سىر-سۇحبات

ەڭكەيمەگەن ەكەۋ

ء(اسىلحان وسپانۇلى مەن قالتاي (قاليوللا) مۇحامەدجانوۆتىڭ ومىرلەرىنىڭ كەيبىر ۇقساس ساتتەرى)

قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى، دراماتۋرگ قالتاي (قاليوللا) مۇحامەدجانوۆ 70-جاسقا تولعان مەرەيتويىن وتكىزۋگە شىمكەنت ارقىلى  – قىزىلورداعا كەلگەندە (1999 ج.) بىزدەرگە:  – ەسىڭدە بولسىن، شىمكەنتتە ۇستاز-عالىم، جورنالشى، اۋدارماشى ءاسىلحان وسپانۇلى ەسىمدى اعاڭ بار. ول سانالى عۇمىرىن زار زامان اقىندارىنىڭ مۇرالارىن قازىرگى جاستارىمىزعا جەتكىزگەن ۇلكەن تۇلعا، تۋراشىل، قازىرگى زاماننىڭ «اتتەگەنايلارىن» ەلدەن بۇرىن سەزىنگەن، ويىن اشىق ايتقان، دەگەنىنەن قايتپايتىن، ءام ەڭبەكشىل، پەندەشىلىگىنەن ازاماتتىعى مول، سول اعاڭمەن ەتەنە تانىسۋدى ەسىڭدە ساقتا، دەگەن-ءدى. كەيىنىرەك ونىڭ ۇلى – سۋرەتشى، جازۋشى، ەتنوگراف، زەرتتەۋشى  ەرالى ءاسىلحانۇلى وسپانوۆتى بىلگەننەن كەيىن، قالتاي اعامىزدىڭ تاپسىرماسى جادىمىزدا قايتا جاڭعىرىپ، ءاسىلحان اعانىڭ قيىن دا قىزعىلىقتى، تارتىسقا تولى، ناتيجەلەرى كوبىنە تابىسپەن اياقتالاتىن ىستەرىنە كوز جەتكىزىپ، قالتاي اعامىزدىڭ ءومىر تاريحىنا ۇقسايتىن كوپتەگەن جايتتەردى زەردەلەي باستادىق. ەكەۋىنىڭ دە ءومىرناماسى قازىرگى جاستارىمىز تامسانا، تۇششىنا، تاڭىرقاپ وقيتىن دۇنيەلەر ەكەن.

 

ءاسىلحان وسپانۇلى 1934 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى، بۇرىنعى ارىس اۋدانىنىڭ كومەشبۇلاق اۋلىندا دۇنيەگە كەلگەن. باباسى تۇرلىقوجا ەسكىشە ءدىني ساۋاتتى، قاجىلىققا بارعان، مەشىت يمامى بولعاندىقتان، اكەسى وسپانقوجا دا قۋعىن-سۇرگىن زاردابىن كوپ كورگەن. بۇل رەتتە قالتاي اعانىڭ اكەسى اقىن، ءدىندار مۇحامەدجاننىڭ (قارامولدانىڭ) حالىق جاۋى دەگەن جالعان جالامەن اتىلىپ كەتكەنى (1937ج) قالتايدىڭ ستۋدەنتتىك كەزى مەن كەيىنگى جازۋشى دراماتۋرگ بولىپ قالىپتاسقان ۋاقىتىندادا كەڭەستىك كەزەننىڭ ساياسي شەڭبەرىنە سيماعان اكە شىعارماشىلىعى الدىن تالاي كەس-كەستەي بەرگەنى ەسكە تۇسەدى.

سوعىس جىلدارى (1942-1944 جج.) شىمكەنت مۇعالىمدەر ينستيتۋتىن، كەيىن (1948-1955 جج.) قازمۋ-ءنىڭ (قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ) فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ جۋرناليستىك ءبولىمىن تامامداعان اعانىڭ بالا كەزىنەن ويانعان قۇشتارلىق سەزىمى ونى عىلىمي جولعا جەتەلەيدى. اكادەميا پرەزيدەنتى ق.ساتپاەۆقا جازعان سانسىز وتىنىشتەرىنەن كەيىن 5 پەرزەنتىن، قارت اكە-شەشەسىن قالدىرىپ، 1959 جىلى قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا قابىلدانىپ، «ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ ماسەلەلەرى (مادەلىقوجا، مايلىقوجا، قۇلىنشاق، مولدا مۇسا، نۇرالى، ەرگوبەك اقىنداردىڭ شىعارماشىلىق قىزمەتى نەگىزىندە» دەگەن تاقىرىپتا ديسسەرتاتسيا جازادى. ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن باستالعان جۇمىس، ول كىسى ومىردەن وزعاننان كەيىن كوپتەگەن قيىندىقتار مەن كەدەرگىلەرگە كەزدەسەدى.

 

قالتاي اعانىڭ قىزىلوردا پەدينستيتۋتىنىڭ 2 كۋرسىن تاستاپ، تاشكەنتتىڭ ونەر ينستيتۋتىنىڭ ءبىر كۋرسىن ءبىتىرىپ، اقىرى ماسكەۋدىڭ ا.ۆ.لۋناچارسكي اتىنداعى (گيتيس) تەاتر ونەرى ينستيتۋتىن ءتامامداپ، كەزىندە شەگىنشەكتەپ وقىعانى ويعا ورالادى.

ءاسىلحان-اعا اسپيرانتۋرانى بىتىرگەننەن كەيىن 2 جىلدان سوڭ، 1964 جىلى 14 قاڭتاردا ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسىن قورعاپ، (اكادەميكتەر قاجىم جۇماليەۆ پەن ءسابيت مۇقانوۆتار قارسى بولادى) فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عىلىمي دارەجەسىن الادى. ءسويتىپ قازاق ادەبيەتى تاريحىندا العاش رەت جوعارىدا اتالعان التى اقىننىڭ شىعارمالارى عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىپ، تۋعان حالقىمەن قاۋىشادى. كەيىن بۇل سالاداعى عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەسىن جيناقتاپ   20-دان اسا كىتاپ باستىرىپ شىعارادى.

زار زامان اقىندارىنىڭ بىردە-بىرەۋى ورتا مەكتەپ وقۋلىعىنا ەنگىزىلمەگەندىكتەن، ءاسىلحان اعا وسى باعىتتا تىنىمسىز ەڭبەك ەتتى. جوعارى بيلىكتەگىلەرگە بىرنەشە رەت حات جولدايدى. قازىرگى سىر ەلىنىڭ باسشىسى، حالىقتىڭ قۇرمەتىنە بولەنىپ وتىرعان قىرىمبەك كوشەرباەۆتىڭ مينيستر كەزىندە مايلىقوجا شىعارمالارى العاش رەت مەكتەپ وقۋلىعىنا ەنگىزىلدى. سوندىقتان ءاسىلحان اعانىڭ قىرىمبەك ىنىسىنە دەگەن العىسى شەكسىز بولىپتى. جانى جاقسىلىقتان جارالعان ىسكەر باسشى قىرىمبەككە دەگەن قالتاي اعانىڭ دا، اعايىن-تۋىستارىنىڭ دا ريزاشىلىعى ۇشان-تەڭىز. ءوڭىر باسشىسى ءوزى تىكەلەي ارالاسىپ قازاقتىڭ قالتايىنىڭ باي كىتاپحاناسىن قىزىلورداعا الدىرىپ، وبلىستىق ءا.تاجىباەۆ اتىنداعى امبەباپ كىتاپحاناسىنان ارنايى وقۋ زالىن اشتىردى. ءسويتىپ قالتايدىڭ باي قازىناسى تۋعان ەلىمەن قاۋىشتى.

قازىر قوعام قايراتكەرى دەگەن جاۋاپتى، قاسيەتتى، مارتەبەلى، ءماندى ۇعىمنىڭ دارەجەسىن ءتۇسىرىپ جىبەردىك. ول كۇندەلىكتى كىم بولسا سونى ماداقتاۋدىڭ قۇرالىنا اينالىپ كەتتى. ءاسىلحان مەن قالتاي اعالاردىڭ ومىرباياندارىمەن جەتە تانىسىپ، وقىپ ءبىلىپ، جۇرەگىمىزگە تەرەڭ قابىلداعاننان كەيىن – ەكى تۇلعانى دا، ناعىز قوعام قايراتكەرلەرى قاتارىنا جاتقىزار ەدىك. ءسوزىمىزدى دالەلدەيىك.

شىن ماعىناسىنداعى قوعام قايراتكەرى ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامنىڭ قۇلى ەمەس، ونىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولۋى ءتيىس. قوعام قايراتكەرى ءوزى بەل ورتاسىندا جۇرگەن قوعامدى كەرى تارتاتىن تۇيتكىلدەرىن ءبىلىپ، سەزىنىپ، ونىڭ سەبەپتەرىن تۇششىنىپ، تىعىرىقتان شىعاراتىن جولدارىن كوپشىلىك ساحناسىنا شىعارىپ وتىرۋ كەرەك. قالتاي اعانىڭ كەز كەلگەن شىعارمالارىن الساڭىز شىندىققا نەگىزدەلگەن ۋىتتى كۇلكى مەن وتكەن قوعامنىڭ كەلەشەكسىز، كەرتارتپا كەزەڭدەرىنە مەڭزەپ وتىرادى.

ال ءاسىلحان اعا 1986 جىلعى اقپان ايىندا، ياعني جەلتوقسان وقيعاسىنا دەيىن م.س.گورباچەۆكە، وندا قازاقتاردىڭ ۇلتتىق تىلىنەن ايىرىلا باستاعانىن، ورىستانۋ ساياساتىنىڭ شۇعىل ءجۇرىپ بارا جاتقانىن، قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق بولاشاعىنا قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانىن، قازاقتاردىڭ دا ۇلتشىلدىق نامىسى بار ەكەنىن دالەلدەپ حات جولدايدى. 10 ايدان كەيىن كوپكە ءمالىم الماتىداعى ل.برەجنەۆ الاڭىندا قازاق جاستارىنىڭ باس كوتەرۋى جازىقسىز جاستاردىڭ قانتوگىسىمەن اياقتالىپ، 1987 جىلى وك ارنايى قاۋلىسىمەن قازاق ۇلتىنا «ۇلتشىل» دەگەن جالا جاپتى. وقۋ ورنىندا، مەكەمەلەردە وسى قۇجاتتى قولداۋعا شاقىراتىن ارنايى جينالىستار وتكىزىلىپ، اتالعان شارا شىمكەنت پەدينستيتۋتىندا دا وتەدى. پارتبيلەتتى وتىرىك قالقان ەتكەندەر جاستاردى ايىپتاپ ءسوز سويلەگەندە، ءاسىلحان اعا شىداماي مىنبەگە شىعىپ ءبىر جىل بۇرىن قازاقستانداعى جاعداي جايلى م.س.گورباچەۆكە حات جازىپ، جەدەلحات جولداعانىن ايتپاقشى بولعاندا، ينستيتۋت رەكتورى، ءا.وماروۆ: «جەلتوقساندا الاڭعا جاستاردى وسىنداي دوتسەنتتەر باستاپ شىققان»، – دەپ جالا جاۋىپ سويلەتپەيدى. جاستاردىڭ ارەكەتتەرىن جاقتاعانى ءۇشىن وعان قاتاڭ سوگىس بەرىلىپ، جيىرما جىلدان اسا ۇستازدىق ەتىپ، مىڭداعان شاكىرتتەر دايىنداعان اعا جۇمىستان قۋىلادى. جينالىس بارىسىندا ن.احمەتوۆ سياقتى ازاماتتار مەن كوممۋنيست ستۋدەنتتەر سۇيىكتى ۇستازىن قانشالىقتى قولداعانمەن، رەكتوردىڭ تەگەۋرىندى شەشىمى ولاردى باسىپ تاستايدى. شىندىقتىڭ سالتانات قۇرۋى ۇزاق پروتسەسس ەكەنى تاريحي شىندىق. ءۇش جىلدان كەيىن ءاسىلحان اعانىڭ  «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىندە (13 قازان، 1990 ج.) «مەن قالاي «ۇلتشىل» اتاندىم» دەگەن ماقالاسى جارىق كورگەننەن كەيىن، شىمكەنتتەگى ولجاباي سۇيەرقۇلوۆ ت.ب. كوپتەگەن ازاماتتاردان، شاكىرتتەرىنەن  ادىلەتتىلىكتى جاقتاعان حاتتار الادى.

ال قالاعاڭا كەلسەك، 1986ج. 18-جەلتوقسانىندا ونەر، مادەنيەت قايراتكەرلەرى ر.باعلانوۆا، ە.سەركەباەۆ، ءا.كەكىلباەۆ، ش.مۇرتازا، ە.راحماديەۆ، ت.ابدىكوۆتەرمەن الاڭعا كەلىپ جاستاردى اقىلعا كەلۋگە شاقىرعانمەن،  بۇلاردى  تىڭداماعان،  جازىقسىز جاستاردىڭ قانى توگىلگەنى بەلگىلى.

الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن وسى ءبىر كەزەڭدە قالتاي اعادان ارتىق ءزابىر كورگەندەر ساناۋلى-اق شىعار. قالاعاڭنىڭ جالعىز ۇلى – التاي مۇحامەدجانوۆ (ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ناشاقورلارمەن كۇرەس ءبولىمى باستىعىنىڭ كاپيتان شەنىندەگى ورىنباسارى) رەجيسسەر، حالىق قالاۋلىسى، كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى ءا.مامبەتوۆتى 17 جەلتوقسان كۇنى ولىمنەن قۇتقارىپ قالعانى ءۇشىن جاۋاپقا تارتىلادى. تۇرمەگە جابىلىپ، اتاسى مۇحامەدجاننىڭ اباقتىدا كورگەن ازابىنىڭ ءدامىن تاتادى. ءۇش جىلدان اسا ۋاقىتتا 6 رەت ءىسى سوتتا قارالىپ، ەشقانداي قىلمىستىق دالەلدەرى تابىلماي، اقتالىپ، قىزمەتىنە قايتا الىنىپ، پولكوۆنيك شەنىندە زەينەتكە شىعادى. جالعىز ۇلىنىڭ جازىقسىزدان جازىقسىز ءىستى بولۋىن قالتاي اعا مەن اناسى فاريدا جەڭگەمىزدىڭ قاناشالىقتى قينالا كوتەرگەنىن سوزبەن جەتكىزۋ قيىن.

ال ءاسىلحان اعا بولسا ءوز پرينتسيپشىلدىگىنىڭ، ادالدىعىنىڭ ەسكەرتكىشى بولسىن دەپ ادىلەتسىز جازانى الۋعا ءوتىنىش تە جاساماپتى. الداعىنى كورەگەندىكپەن بولجايتىن اعا تاۋەلسىزدىك تاڭىنىڭ دا قاشىق ەمەس ەكەنىن سەزىنسە كەرەك! جاماندىق دەگەن ۇعىمنىڭ جاقسىلىق ۇعىمىمەن قاتار جۇرەتىنىن ەسكەرسەك، قايسار مىنەزدى ءاسىلحان اعا ينستيتۋتتان كەتكەننەن كەيىن قول قۋسىرىپ وتىرماي، بۇعان دەيىن جاريالاعان 8 كىتابىنان باسقا، تاعى دا 3 كىتاپ جازىپ، باسپاعا تاپسىرادى.

ءاسىلحان اعا 1986 جىلعى قازاقستان ەمەس بۇكىل وداقتى ءدۇر سىلكىندىرگەن قازاق جاستارىنىڭ ارەكەتىن جاقتاعانى ءۇشىن جۇمىستان قۋىلسا، قالتاي-اعا 1987 ج. «پراۆدا» گازەتىنە باسىلعان «بويسيا راۆنودۋشنىح» دەگەن ماقالاسى ءۇشىن ىشتەن شالاتىن جاعىمپازداردىڭ جالاسىنا ۇشىرادى. ول جايلى قالاعاڭ: «كەلەسى جىلى وكتيابر ايىندا «پراۆدا» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ت.ەسىلباەۆتىڭ وتىنىشىمەن جەلتوقساننىڭ تۋ سەبەپتەرى تۋرالى 20 بەتتىك ماقالا جازدىم. وندا قازاقستاننىڭ وقۋ ورىندارىندا حالقىمىزدىڭ وتكەن تاريحى، رۋحاني مۇراسى وقىلمايتىندىعىن، ەل باسىنداعىلاردىڭ ونىمەن ءىسى بولماعانىن باياندادىم. … ال «پراۆدا» گازەتى ماركس پەن لەنيننەن باسقا كىم جازسا دا، ءوز ساياساتىنا جۇگىندىرىپ جاريالايتىنىن جۋرناليستەر بىلاي تۇرسىن، كەز كەلگەن ساۋاتتى ادام بىلسە كەرەك، – دەپ جازىپتى. وسى ماقالا اۆتورلارى قالاعاڭنىڭ ماشينكاعا باسىلعان 20 بەتتىك «بويسيا راۆنودۋشيە» دەگەن ماقالاسىن 1987 جىلعى 6 قازاندا «پراۆدا» گازەتىندە جاريالانعان «بويسيا راۆنودۋشنىح» دەگەن نۇسقامەن سالىستىرىپ شىقتىق. گازەت قالتاي اعانىڭ كوپ ويلارىن بۇرمالاپ، تاقىرىبىن دا وزگەرتىپ باسقان. كەزىندە وسى ماقالا ءۇشىن قالتاي مۇحامەدجانوۆتى جازعىرۋشىلاردىڭ ءبىرى ءالجاپپار اعا ابىشەۆتىڭ ءوزى ماقالانىڭ ءتۇپ نۇسقاسىمەن تانىسقاننان كەيىن، قالاعاڭمەن تابىسىپ، اعالى-ءىنىلى بولىپ كەتكەن. ماقالادا كوتەرىلگەن كوپ ماسەلەلەر ءاسىلحان اعانىڭ بۇعان دەيىنگى م.س.گورباچەۆكە جازعان حاتىندا ايتىلادى. سول كەزدەگى ەڭ بەدەلدى باسىلىمداردىڭ ءبىرى «سوۆەتسكايا كۋلتۋرا» گازەتى (24 جەلتوقسان، 1987ج) ءبىر نومەرىندە «دراماتۋرگيا روزوۆا، سالىنسكوگو، ماكاەنكو، مۋحامەدجانوۆا، كولوميتسا وتكرىتو ي ستراستنو ۆىستۋپيلا پروتيۆ تاكيح ماسسوۆىح ياۆلەني ۆ زاستوينىي پەريود كاك زلوۋپوترەبلەنيە ۆلاستيۋ، كارەريزم، كوررۋپتسيا، چۆانستو، گراجدانسكايا پاسسيۆنوست» – دەپ جازىپتى. الەمگە ايگىلى جوعارىدا اتالعان ورىس دراماتۋرگتەرىمەن قالاعاڭنىڭ قاتار تۇرۋى، ونىڭ شىعارماسىنىڭ شىندىعىن مويىنداعاندىق. قوعامداعى كەلەڭسىزدىكتەردى ءارتۇرلى دارەجەدەگى باسشىلاردىڭ «كوڭىلدەرىنە قاراماي شىجعىرا» ايتۋدان اساعاڭ دا، قالاعاڭ دا تايعان ەمەس. سوندىقتان بولار، ەكەۋى دە كورە الماۋشىلىقتىڭ تالاي كەساپات-كەسىرىن كوپ تارتتى.

ۇلتىم دەگەندە ەشتەڭەدەن ايانىپ قالمايتىن ءاسىلحان اعانىڭ ايتپاسقا بولمايتىن ۇلتجاندىلىق ءبىر ەرلىگى – وزبەكستاندا وقىپ، ءبىلىم الىپ، اسكەر قاتارىنا قابىلدانىپ، ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى گەنەرال-مايور اسكەري لاۋازىمى مەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العان سابىر راحيموۆتىڭ قازاق ەكەندىگىن دالەلدەگەندىگى. شىڭىراۋدا قالا جازداعان شىندىقتى شىعارۋ ءۇشىن كوپ ىزدەنىپ، ءباسپاسوز ارقىلى ماسەلەنى حالىق تالقىسىنا سالىپ، قازىرگى قازىعۇرت اۋدانىنداعى تۋىستارىمەن كەزدەسىپ، قۇجاتتار جيناپ قازاقستان، وزبەكستان ۇكىمەتتەرىنىڭ الدىنا ماسەلە قويىپ، سابىر راحيموۆتىڭ قازاق ەكەندىگىن جانكەشتىلىكپەن دالەلدەپ، 1972 جىلدىڭ                            9-مامىرىندا «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىندە، «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ                     6-ماۋسىم كۇنگى ساندارىندا س.راحيموۆتىڭ اكەسى قازاق ەكەنىن ەلگە جاريا ەتتى. گەنەرالدىڭ مايدانداس دوسى، ءارى جارى قۇرالاي الىبيقىزى ناتۋللاەۆامەن بايلانىسىپ، تۋىستاسىپ كەتتى. اعا ەڭبەگىنىڭ تاعى ءبىر جەمىسى – شىمكەنت قالاسىنداعى اسكەري كوللەدجگە سابىر راحيموۆتىڭ ەسىمىن بەرۋگە بەلسەندى اتسالىسۋى. بۇل رەتتە دە قازاقتىڭ اياعىنا تۇساۋ بوپ جابىساتىن پەندەشىلىك پەردەسى ءاسىلحان اعانى دا اينالىپ كەتپەپتى. ەگەمەندىكتەن ەسى كەتكەن ءوزىنىڭ كەيبىر شاكىرتتەرىنىڭ ءباسپاسوز بەتىندە سابىر راحيموۆتىڭ قازاق ەكەنىن دالەلدەۋدە «ايانباي» ەڭبەك ەتكەندەرىن جاريالاۋى، اتالمىش وقۋ ورنىنىڭ 30 جىلدىق مەرەيتويىنا قۇرمەتتى قوناق رەتىندە شاقىرىلعان ءاسىلحان اعانىڭ جاساعان ەسەلى ەڭبەكتەرىنىڭ وقۋ ورنىنىڭ باسشىسىنا تەلىنۋىنىڭ كۋاسى بولعانى قانداي ايانىشتى دەسەڭىزشى !

ءاسىلحان اعانىڭ ۇلتجاندىلىعىن ايتقاندا، ءوزىنىڭ قۇجاتىن ادەيى 3 رەت ورتەپ، سونشا رەت 100 سومنان ايىپپۇل تولەپ، وسپانۇلى دەگەن فاميليامەن تولقۇجات العانىنىڭ ءوزى نە تۇرادى. باتىر باۋىرجان اعامىز بىردە سول كەزدەگى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى ابدەن ساتىبالديەۆكە ءاسىلحان اعانى نۇسقاپ: – سەن مىنا كىسىنى بىلەسىن بە؟ – دەگەندە، ول: – يا جەرلەسىمىز، جاس عالىم، – دەپتى. ونىڭ جاۋابىنا قاناعاتتانباعان باۋكەڭ كوزىنەن وت شاشتىرا: – سەن ونى بىلمەيدى ەكەنسىڭ. مەن – باۋىرجان مومىشۇلىمىن، ول – ءاسىلحان وسپانۇلى، ال – سەن ساتىبالديەۆسىڭ»، – دەپتى. وسى ءبىر ءۇش اۋىز ءسوز باتىر باۋىرجاننىڭ ءاسىلحان اعاعا رياسىز كوڭىلىنىڭ كورىنىسى ىسپەتتەس.

ءاسىلحان وسپانۇلى كوركەم اۋدارما سالاسىندا دا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن. اتاپ ايتساق، وزبەك (ا.قاھھار), تۇرىكپەن، ازەربايجان، ءارمان، گرۋزين، ۆەنگەر، رۋمىن، بولگار، اعىلشىن، شوتلاند حالىقتارى جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىن قازاق، ورىس تىلدەرىندە سويلەتىپ «انار» جانە «تارتۋ» اتتى ۇجىمدىق جيناق شىعارعان. ال قالاعاڭ بولسا، شەتەل، قىرعىز، وزبەك، ورىس اۆتورلارىنىڭ ولەڭدەرى مەن ادەبي ءام درامالىق شىعارمالارىن سويلەتكەنى تاريحي شىندىق.

قوعامداعى كەلەڭسىزدىكتەردى ءارتۇرلى دارەجەدەگى باسشىلاردىڭ كوڭىلدەرىنە قاراماي شىجعىرا ايتۋدان ءاسىلحان-اعا دا، قالاعاڭ دا تايعان ەمەس. سوندىقتان دا بولار كورەالماۋشىلىقتىڭ، قىزعانىشتىڭ تالاي كەساپاتتارىن كورگەن قوس تۇلعا قايىسپاي، ەڭكەيمەي، قاقتىعىستىڭ قايراعىمەن جىگەرلەرىن جانا تۇسكەن سىڭايلى.

ەڭكەيمەگەن ەكەۋدى جوعارىدا قوعام قايراتكەرى دەپ اتاپ وتتىك. سول ويىمىزدى تولىقتىرا تۇسەيىك. وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى ارال پروبلەماسىنىڭ شيەلىنىسكەنى سونشالىق، ول جەردەن  حالىقتى كوشىرۋ جايلى ماسەلە كوتەرىلگەندە ءاسىلحان-اعا، ءبىر-ەكى وتباسىنا جاعداي جاسايتىندىعىن جاريا ەتتى. قازاقستاننىڭ ءبىرشاما جەرلەرىنىڭ وزبەكستانعا وتكەنىنە ءوزىنىڭ دالەلدى، دايەكتى قارسىلىعىن دا ءبىلدىردى. لەنينگرادتاعى ەرميتاج ديرەكتورى پيوتروۆسكيگە حات جازىپ، قاسيەتتى تايقازاندى تۇركىستانعكا قايتارۋ ماسەلەسىن العاش رەت كوتەرگەندە ءاسىلحان-اعا! «يگور پولكى جايلى ءسوزدى» اۋدارعان ي.شكلياروۆسكيگە «دالالىقتاردى (بىزدەردى) جابايى» دەپ سۋرەتتەگەنى ءۇشىن «پراۆدا» گازەتى ارقىلى نارازىلىق پىكىرىن جەتكىزىپ، قاتەلىكتەرىن مويىنداتتى. شىمكەنتتەگى رۋبەنشتەين كوشەسىنە ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ كەزىندەگى ەرەسەن ەڭبەگى تاعى بار. ءاسىلحان-اعا وزىنەن گورى ۇلتىنىڭ جوعىن جوقتاعان، قيىندىقتارعا قايىسپاعان، تۋراشىلدىعىمەن تۇعىرىن بيىكتەتكەن قايسار تۇلعا ەدى.

ال قالتاي اعاعا كەلسەك، ونىڭ كەز كەلگەن دراماتۋرگيالىق شىعارمالارى قوعامداعى كەزدەسەتىن كەلەڭسىزدىكتەردى اششى كۇلكىمەن كەلەمەجدەگەندىكتەن، جوعارعى دەڭگەيدەگى باسشىلاردىڭ كوڭىلىنەن شىقپايتىنى بەلگىلى. كەزىندە ەكونوميكاسى قارىشتاپ دامىعان تۇرىك ەلىمەن تىكەلەي بايلانىسقا شىعىپ حالىقارالىق «زامان –  قازاقستان» گازەتىن، تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا «تۇركىستان» گازەتتەرىن اشۋى، ونىڭ قوعام قايراتكەرلىگىنىڭ ءبىر كورىنىسى بولسا، تۋعان اۋىلى «شىركەيلىدەگى» ورتا مەكتەپكە جەرلەسى، اقىن ءابىراش ءجامىشوۆتىڭ ەسىمىن الۋعا اتسالىسقانى، تۋعان جەرگە دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگىن دالەلدەسە كەرەك.

ەڭكەيمەگەن ەكەۋلەر ۇلى مۇحتاردى ۇستاز تۇتقان تۇلعالار. ءاسىلحان اعانىڭ قازاقستان كۇنگەيىندە  ادەبيەت تاريحىنا ەنگىزىلۋىن كۇتىپ جاتقان مادەلىقوجا، مايلىقوجا، قۇلىنشاق، مۇسابەك، نۇرالى اقىنداردىڭ شىعارمالارىن زەرتتەۋگە ارنالعان ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسىنىڭ عىلىمي جەتەكشىسى دە مۇحتار اۋەزوۆ بولعان.

الىشەر ناۋايدىڭ 500 جىلدىق مەرەكەسىنە (1949 ج.) قۇرامىندا س.مۇقانوۆ، ءا.تاجىباەۆ، ا.توقماعانبەتوۆ، ع.ورمانوۆ، ع.سلانوۆتار ەنگەن قازاق دەلەگاتسياسىن تاشكەنتكە م.اۋەزوۆ باسقارىپ كەلەدى. 14 جاسىندا مۇحاڭنىڭ لاتىن ارپىمەن 1935 جىلى جارىق كورگەن «تاس تۇلەك» اتتى پەسالار مەن اڭگىمەلەر جيناعىنان باستاپ، كەيىنگى شىعارمالارىمەن دە  تانىس قالتاي-ستۋدەنتتىڭ مۇحاڭمەن بۇل جولى تىكەلەي سالەمدەسۋىنە جۇرەگى داۋالاماپتى. اتاقتارى جەر جاراتىن جازۋشىلاردىڭ ىشىنەن جەرلەسى ءارى اعاسى اسقار توقماعانبەتوۆ حامزا تەاترىندا وتەتىن مەرەكەلىك شاراعا ستۋدەنت قالتايعا بيلەت بەرىپ، سوعان قاتىسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپتى. بىراق ءوز سوزىمەن ايتساق: «ول كەزدەگى وزىمە لايىق مودا-گيمناستەركا، گاليفە-شالبار، سولدات باتەڭكەمەن تەاتر پارتەرىنىڭ ەكىنشى قاتارىندا ۇلدە مەن بۇلدەگە ورانعانداردىڭ ورتاسىندا (قۇداي باسىڭا سالماسىن) كىرپىشەشەننىڭ ۇستىندە جالاڭاش وتىرعانداي، قاشان سالتاناتتى كەش وتكەنشە ابدەن بەرەكەم قاشتى» – دەپ جازادى. ۇلى مۇحتاردىڭ ءتۇپسىز تەرەڭ ءبىلىمى مەن تاپقىرلىعىنىڭ كۋاسى بولىپ جيىنعا قاتىسقان قالتاي ستۋدەنت: «مۇحاڭ ءسوزى ماعان بارىنەن اسىپ تۇسكەندەي اسەر ەتتى. ءوز ورنىنا كەلە بەرگەندە وسمان يۋسۋپوۆ ۇشىپ تۇرىپ،  مۇحاڭنىڭ سوزىنە ريزا بولعانى سونشا ايقارا قۇشاقتاپ الىپ بەتىنەن قايتا-قايتا سۇيگەنى ءالى كوز الدىمدا….. سونىمەن ول ساپاردا مۇحاڭا قول بەرىپ سالەمدەسۋگە ءداتى بارماي ديدارىن كورىپ، ءسوزىن تىڭداعانىمدى مول داۋلەت، زور قاناعات ساناپ قايتقان سول كەزدەگى «سورپاق بايىڭ» مەن بولامىن»- دەپ جازىپتى.

قالەكەڭنىڭ ۇلى مۇحتارمەن ەكىنشى رەت كەزدەسۋىنە موسكۆانىڭ ا.ۆ.لۋناچارسكي اتىنداعى تەاتر-ونەر ينستيتۋتىنىڭ 5-كۋرسىندا وقىپ جۇرگەندە (1953 ج.) ءساتى ءتۇسىپتى. ول كەزدە مۇحاڭ مگۋ-دىڭ پروفەسسورى بولىپ ورنالاسىپ، فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە ۇلتتار ادەبيەتىنەن ءدارىس وقىپ جۇرگەن كەز ەكەن. كافەدرا مەڭگەرۋشىسى گ.ي.گوياننىڭ ۇسىنىسىمەن م.اۋەزوۆتىڭ دراماتۋرگياسى جايلى ديپلوم جۇمىسىن جازۋعا رۇقسات سۇراۋ ءۇشىن «موسكۆا» قوناق ۇيىنە ىزدەپ بارادى. بۇل ۋاقىت «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە «پروفەسسور مۇحتار اۋەزوۆ ەسكى قاتەلىكتەرىنىڭ شىرماۋىندا» دەگەن ۇلكەن ماقالا «پراۆدادان» باستاپ ورتالىق گازەتتەردىڭ ءبىرسىپىراسىندا بوي كورسەتىپ جاتقان كەز ەدى. قالاعاڭ بۇلاردان حاباردار بولسا دا، مۇحاڭ دراماتۋرگياسىنان ديپلوم جازعىسى كەلەتىنىن ايتقاندا: «شىراعىم ولاي بولسا جاس بالا ەكەنسىن، ديپلوم دەگەنگە كەز-كەلگەن تاقىرىپ جاراي بەرەدى، قازىر مەن تۋرالى جازىپ ابىروي الۋ قيىن، زامان جوندەلسە كورە جاتارسىڭدار» – دەپ شىعارىپ سالادى. زاماننىڭ وتتى جالىنى لاۋلاپ تۇرعاندا ستۋدەنت قالتاي اۋەزوۆ شىعارماشىلىعى جايلى جۇمىس جازعاندا نە بولارىن الدىن-الا بولجاعان ۇلى مۇحتارعا قالاعاڭ ءومىر باقي ريزاشىلىعىن بىلدىرۋمەن ءوتتى. سول ۋاقىتتاعى الاساپىران ساپىرىلىستار كەزىندە «حالىق جاۋى» رەتىندە اكەسى اتىلىپ ءالى اقتالماعان جاس بوزبالا قالاعاڭدى مۇحاڭ ءبىر «اجالدان» الىپ قالادى.

مۇحاڭ تاراپىنان اكەلىك، ۇستازدىق قامقورلىعىن قالاعاڭ ءۇشىنشى رەت 1959 جىلى اقپان ايىندا قويىلعان «بولتىرىك بورىك استىندا» سپەكتاكلى توڭىرەگىندەگى ايتىس-تارتىس، داۋ-دامايلار كەزىندە ەرەكشە سەزىنەدى. بۇل تۋرالى قالاعاڭ: – «ەكى-ءۇش كۇننەن كەيىن وسى سپەكتاكلگە ارنالعان كورەرمەندەر كونفەرەنتسياسىنىڭ قورتىندىسى جاريالانعان «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ ارناۋلى بەتى مۇحاڭنىڭ «بۇل كۇلكىگە ءدان ريزامىز» دەگەن ماقالاسىمەن اشىلدى. دۋالى اۋىزدان شىققان ۇلى ۇستازدىڭ كيەلى باتاسى ءالى كۇنگە دەيىن مەنىڭ ونەر جولىمداعى قۇبىلناما بولىپ كەلەدى»، – دەپ جازىپتى.

سونىمەن ۇلى ۇستاز مۇحتار اۋەزوۆتەن ءدارىس الۋى، ونىڭ ۇلىلىقتان باستاۋ الاتىن قولداۋىن كورۋى، ۇلىنىڭ ۇلىلىعىن ۇلىقتاۋى ومىردەن ەڭكەيمەي وتكەن ەكەۋگە ءتان قاسيەت بولاتىن.

ءسوزىمىزدىڭ سوڭىندا ايتارىمىز قالتاي-اعا كوزى تىرىسىندە ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىن كورىپ، تالاي ماراپاتتارعا يە بولدى. ونىڭ رۋحىن ۇلىقتاۋ ءالى دە جالعاسىن تابۋدا. ال ءاسىلحان اعا وتكەن ومىرىندە تەك ءتوس بەلگىلەرمەن كەۋدەسىن كومكەرىپتى. اعانىڭ ىسكە اسىرعان يگى ىستەرى ماراپاتتىڭ بارلىق تۇرىنە كەلەتىنىن ەسكەرىپ، ولشەۋسىز ەڭبەگىن كەيىنگى جاستارعا ۇلگى ەتۋ ءۇشىن، اتىن ماڭگىلىككە ۇلىقتاۋ ماقساتىنداعى ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋدى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى مەن شىمكەنت قالاسى باسشىلارىنىڭ ۇلەسىنە قالدىردىق. بۇل ۇسىنىمىزدىڭ وڭ شەشىم تاباتىنىنادا سەنىمىمىز مول.

ماقالامىزدا اتى الەم شارلاعان قالاعاڭدى ءاسىلحان اعادان كەيىن قويىپ نەگە بايانداعان دەگەن ساۋالعا ايتارىمىز: قالاعاڭنىڭ ءوزى كوزى تىرىسىندە: «اناۋ ءاسىلحان اعا تۇرعاندا ءبىزدىڭ توردە وتىرۋىمىزعا جول بولسىن»، – دەگەن ءىلتيپاتىن ءومىر بويى ۇستانىمىنان شىعارماي وتكەندىگىنىڭ كۋاسىمىز. سوندىقتان بىزدەر دە ەڭكەيمەي وتكەن ەكەۋدىڭ سيلاستىعى مەن سىرلاستىعىنا ءشۇبا كەلتىرمەۋدى ءجون سانادىق. اعا مەن ءىنى وسىنداي اق بولسىن!

 

    قازباي قۇدايبەرگەنۇلى – قورقىت اتا اتىنداعى  قمۋ پروفەسسورى،

    كۇنىمجان قۇدايبەرگەنوۆا – «قورقىتتانۋ جانە ولكە تاريحى»

                            عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان

سونداي-اق، وقىڭىز

جابۋ