عالىمنىڭ حاتى

تاعدىرلى تۇلعالار

ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى مەن قازاقتىڭ قالتايىنىڭ 90 جىلدىعىنا وراي

جازۋشىنىڭ مۇراسىن جيناقتاۋشى قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك  ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.   ق.مۇحامەدجانوۆ كىتاپحاناسىنىڭ عىلىمي كەڭەسشىسى قازباي قۇدايبەرگەنوۆتىڭ جازۋشى تۋرالى زەپتتەۋلەرىنەن.

الەمدە قانشا حالىق بولسا، سونشا تاعدىر بار. ءبىر قاپتان، ءبىر ساپتان شىققانمەن، ەگىزدەردىڭ دە، ۇشەمدەردىڭ دە تاعدىرلارى توقايلاسا بەرمەيدى. دەمەك، ولاردىڭ توعىسۋى وتە  سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس. اڭگىمەنىڭ ارقاۋىنا نەگىز ەتىپ وتىرعانىم الەم تانىعان تۇلعالار:ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى مەن قازاقتىڭ قالتايى. ەكەۋىن توعىستىرعان ولاردىڭ تاتىمدى تالانتتارى مەن ءبىر-بىرىنە ۇقسايتىن، ءبىرىن-ءبىرى قايتالايتىن، تولىقتىراتىن تاعدىرلارى.  م.اۋەزوۆ: «ابايداي دانىشپاندى تانىپ ءبىلۋ ءۇشىن ونىڭ تۋىپ وسكەن-ورتاسىن، اتاتەك، تۋىسىن تانىپ بىلمەي بولمايدى» دەگەن ەكەن. جوعارىدا اتاعان قوس تۇلعالاردى تانىپ بىلۋدە ۇلى جازۋشىنىڭ وسى ايتقانىن باعدارشام رەتىندە پايدالانعانىمدى زەردەلى وقۋشىم تۇسىنەر.

بەلگىلى سىنشى، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى سايلاۋبەك ەستايۇلى جۇمابەك «قالتاي مۇحامەدجان تيتان دراماتۋرگ» اتتى كىتابىندا (الماتى: «ونەر» باسپاسى، 2007.) كورنەكتى كومپوزيتور، اقىن كەنەن ازىرباەۆتىڭ «ەكى وركەشى تۇيەنىڭ، ەكى ەمشەگى بيەنىڭ» دەيتىن قازاق پەن قىرعىزدىڭ ياعني قالتاي مەن شىڭعىستىڭ شىعارماشىلىق تىعىز بايلانىستارىنىڭ سەبەپتەرىنە توقتالادى. اۆتوردىڭ كەلتىرگەن ۋاجدەرىنىڭ – ۇلى مۇحتاردىڭ ورالىمدى ويلارىنا سايادى.

سونىمەن ەكى تۇلعانى:شىڭعىس پەن قالتايدى تابىستىرعان سەبەپتەر ءپالساپا تىلىمەن ايتقاندا قاجەتتىلىكتەن تۋىنداعان كەزدەيسوقتىقتار قانداي؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا ولار تومەندەگىلەر.

بىرىنشىدەن، شىڭعىس پەن قالتاي ناعىز بەرەكەسىز 1928 جىلدىڭ، جەلتوقسان ايىندا ومىرگە كەلگەن تۇيەدەي قۇرداس تۇلعالار. (شىڭعىس 12 جەلتوقسان، قالتاي اعا – 24 جەلتوقسان). وسى جىلى شىڭعىس قىرعىزستاننىڭ كيروۆ اۋدانىنا قاراستى «شەكەر» قىشلاعىندا، ال قالتاي اعا سىرداريا اۋدانىنىڭ قازىرگى «شىركەيلى» اۋلىندا (بۇرىنعى «قىزىل جالاۋ») دۇنيەگە كەلگەن. ءيا، وتىزىنشى جىلداردىڭ اشتىعى، ودان كەيىنگى رەپرەسسيا شىڭعىس پەن قالتايدىڭ ۋىزىنان انا سۇتىنە جارىماي ءوسۋىنىڭ باستى سەبەپتەرى. اتالعان قيىنشىلىقتاردىڭ ءبارىنىڭ ءبۇلدىرشىن، ءسابي كەزدىڭ اششى ءدامىن تاتقانداردىڭ  ساپىندا بولعاندار دا وسى ەكەۋى.

ەكىنشىدەن، شىڭعىس تا، قالتاي دا 1937 جىلعى قۋعىنعا-رەپرەسسياعا ۇشىراعان «حالىق جاۋلارىنىڭ» پەرزەنتتەرى. شىڭعىستىڭ اكەسى – تورەقۇل ايتماتوۆ (1903-1938ج.) قىرعىزستانداعى العاشقى كوممۋنيستەردىڭ ءبىرى. 1919 جىلى اۋليە-اتانىڭ رەيالدى ۋچيليششەسىن بىتىرگەن. قىرعىزستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ 2-ءشى حاتشىسى، ساۋدا حالىق كوميسسارياتى سياقتى جوعارعى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان.  الاشتىڭ ارىستارىنىڭ باسىنا تونگەن ناۋبەت ونى دا قاندى قۇشاعىنا الىپ، 1937 جىلى رەپرەسسياعا ۇشىراپ، 1938 جىلى جازىقسىز اتىلادى. اناسى – ناعيما حامزاقىزى ابدۋلۆاليەۆا اۋقاتتى وقىعان تاتار كوپەسىنىڭ قىزى.  وتە ساۋاتتى جان-جاقتى، تالانتتى اكتريسا بولعان. ءبىلىمدى وتباسىنان شىققان شىڭعىستىڭ جاستايىنان ءوزىنىڭ انا تىلىنەن باسقا ورىس تىلىنە دە جەتىك، زەرەك بولعاندىعى،  كەيىنگى شىعارمالارىنا زور اسەر ەتكەن. سوندىقتان دا شىڭعىس شىعارمالارى قىرعىز، ورىس تىلدەرىندە تولاسسىز ومىرگە كەلىپ جاتتى.

ال قالاعاڭنىڭ اكەسى – مۇحامەدجان نۇرەكەەۆ (1887-1937 ج.) قىز بەن جىگىتتىڭ جۇمباق ايتىسىنىڭ نەگىزىن قالاعان كۇدەرىقوجا كوشەكۇلىنىڭ (1820-1858 جج.) تىكەلەي ءۇشىنشى ۇرپاعى. (كۇدەرى-ناربوتا-نۇرەكە). جاستايىنان وتە العىر، زەرەك، قۇيما قۇلاق مۇحامەدجان (1888-1937جج.) الدىمەن اكەسىنەن ءدىني ساۋاتىن اشىپ، سەگىز جاسىندا تاپال احۋننىڭ (نۇرماعانبەت) جولداماسىمەن بۇحاراداعى ايگىلى مير-اراب-كوكىلتاش مەدىرەسەسىن ۇزدىك بىتىرەدى. سوپىلىق دارەجە الىپ، ەلگە ورالىپ حالىقتى ساۋاتتاندىرادى. تابىن اعايىنداردىڭ ىشىندە كەيىنىرەك، 1926-1929 جىلدارى جاڭاقورعانداعى ايقوجا يشانعا سالدىرعان «اقتاس» مەشىتىنىڭ باس يمامى بولىپ، شاكىرتتەرىنە عىلىمنىڭ ءار سالاسىنان ءدارىس وقيدى.

مۇحامەدجان اتامىزدىڭ كەتە جۇسىپكە جازعان جۇمباق ولەڭدەرى، ايەلدەر مىنەزدەرى جايلى تولعاۋى تاعى باسقا شىعارمالارى رەسپۋبليكالىق «سىرداريا» الماناعىندا جاريالاندى. (№ 2, 2010 ج.).

1932 جىلعى اشتىقتىڭ قىسپاعىنا شىداماعان مۇحامەدجان اتا ۇلكەن ۇلى ءابيبوللا مەن قاليوللانى (قالتاي) الىپ، شاريپا انامىزبەن قىرعىزدىڭ وش قالاسىنا جاقىن «دارگومىر» دەگەن جەردەن پانا تابادى. سوندا كەنجە ۇلى قىرعىزبەك (يبراگيم) دۇنيەگە كەلەدى. ءومىردىڭ اۋىرتپالىعىنان تۋىنداعان وسى ءبىر قاجەتتىلىك شىڭعىس پەن قالتايدىڭ تاعدىرلارىنىڭ بولاشاقتا تابىسۋىنىڭ باستاماسىنداي كورىنەدى ماعان.

كەڭەستىك بيلىككە، ونىڭ يدەولوگياسىنا تىكەلەي قارسى جازىلعان اقىن مۇحامەدجان اتانىڭ «زامان-اي» اتتى ساياسي مازمۇنداعى ولەڭى «ۇندەمەستەردىڭ» قولىنا ءتۇسىپ، تۇتقىندالىپ «حالىق جاۋى» رەتىندە 1937 جىلى شىڭعىستىڭ اكەسىنەن ءبىر جىل بۇرىن جازىقسىز اتىلادى. قالاعانىڭ كوپ جىلعى ىزدەنىسىنەن كەيىن 1955 جىلى قىزمەتىندە قىلمىس بەلگىلەرى جوق دەگەن شەشىم شىعىپ، 25.03.1996 جىلى تولىق اقتالادى.

«حالىق جاۋىنىڭ» بالالارى دەگەن جەكسۇرىن اتتىڭ ازابىن كورگەن شىڭعىس پەن قالتايدىڭ رۋحاني كۇيزەلىسكە تولى كۇندەرىن ساناپ جاتۋ مۇمكىن دە ەمەس. قار جاۋدى. توبان اياق بولىپ مەكتەپكە كەشىگىپ باردىم. مۇعالىم: – ا، حالىق جاۋىنىڭ بالاسى نەگە كەشىگەسىڭ؟ دەدى دە، ەكى قولىما ەكى كىرپىش كوتەرتىپ، قابىرعاعا قاراتىپ سىلەيتىپ تۇرعىزدى دا قويدى. «حالىق جاۋى» دەگەننەن ۇرەيلەنىپ، بالالار مەنىمەن وينامايتىن»، – دەپ وكسىككە تولى وكىنىشپەن وتكەنىن ەسكە الاتىن، قايران قال اعام!

ۇشىنشىدەن، – شىڭعىس تا، قالتاي دا اكەلەرىنەن ەرتە ايرىلىپ، قانشا قيىندىقتار بولعانمەن، انانىڭ اياۋلى قۇشاعىمەن جىلىنىپ، ەڭبەككە ەرتە ارالاسىپ، جاسىنان ەرتە ەسەيگەندەر. شىڭعىس اكەسى اتىلىپ كەتكەننەن كەيىن اناسى ناعيمامەن ناعاشى اتاسى حامزانىڭ قولىندا تۇرادى. ون جاسىنان ەڭبەككە ارالاسقان ول تۋعان قىشلاعى «شەكەرگە» كەلىپ، 1942 جىلى 14 جاسىندا  اۋىلدىق كەڭەس حاتشىسى بولادى. ورىس ءتىلىن جاقسى بىلەتىن بالا شىڭعىس بۇكىل اۋىلداعى مايداننان كەلگەن حاتتاردى سارالاپ، ونىڭ قۋانىشتى حابارلارى بارىن جەتكىزۋگە اسىعاتىن. ال «قارا قاعازداردى» يەسىنە تاپسىرۋدان قينالىپ، ۇلكەندەرمەن اقىلداسىپ، وتباسىنا ەستىرتپەي كەيىنگە قالدىرىپ وتىراتىنىن ەسكە الادى. ءدال وسى ۋاقىتتا تەرەڭوزەكتىڭ «قىزىلجالاۋ» كولحوزىندا حات تاسۋشى بولىپ جۇرگەن قالتاي اعا دا ءدال وسىنداي كۇي كەشەتىن-ءدى. شىڭعىس 8 سىنىپتى بىتىرگەننەن كەيىن، جامبىلدىڭ مال دارىگەرى – زووتەحنيكالىق تەحنيكۋمىنىڭ «ۆەتەريناريا» بولىمىنە ءتۇسىپ ونى ويداعىداي ءتاماماداپ، فرۋنزەدەگى (بىشكەك) اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا وقيدى. «جەتىم» دەگەن جەگىندى اتقا جەگىلگەن شىڭعىس ءوز باسپاناسى بولماعان سوڭ، كادىمگى بولاشاق شىعارماسى «انا-جەر انانىڭ» باس كەيىپكەرى تولعاناي اپانىڭ ۇيىندە تۇرادى. ماماندىعى جۋرناليستيكا، ادەبيەت اۋىلىنان الىستاۋ بولسا دا، شىڭعىس مازمۇندى قىزىقتى شاعىن اڭگىمەلەرىمەن، وي تولعانىس، تەبىرەنىستەرىمەن باسپا بەتىنەن كورىنە باستايدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنان كەيىن ماسكەۋدىڭ م.گوركي اتىنداعى ينستيتۋتىنىڭ جوعارعى ادەبي كۋرسىن اياقتاۋى، شىڭعىستىڭ ادەبيەت اتتى قيىندىعى مەن قۋانىشى قاتار جۇرەتىن ۇزاق ساپارلى سوقپاققا ءتۇسۋىنىڭ كەپىلى بولعانداي.

وسى كەزەڭدە وداقتىڭ ەڭ بەدەلدى «وكتيابر»، «نوۆىي مير» جۋرنالدارىندا اڭگىمەلەرى، ال سوڭعىسىندا «ءجاميلا» پوۆەسى جاريالانادى. 1959 جىلى «ءجاميلا» اتاقتى لۋي اراگوننىڭ  تارجىماسىمەن پاريجدەن ءبىر-اق شىعادى. ءسويتىپ «شەكەر» اتتى قىرعىزدىڭ شاعىن قىشلاعىنان ساپارىن باستاعان «ءجاميلا» بۇكىل الەمدى ارالاپ كەتە بارادى. ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ جاس شىڭعىستىڭ العاشقى ارشىندى ادىمىنا قۇتتى قادام تىلەپ، تالاي ۇلكەن جيىنداردا ماقتانىش سەزىممەن، اكەلىك مەيىرىممەن ءسات ساپار تىلەدى. ونى جان دۇنيەسىمەن سەزىنگەن شىڭعىس كەيىنگى شەتەلدىك ساپارلارىندا: – ءسىز قايدانسىز؟ – دەگەندەرگە: – مەنىڭ ەكى پاسپورتىم بار، بىرەۋى ماناس، مەن ماناستىڭ ەلىنەنمىن، ەكىنشىسى اۋەزوۆتىڭ تۋعان جەرىنەنمىن، -دەيدى ەكەن. قالتاي اعاعا دا اكەسىندەي قامقور بولعان اۋەزوۆ سول كەزدە-اق قوس تالانتتىڭ تاعدىرلارىنىڭ بولاشاقتا توعىساتىنىن توپشىلاعانداي. بۇل ۇلىلىق ەمەي نە؟ وسى جىلدارى «پوۆەستي  گور ي ستەپەي» پوۆەستەر جيناعى ءۇشىن شىڭعىس ايتماتوۆ لەنين سىيلىعىنىڭ يەگەرى بولدى.

«حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەگەن جەكسۇرىن ءموردى ەرتە يەمدەنگەن قالتاي اعانىڭ دا تاعدىرى شىڭعىس تاعدىرىنىڭ كوشىرمەسىندەي. قالاعاڭنىڭ از سوزىمەن ايتساق:«…شەشەم 1972 جىلى 69 جاسىندا قايتىس بولدى. ولاردان قالعان 7 بالانىڭ تورتەۋى ايداۋ سۇرەڭدە قازا تاپتى. ۇلكەن اعام – 1925 جىلى تۋعان، ۇلى وتان سوعىسىنىڭ مۇگەدەگى. ءىنىم – 1934 جىلى تۋعان، مۇعالىم. ءوزىم اۋىل مەكتەبىندە وقىدىم. مەن بەسىنشى كلاستا وقىپ جۇرگەندە سوعىس باستالدى. ودان كەيىنگى وقۋدا بەرەكە بولمادى. ءتيىپ-قاشىپ وقىپ، كولحوزدا قوي باعىپ، پوچتا تاسىپ دەگەندەي تىرشىلىكپەن ءجۇرىپ، سوعىس بىتىسىمەن وقۋعا اتتاندىم. 1945-1947 جىلدارى قىزىلوردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا، ودان تاشكەنت قالاسىندا ا.ن.وستروۆسكي اتىنداعى تەاتر ونەرى ينستيتۋتىندا،  موسكۆانىڭ ا.ن.لۋناچارسكي اتىنداعى گيتيس-ءتى   ءبىتىرىپ، تەاتر تاريحى مەن تەورياسىنىڭ مامانى بولىپ شىقتىم. ادەبي ساپارىم 1950 جىلى م.گوركيدىڭ «مەششاندار» دراماسىن اۋدارۋدان باستالدى. …شاماسى ەڭبەگىم ەسكەرىلگەن بولۋ كەرەك، 1971 جىلى «قۇرمەت بەلگىسى»، 1978 جىلى «حالىقتار دوستىعى» وردەنىمەن ماراپاتتالىپ، 1992 جىلى قر پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن «رەسپۋبليكانىڭ حالىق جازۋشىسى» دەگەن اتاق بەرىلدى.

قازىر «تۇركىستان» اتتى  حالىقارالىق گازەتتىڭ باس رەداكتورىمىن. ءبىر قاتىنىم، ەكى بالام، ءۇش نەمەرەم بار. وسى بايلىققا شۇكىرشىلىك ەتىپ وتىرعان جاعداي عوي»، – دەپ قىسقاشا قايىرىپتى.

يا، قاقتىعىسپەن قالىپتاسقان قايسار تۇلعا – قالاعاڭنىڭ دا «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەگەن اتاعىنىڭ سالدارىنان، وقۋىن قىزىلوردادان باستاپ تاشكەنتتە كەيىن ماسكەۋدە اياقتاۋىندا كوپ سىرلار جاتىر. بىراق ءاربىر جاماندىقتىڭ ارجاعىندا جاقسىلىقتىڭ جاسىرىنىپ جاتاتىنى ءپالساپانىڭ (فيلوسوفيا) بۇلجىماس زاڭى. شىڭعىس اعانىڭ دا ادەبيەت الەمىنە ماسكەۋ ارقىلى شىعۋى قوس تۇلعا تاعدىرلارىنىڭ تولاسسىز سايكەستىگىنىڭ ءبىر كورىنىسىندەي.

شىڭعىس پەن قالاعاڭنىڭ شىعارماشىلىق بايلانىسى «كوكتوبەدەگى كەزدەسۋگە» (1972 ج.) دەيىن-اق باستالعان. 1964 جىلعى قالاعاڭنىڭ اۋدارماسىمەن قازاق ساحناسىنا جول تارتقان «انا-جەر انا» («قۇس جولى» پوۆەسى بويىنشا) دراماسى تالاي قازاق  ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ باقىتىن جاندىردى. درامانى ساحنالاعان ءازىربايجان مامبەتوۆ، تولعاناي ءرولىن سومداعان سابيرا مايقانوۆا، ىدىرىس نوعايباەۆ ت.ب. جوعارعى مەملەكەتتىك دارەجەدەگى سىيلىقتار مەن ماراپاتتالعانى، «انا-جەر انا» دراماسىنىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىن تومەندەتپەي كورەرمەنگە جەتكىزگەن قالتاي اعانىڭ اۋدارماشىلىق شەبەرلىگىن كورسەتسە كەرەك. شىڭعىس اعانىڭ «اتادان قالعان تۇياق»، «اق كەمە»ت.ب. شىعارمالارى دا قالاعاڭ اۋدارماسىمەن  بىزگە جەتكەنى بەلگىلى. جالپى الەمدىك ادەبيەت كلاسسيكتەرىنىڭ قالەكەڭ اۋدارعان شىعارمالارىنىڭ جالپى كولەمى 20 تومنان اسادى ەكەن.  سوعان قاراعاندا الەم ادەبيەتىنىڭ جاۋحارلارىنان سۋسىنداعان قازاق وقىرماندارىنىڭ سانىن قازىر ايتۋ مۇمكىن ەمەس-اۋ!

تورتىنشىدەن، ەكەۋى دە شىعارماشىلىقتارىن وتكەن عاسىردىڭ   50 جىلدارىندا باستاپ، ادەبيەت پەن دراما جانرىنا قاتار قادام باسقاندار، ەكەۋى دە ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اق باتاسىن العاندار. سونىڭ ناتيجەسى بولار «بولتىرىك بورىك استىندا» اتتى كومەدياسى ارقىلى –قالاعاڭ اۋەلى رەسپۋبليكا كەيىننەن وداق كولەمىندە (1959) تانىلدى. «ءجاميلا» پوۆەسى ارقىلى –پروزاشى شىڭعىس اۋەلى وداق كولەمىندە كەيىن دۇنيە جۇزىنە تانىلدى. ەكەۋىنىڭ دە شىعارماشىلىق گەوگرافياسىنىڭ قارىشتاپ  كەڭەيۋى ءبىر جىلعا سايكەس كەلەدى. شىعارماشىلىق بايلانىستارىنىڭ ەڭ بيىك شىڭى تالانتتاردىڭ «كوكتوبەدەگى كەزدەسۋى» (دراما،1972). قالعان ۋاقىتتاعى ومىرلەرى ءبىر-بىرىنە كوكتوبە شىڭىنداي شىنايىلىقپەن، ادال دوستىقپەن  وتكەندىگى دە كوپكە ءمالىم.

اتالمىش پەسانىڭ ومىرگە قالاي كەلگەنىن شىڭعىس-اعا ءوزىنىڭ «مەنىڭ قالتاي دوسىم» دەگەن ماقالاسىندا مەيلىنشە قىسقا ءارى ناقتى اڭگىمەلەگەن. ول قالتاي پەسانىڭ العاشقى قازاقشا نۇسقاسىن جازدى، ال مەن ونى ورىسشاعا اۋداردىم دەي كەلىپ، دراما جانرىنداعى قالاعاڭنىڭ تالانتىن جوعارى باعالايدى. 1972 جىلى كسرو-نىڭ 50 جىلدىعىنا وراي ماسكەۋدىڭ «سوۆرەمەننيك» تەاترىندا  قويىلعان بۇل پەسا بۇكىل الەمدى ارالاپ، تەك 3 جىلدان  كەيىن عانا (1975ج.)  م.اۋەزوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىندا ساحنالاندى. ال ونىڭ ءماتىنىنىڭ 1978 جىلى  قالاعاڭنىڭ تاڭدامالى ەكى تومدىعىندا عانا العاش جاريالانۋىنىڭ، شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ جيناقتارىنا ەنبەۋىنىڭ سەبەپتەرى 1988 جىلى ياعني پەسانىڭ 16 جاسقا تولعان كەزىندە عانا، الەم ساحنالارىن ارالاپ كەتسە دە لەنينگرادتان شىعاتىن «اۆرورا» جۋرنالىنىڭ №8 سانىندا جاريالانعان يۋري مەدۆەدەۆتىڭ «پەسانىڭ جاڭا عۇمىرى» دەگەن ماقالاسىنان كەيىن ءمالىم بولعانى انىق. يا، ونى تاپتىشتەپ بايانداۋ ءبىزدى ۇزىن سونار سوقپاققا جەتەلەپ كەتەر. وسىمەن توقتايىق. بىراق ءبىر شىندىق: شىڭعىس تا، قالتاي دا «حالىق جاۋلارىنىڭ» ۇلدارى، ەكەۋى دە كەڭەستىك داۋىردەگى «اتتەگەنايلاردى» ويلى وقىرمانعا «جىڭىشكەرتىپ»، ارجاعىن «ءىشىڭ ءبىلسىن» دەگەن ساۋالمەن ارقايسىسىنا وي تاستاپ تاماشا شەبەرلىكپەن جەتكىزگەن تۋما تالانت، دارىن يەلەرى.

بەسىنشىدەن، شىڭعىستىڭ دا، قالتايدىڭ دا شىعارمالارىنىڭ، ءبىرىن-ءبىرىن تارتاتىن ماگنيتى – وقيعالاردىڭ بارلىعى دەرلىك اۋىلى ارالاس، قويى قورالاس كورشى تۇرعان، تاعدىرلاس قازاق – قىرعىز جەرىندە وتەتىنى. مىسال رەتىندە شىڭعىستىڭ العاشقى رومانى «بوراندى بەكەت» (1980), «جان پيدا» (1988) روماندارىن الساق تا جەتكىلىكتى. «بوراندى بەكەت» رومانىنىڭ جازىلۋ تاريحى، ونىڭ سيۋجەتىنە تۇرتكى بولعان جايدى ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، اكادەميك باقبەرگەن سارسەنۇلى دوسمانبەتوۆ شىڭعىس ايتماتوۆ ليۋكسەمبۋرگتە ەلشى بولعان كەزىندەگى 2 رەت بولعان كەزدەسۋىندەگى ءوزارا اڭگىمەلەرى ارقىلى جاقسى جەتكىزىپتى. جەتپىسىنشى جىلدارى پويىزبەن شىڭعىس ماسكەۋ جاقتان كەلە جاتقاندا، قازالى ستانساسىنان قىرعىزعا ۇقساس قازاق وتىرعان بيتانىس شالدىڭ اڭگىمەسىن نەگىزگە الىپ، «بوراندى بەكەت» پوۆەسىن جازعان. ب.دوسمانبەتوۆ «سۇيەم سەنى، سىر ەلى» اتتى ومىرباياندىق دەرەكتى كىتابىندا شىڭعىس اعانىڭ ءسوزىن بىلايشا باياندايدى:  – مىنە، سول شال تورەتامعا دەيىن 1,5 ساعات ىشىندە «بوراندى بەكەت» رومانىنىڭ جالپى جەلىسىن ايتىپ بەردى. ال ماڭگۇرت تۋرالى اڭىزدى قىرعىزستاندا ءجۇرىپ ەستىدىم. قارا ناردا سول  شالدىكى، بوراندى بەكەت تە، جولشىنى اينالدىرعان تۇلكى دە، نايمان انا بەيىتى دە – شالدىڭ دەرەگى. ەگەر عايىپتان كەزدەسكەن قاريا «ديىرمەن توبەنىڭ» ادامى بولسا، «بوراندى بەكەتتى» مەنىڭ اۋىلىم دەپ يەمدەنە بەرۋىمە بولادى؟ يا، كورىپ وتىرعانىمىزداي  شىڭعىس اعانىڭ الەم حالقىنىڭ كوپتەگەن تىلدەرىنە اۋدارىلعان قازاق جەرىندە بولعان وقيعالاردى باياندايتىن ەكى رومانى ارقىلى قاسيەتتى قازاق حالقىنىڭ اياۋلى تاعدىرى، تاجىريبە پوليگونىنا اينالعان ۇلان-بايتاق جەرىنىڭ اۋاسىنىڭ ەكولوگيالىق بۇزىلۋى، ۇرپاقتان-ۇرپاققا  كەتەتىن جازىلماس زاردابىنا مەگزەيدى. ونى قازىر سەزىنىپ جاتقانىمىز دا بۇلجىماس شىندىق. وسى شىعارمالارى ارقىلى ۇلى جازۋشى بۇكىل الەمنىڭ نازارىن قازاق ەلىنىڭ قاسىرەتىنە شەبەر اۋدارا بىلگەن.

كەيىنگى جىلدارى (1964, 1967,1969 جج.)  بيىك لاۋازىمىنا قاراماي شىڭعىس ايتماتوۆ قىزىلوردادا بىرنەشە رەت بولىپ، قالتايدىڭ اناسى ءشاريپا اجەنىڭ باتاسىن الىپ، قالەكەڭنىڭ تۋىسى ماحامبەتوۆ ارالباي اعامەن دە دوستاسىپ كەتەدى. 1973 جىلى ونىڭ ناۋقاسىنا داۋا ىزدەپ قىرعىزستاننىڭ توقماق اۋدانىندا تۇراتىن شوپپەن ەمدەيتىن ەمشى دۋانعا قالتاي اعالارمەن بىرگە شىڭعىس اعا دا بارادى. ۇلى تۇلعالاردىڭ شىعارماشىلىق بايلانىستارىنىڭ تۋىستىق دەڭگەيگە كوتەرىلە باستاعان كەزى بولاتىن ول ۋاقىت.

ايتا كەتۋ كەرەك ەكى ارىستىڭ دا ەرەن شىعارماشىلىق ەڭبەكتەرى ەلەۋسىز قالعان جوق. ول تاريحتىڭ تۋرالىعى. جۇرەكتەرى سوعىپ تۇرعاندا ەكەۋى دە جوعارعى دەڭگەيدەگى لاۋازىمدار مەن ماراپاتتاردان كەندە بولمادى. قالاعاڭ ولاردى قىسقاشا ءومىربايانىندا  ايتقانىن اتاپ وتتىك. ال شىڭعىس اعا تۋرالى ونىڭ ءۇش مارتە مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ، لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى بولعانىن، سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ەكەندىگىن  ايتساق تا جەتكىلىكتى.

ماسكەۋدە ومىردەن وزعان ۇلى مۇحتاردان كەيىن 40 جىل وتكەندە (2001 ج.) اكەسىندەي  بولعان ۇلى جازۋشىنىڭ ومىردەن وزعان قالاسىندا قالاعاڭ دا بۇل ءفاني دۇنيەمەن قوشتاستى. ونى باقيلىق ساپارعا شىعارىپ سالۋعا ارنالعان الماتى قالاسى جۇرتشىلىعىنىڭ قارالى جيىنىندا (11 مامىر 2001 ج.) شىڭعىس اعامىز: – دووروبۋزدۋن ويدوتومە جولۋىندا بەرگە جۋرگەن، نە دەگەن ۋزونگۋلاش دوسىمدان، 20-عاسىردىڭ ەكينچي جارىمىن تۇگولدوي دەگەندە ادابياتتا بيرگە جول قۇراپ كەلگەن كالەمدەش ساپارلاش شەريگيمنەن ايرىلدىم-دەپ تەبىرەنىپ، كوز جاسىنا ەرىك بەرگەن ءساتىنىڭ كۋاسى بولدىم.

ال جەتى جىلدان كەيىن گەرمانيانىڭ نيۋرنبەرگ قالاسىندا (10 ماۋسىم، 2008 ج.) ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى دا اللانىڭ قۇزىرىنا سوڭعى دەمىن تاپسىردى. قاراپ وتىرساڭىز، ۇلىلاردىڭ ءبىرازى تۋعان توپىراعىنان جات جەردە بۇل دۇنيەمەن ماڭگىلىككە قوشتاسادى ەكەن. مۇمكىن بۇل ولاردىڭ كىندىك قانى تامعان جەرىن قيمايتىندىقتارىنان بولار، الدە ۇلىلاردى كەيىنگىلەردىڭ ۇلىقتاي بەرۋى كەرەكتىگىنە مەڭزەيتىن اللانىڭ ايانى ما؟  كىم بىلگەن!

 

 

قازباي قۇدايبەرگەنوۆ – قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك  ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.   ق.مۇحامەدجانوۆ كىتاپحاناسىنىڭ عىلىمي كەڭەسشىسى.

 

 

 

 

 

 

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان

سونداي-اق، وقىڭىز

جابۋ