äli Babur Bahadur Bökenşibay (ibn) Temirbekbay (balası). 1281 (1864) jılı dünieden qayttı». «Wrığı Arğın-Şınıbi Serke ülı. 1295 (1877) jılı safar ayında ofat boldı». Şınıbi Serke wlınıñ basına qoyılğan qwlpıtas keseneniñ künşığıs jağında jatır. Teginde onıñ ziratı keseneniñ işinde emes, sırtında boluı kerek degen joramalğa keldik. Soğan qaramastan jazuları jaqsı saqtalğan.

Mine, Qoja Ahmet YAsaui keseneindegi aldı HÜ, HÜİ, soñı XIX ğasır aralığın qamtitın keybir qwlpıtastar men ondağı jazular sırı osınday. Köneniñ közindey osınday asıl mülikter qazir memleket qaramağına alınıp, halıq mwrası retinde közdiñ qaraşığınday saqtaluda.

Äbsattar qajı Derbisäli, şığıstanuşı 

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan