Ğalımnıñ hatı

Tağdırlı twlğalar

Adamzattıñ Aytmatovı men Qazaqtıñ Qaltayınıñ 90 jıldığına oray

Jazuşınıñ mwrasın jinaqtauşı Qorqıt Ata atındağı Qızılorda memlekettik  universitetiniñ professorı.   Q.Mwhamedjanov kitaphanasınıñ ğılımi keñesşisi Qazbay Qwdaybergenovtiñ jazuşı turalı zeptteulerinen.

Älemde qanşa halıq bolsa, sonşa tağdır bar. Bir qaptan, bir saptan şıqqanmen, egizderdiñ de, üşemderdiñ de tağdırları toqaylasa bermeydi. Demek, olardıñ toğısuı öte  sirek kezdesetin qwbılıs. Äñgimeniñ arqauına negiz etip otırğanım älem tanığan twlğalar:Adamzattıñ Aytmatovı men Qazaqtıñ Qaltayı. Ekeuin toğıstırğan olardıñ tatımdı talanttarı men bir-birine wqsaytın, birin-biri qaytalaytın, tolıqtıratın tağdırları.  M.Äuezov: «Abayday danışpandı tanıp bilu üşin onıñ tuıp ösken-ortasın, atatek, tuısın tanıp bilmey bolmaydı» degen eken. Joğarıda atağan qos twlğalardı tanıp bilude wlı Jazuşınıñ osı aytqanın bağdarşam retinde paydalanğanımdı zerdeli oquşım tüsiner.

Belgili sınşı, Qazaqstan Jazuşılar Odağınıñ müşesi, Halıqaralıq «Alaş» ädebi sıylığınıñ laureatı Saylaubek Estaywlı Jwmabek «Qaltay Mwhamedjan Titan dramaturg» attı kitabında (Almatı: «Öner» baspası, 2007.) körnekti kompozitor, aqın Kenen Äzirbaevtıñ «eki örkeşi tüyeniñ, eki emşegi bieniñ» deytin qazaq pen qırğızdıñ yağni Qaltay men Şıñğıstıñ şığarmaşılıq tığız baylanıstarınıñ sebepterine toqtaladı. Avtordıñ keltirgen uäjderiniñ – wlı Mwhtardıñ oralımdı oylarına sayadı.

Sonımen eki twlğanı:Şıñğıs pen Qaltaydı tabıstırğan sebepter pälsapa tilimen aytqanda qajettilikten tuındağan kezdeysoqtıqtar qanday? Bizdiñ oyımızşa olar tömendegiler.

Birinşiden, Şıñğıs pen Qaltay nağız berekesiz 1928 jıldıñ, jeltoqsan ayında ömirge kelgen tüyedey qwrdas twlğalar. (Şıñğıs 12 jeltoqsan, Qaltay ağa – 24 jeltoqsan). Osı jılı Şıñğıs Qırğızstannıñ Kirov audanına qarastı «Şeker» qışlağında, al Qaltay ağa Sırdariya audanınıñ qazirgi «Şirkeyli» aulında (bwrınğı «Qızıl jalau») düniege kelgen. Iä, otızınşı jıldardıñ aştığı, odan keyingi repressiya Şıñğıs pen Qaltaydıñ uızınan ana sütine jarımay ösuiniñ bastı sebepteri. Atalğan qiınşılıqtardıñ bäriniñ büldirşin, säbi kezdiñ aşı dämin tatqandardıñ  sapında bolğandar da osı ekeui.

Ekinşiden, Şıñğıs ta, Qaltay da 1937 jılğı quğınğa-repressiyağa wşırağan «Halıq jaularınıñ» perzentteri. Şıñğıstıñ äkesi – Töreqwl Aytmatov (1903-1938j.) Qırğızstandağı alğaşqı kommunisterdiñ biri. 1919 jılı Äulie-atanıñ reyal'dı uçilişesin bitirgen. Qırğızstan Kompartiyası Ortalıq Komitetiniñ 2-şi hatşısı, Sauda halıq komissariatı siyaqtı joğarğı lauazımdı qızmetter atqarğan.  Alaştıñ arıstarınıñ basına töngen näubet onı da qandı qwşağına alıp, 1937 jılı repressiyağa wşırap, 1938 jılı jazıqsız atıladı. Anası – Nağima Hamzaqızı Abdulvalieva auqattı oqığan tatar köpesiniñ qızı.  Öte sauattı jan-jaqtı, talanttı aktrisa bolğan. Bilimdi otbasınan şıqqan Şıñğıstıñ jastayınan öziniñ ana tilinen basqa orıs tiline de jetik, zerek bolğandığı,  keyingi şığarmalarına zor äser etken. Sondıqtan da Şıñğıs şığarmaları Qırğız, orıs tilderinde tolassız ömirge kelip jattı.

Al Qalağañnıñ äkesi – Mwhamedjan Nwrekeev (1887-1937 j.) qız ben jigittiñ jwmbaq aytısınıñ negizin qalağan Küderiqoja Köşekwlınıñ (1820-1858 jj.) tikeley üşinşi wrpağı. (Küderi-Narbota-Nüreke). Jastayınan öte alğır, zerek, qwyma qwlaq Mwhamedjan (1888-1937jj.) aldımen äkesinen dini sauatın aşıp, segiz jasında Tapal ahunnıñ (Nwrmağanbet) joldamasımen Bwharadağı äygili Mir-Arab-Kökiltaş mediresesin üzdik bitiredi. Sopılıq däreje alıp, elge oralıp halıqtı sauattandıradı. Tabın ağayındardıñ işinde keyinirek, 1926-1929 jıldarı Jañaqorğandağı Ayqoja işanğa saldırğan «Aqtas» meşitiniñ bas imamı bolıp, şäkirtterine ğılımnıñ är salasınan däris oqidı.

Mwhamedjan atamızdıñ Kete Jüsipke jazğan jwmbaq öleñderi, äyelder minezderi jaylı tolğauı tağı basqa şığarmaları Respublikalıq «Sırdariya» Al'manağında jariyalandı. (№ 2, 2010 j.).

1932 jılğı aştıqtıñ qıspağına şıdamağan Mwhamedjan ata ülken wlı Äbibolla men Qaliollanı (Qaltay) alıp, Şaripa anamızben Qırğızdıñ Oş qalasına jaqın «Därgömir» degen jerden pana tabadı. Sonda kenje wlı Qırğızbek (Ibragim) düniege keledi. Ömirdiñ auırtpalığınan tuındağan osı bir qajettilik Şıñğıs pen Qaltaydıñ tağdırlarınıñ bolaşaqta tabısuınıñ bastamasınday körinedi mağan.

Keñestik bilikke, onıñ ideologiyasına tikeley qarsı jazılğan aqın Mwhamedjan atanıñ «Zaman-ay» attı sayasi mazmwndağı öleñi «ündemesterdiñ» qolına tüsip, twtqındalıp «halıq jauı» retinde 1937 jılı Şıñğıstıñ äkesinen bir jıl bwrın jazıqsız atıladı. Qalağanıñ köp jılğı izdenisinen keyin 1955 jılı qızmetinde qılmıs belgileri joq degen şeşim şığıp, 25.03.1996 jılı tolıq aqtaladı.

«Halıq jauınıñ» balaları degen jekswrın attıñ azabın körgen Şıñğıs pen Qaltaydıñ ruhani küyzeliske tolı künderin sanap jatu mümkin de emes. Qar jaudı. Toban ayaq bolıp mektepke keşigip bardım. Mwğalim: – A, halıq jauınıñ balası nege keşigesiñ? dedi de, eki qolıma eki kirpiş kötertip, qabırğağa qaratıp sileytip twrğızdı da qoydı. «Halıq jauı» degennen üreylenip, balalar menimen oynamaytın», – dep öksikke tolı ökinişpen ötkenin eske alatın, qayran Qal ağam!

Üşinşiden, – Şıñğıs ta, Qaltay da äkelerinen erte ayrılıp, qanşa qiındıqtar bolğanmen, ananıñ ayaulı qwşağımen jılınıp, eñbekke erte aralasıp, jasınan erte eseygender. Şıñğıs äkesi atılıp ketkennen keyin anası Nağimamen nağaşı atası Hamzanıñ qolında twradı. On jasınan eñbekke aralasqan ol tuğan qışlağı «Şekerge» kelip, 1942 jılı 14 jasında  auıldıq keñes hatşısı boladı. Orıs tilin jaqsı biletin bala Şıñğıs bükil auıldağı maydannan kelgen hattardı saralap, onıñ quanıştı habarları barın jetkizuge asığatın. Al «Qara qağazdardı» iesine tapsırudan qinalıp, ülkendermen aqıldasıp, otbasına estirtpey keyinge qaldırıp otıratının eske aladı. Däl osı uaqıtta Tereñözektiñ «Qızıljalau» kolhozında hat tasuşı bolıp jürgen Qaltay ağa da däl osınday küy keşetin-di. Şıñğıs 8 sınıptı bitirgennen keyin, Jambıldıñ mal därigeri – zootehnikalıq tehnikumınıñ «veterinariya» bölimine tüsip onı oydağıday tämamadap, Frunzedegi (Bişkek) auıl şaruaşılığı institutında oqidı. «Jetim» degen jegindi atqa jegilgen Şıñğıs öz baspanası bolmağan soñ, kädimgi bolaşaq şığarması «Ana-Jer Ananıñ» bas keyipkeri Tolğanay apanıñ üyinde twradı. Mamandığı jurnalistika, ädebiet auılınan alıstau bolsa da, Şıñğıs mazmwndı qızıqtı şağın äñgimelerimen, oy tolğanıs, tebirenisterimen baspa betinen körine bastaydı. Auıl şaruaşılığı institutınan keyin Mäskeudiñ M.Gor'kiy atındağı institutınıñ Joğarğı ädebi kursın ayaqtauı, Şıñğıstıñ ädebiet attı qiındığı men quanışı qatar jüretin wzaq saparlı soqpaqqa tüsuiniñ kepili bolğanday.

Osı kezeñde odaqtıñ eñ bedeldi «Oktyabr'», «Novıy mir» jurnaldarında äñgimeleri, al soñğısında «Jämila» povesi jariyalanadı. 1959 jılı «Jämila» ataqtı Lui Aragonnıñ  tärjimasımen Parijden bir-aq şığadı. Söytip «Şeker» attı Qırğızdıñ şağın qışlağınan saparın bastağan «Jämila» bükil älemdi aralap kete baradı. Wlı Mwhtar Äuezov jas Şıñğıstıñ alğaşqı arşındı adımına qwttı qadam tilep, talay ülken jiındarda maqtanış sezimmen, äkelik meyirimmen sät sapar tiledi. Onı jan düniesimen sezingen Şıñğıs keyingi şeteldik saparlarında: – Siz qaydansız? – degenderge: – Meniñ eki pasportım bar, bireui Manas, men Manastıñ elinenmin, ekinşisi Äuezovtiñ tuğan jerinenmin, -deydi eken. Qaltay ağağa da äkesindey qamqor bolğan Äuezov sol kezde-aq qos talanttıñ tağdırlarınıñ bolaşaqta toğısatının topşılağanday. Bwl wlılıq emey ne? Osı jıldarı «Povesti  gor i stepey» povester jinağı üşin Şıñğıs Aytmatov Lenin sıylığınıñ iegeri boldı.

«Halıq jauınıñ balası» degen jekswrın mördi erte iemdengen Qaltay ağanıñ da tağdırı Şıñğıs tağdırınıñ köşirmesindey. Qalağañnıñ az sözimen aytsaq:«…Şeşem 1972 jılı 69 jasında qaytıs boldı. Olardan qalğan 7 balanıñ törteui aydau süreñde qaza taptı. Ülken ağam – 1925 jılı tuğan, Wlı Otan soğısınıñ mügedegi. İnim – 1934 jılı tuğan, mwğalim. Özim auıl mektebinde oqıdım. Men besinşi klasta oqıp jürgende soğıs bastaldı. Odan keyingi oquda bereke bolmadı. Tiip-qaşıp oqıp, kolhozda qoy bağıp, poçta tasıp degendey tirşilikpen jürip, soğıs bitisimen oquğa attandım. 1945-1947 jıldarı Qızılorda pedagogikalıq institutında, odan Taşkent qalasında A.N.Ostrovskiy atındağı teatr öneri institutında,  Moskvanıñ A.N.Lunaçarskiy atındağı GITIS-ti   bitirip, teatr tarihı men teoriyasınıñ mamanı bolıp şıqtım. Ädebi saparım 1950 jılı M.Gor'kiydiñ «Meşandar» dramasın audarudan bastaldı. …Şaması eñbegim eskerilgen bolu kerek, 1971 jılı «Qwrmet belgisi», 1978 jılı «Halıqtar dostığı» ordenimen marapattalıp, 1992 jılı QR Prezidentiniñ jarlığımen «Respublikanıñ Halıq Jazuşısı» degen ataq berildi.

Qazir «Türkistan» attı  halıqaralıq gazettiñ Bas redaktorımın. Bir qatınım, eki balam, üş nemerem bar. Osı baylıqqa şükirşilik etip otırğan jağday ğoy», – dep qısqaşa qayırıptı.

Iya, qaqtığıspen qalıptasqan qaysar twlğa – Qalağañnıñ da «Halıq jauınıñ balası» degen atağınıñ saldarınan, oquın Qızılordadan bastap Taşkentte keyin Mäskeude ayaqtauında köp sırlar jatır. Biraq ärbir jamandıqtıñ arjağında jaqsılıqtıñ jasırınıp jatatını pälsapanıñ (filosofiya) bwljımas zañı. Şıñğıs ağanıñ da ädebiet älemine Mäskeu arqılı şığuı qos twlğa tağdırlarınıñ tolassız säykestiginiñ bir körinisindey.

Şıñğıs pen Qalağañnıñ şığarmaşılıq baylanısı «Köktöbedegi kezdesuge» (1972 j.) deyin-aq bastalğan. 1964 jılğı Qalağañnıñ audarmasımen qazaq sahnasına jol tartqan «Ana-Jer Ana» («Qws jolı» povesi boyınşa) draması talay qazaq  öner qayratkerleriniñ baqıtın jandırdı. Dramanı sahnalağan Äzirbayjan Mämbetov, Tolğanay rolin somdağan Sabira Mayqanova, Idırıs Noğaybaev t.b. joğarğı memlekettik därejedegi sıylıqtar men marapattalğanı, «Ana-Jer Ana» dramasınıñ körkemdik deñgeyin tömendetpey körermenge jetkizgen Qaltay ağanıñ audarmaşılıq şeberligin körsetse kerek. Şıñğıs ağanıñ «Atadan qalğan twyaq», «Aq keme»t.b. şığarmaları da Qalağañ audarmasımen  bizge jetkeni belgili. Jalpı älemdik ädebiet klassikteriniñ Qalekeñ audarğan şığarmalarınıñ jalpı kölemi 20 tomnan asadı eken.  Soğan qarağanda älem ädebietiniñ jauharlarınan susındağan qazaq oqırmandarınıñ sanın qazir aytu mümkin emes-au!

Törtinşiden, ekeui de şığarmaşılıqtarın ötken ğasırdıñ   50 jıldarında bastap, ädebiet pen drama janrına qatar qadam basqandar, ekeui de wlı Mwhtar Äuezovtiñ aq batasın alğandar. Sonıñ nätijesi bolar «Böltirik börik astında» attı komediyası arqılı –Qalağañ äueli respublika keyinnen Odaq köleminde (1959) tanıldı. «Jämila» povesi arqılı –prozaşı Şıñğıs äueli Odaq köleminde keyin dünie jüzine tanıldı. Ekeuiniñ de şığarmaşılıq geografiyasınıñ qarıştap  keñeyui bir jılğa säykes keledi. Şığarmaşılıq baylanıstarınıñ eñ biik şıñı talanttardıñ «Köktöbedegi kezdesui» (drama,1972). Qalğan uaqıttağı ömirleri bir-birine Köktöbe şıñınday şınayılıqpen, adal dostıqpen  ötkendigi de köpke mälim.

Atalmış p'esanıñ ömirge qalay kelgenin Şıñğıs-ağa öziniñ «Meniñ Qaltay dosım» degen maqalasında meylinşe qısqa äri naqtı äñgimelegen. Ol Qaltay p'esanıñ alğaşqı qazaqşa nwsqasın jazdı, al men onı orısşağa audardım dey kelip, drama janrındağı Qalağañnıñ talantın joğarı bağalaydı. 1972 jılı KSRO-nıñ 50 jıldığına oray Mäskeudiñ «Sovremennik» teatrında  qoyılğan bwl p'esa bükil älemdi aralap, tek 3 jıldan  keyin ğana (1975j.)  M.Äuezov atındağı memlekettik akademiyalıq drama teatrında sahnalandı. Al onıñ mätininiñ 1978 jılı  Qalağañnıñ tañdamalı eki tomdığında ğana alğaş jariyalanuınıñ, Şıñğıs Aytmatovtıñ jinaqtarına enbeuiniñ sebepteri 1988 jılı yağni p'esanıñ 16 jasqa tolğan kezinde ğana, älem sahnaların aralap ketse de Leningradtan şığatın «Avrora» jurnalınıñ №8 sanında jariyalanğan YUriy Medvedevtiñ «P'esanıñ jaña ğwmırı» degen maqalasınan keyin mälim bolğanı anıq. Iya, onı täptiştep bayandau bizdi wzın sonar soqpaqqa jetelep keter. Osımen toqtayıq. Biraq bir şındıq: Şıñğıs ta, Qaltay da «Halıq jaularınıñ» wldarı, ekeui de Keñestik däuirdegi «ättegenaylardı» oylı oqırmanğa «jiñişkertip», arjağın «işiñ bilsin» degen saualmen ärqaysısına oy tastap tamaşa şeberlikpen jetkizgen tuma talant, darın ieleri.

Besinşiden, Şıñğıstıñ da, Qaltaydıñ da şığarmalarınıñ, birin-birin tartatın magniti – oqiğalardıñ barlığı derlik auılı aralas, qoyı qoralas körşi twrğan, tağdırlas qazaq – qırğız jerinde ötetini. Mısal retinde Şıñğıstıñ alğaşqı romanı «Borandı beket» (1980), «Jan pida» (1988) romandarın alsaq ta jetkilikti. «Borandı beket» romanınıñ jazılu tarihı, onıñ syujetine türtki bolğan jaydı ekonomika ğılımdarınıñ doktorı, akademik Baqbergen Särsenwlı Dosmanbetov Şıñğıs Aytmatov Lyuksemburgte elşi bolğan kezindegi 2 ret bolğan kezdesuindegi özara äñgimeleri arqılı jaqsı jetkizipti. Jetpisinşi jıldarı poyızben Şıñğıs Mäskeu jaqtan kele jatqanda, Qazalı stansasınan qırğızğa wqsas qazaq otırğan bitanıs şaldıñ äñgimesin negizge alıp, «Borandı beket» povesin jazğan. B.Dosmanbetov «Süyem seni, Sır eli» attı ömirbayandıq derekti kitabında Şıñğıs ağanıñ sözin bılayşa bayandaydı:  – Mine, sol şal Töretamğa deyin 1,5 sağat işinde «Borandı beket» romanınıñ jalpı jelisin aytıp berdi. Al mäñgürt turalı añızdı Qırğızstanda jürip estidim. Qara Narda sol  şaldiki, borandı beket te, jolşını aynaldırğan tülki de, Nayman Ana beyiti de – şaldıñ deregi. Eger ğayıptan kezdesken qariya «Diirmen töbeniñ» adamı bolsa, «Borandı beketti» meniñ auılım dep iemdene beruime boladı? Iya, körip otırğanımızday  Şıñğıs ağanıñ älem halqınıñ köptegen tilderine audarılğan qazaq jerinde bolğan oqiğalardı bayandaytın eki romanı arqılı qasietti qazaq halqınıñ ayaulı tağdırı, täjiribe poligonına aynalğan wlan-baytaq jeriniñ auasınıñ ekologiyalıq bwzıluı, wrpaqtan-wrpaqqa  ketetin jazılmas zardabına megzeydi. Onı qazir sezinip jatqanımız da bwljımas şındıq. Osı şığarmaları arqılı wlı jazuşı bükil älemniñ nazarın qazaq eliniñ qasiretine şeber audara bilgen.

Keyingi jıldarı (1964, 1967,1969 jj.)  biik lauazımına qaramay Şıñğıs Aytmatov Qızılordada birneşe ret bolıp, Qaltaydıñ anası Şäripa äjeniñ batasın alıp, Qalekeñniñ tuısı Mahambetov Aralbay ağamen de dostasıp ketedi. 1973 jılı onıñ nauqasına daua izdep Qırğızstannıñ Toqmaq audanında twratın şöppen emdeytin emşi duanğa Qaltay ağalarmen birge Şıñğıs ağa da baradı. Wlı twlğalardıñ şığarmaşılıq baylanıstarınıñ tuıstıq deñgeyge köterile bastağan kezi bolatın ol uaqıt.

Ayta ketu kerek eki arıstıñ da eren şığarmaşılıq eñbekteri eleusiz qalğan joq. Ol tarihtıñ turalığı. Jürekteri soğıp twrğanda ekeui de joğarğı deñgeydegi lauazımdar men marapattardan kende bolmadı. Qalağañ olardı qısqaşa ömirbayanında  aytqanın atap öttik. Al Şıñğıs ağa turalı onıñ üş märte memlekettik sıylıqtıñ, Lenindik sıylıqtıñ laureatı bolğanın, Socialistik eñbek eri ekendigin  aytsaq ta jetkilikti.

Mäskeude ömirden ozğan wlı Mwhtardan keyin 40 jıl ötkende (2001 j.) äkesindey  bolğan wlı jazuşınıñ ömirden ozğan qalasında Qalağañ da bwl fäni düniemen qoştastı. Onı baqilıq saparğa şığarıp saluğa arnalğan Almatı qalası jwrtşılığınıñ qaralı jiınında (11 mamır 2001 j.) Şıñğıs ağamız: – Doorobuzdun oydotöme joluında berge jurgen, ne degen uzönguläş dosımdan, 20-ğasırdıñ ekinçi jarımın tügoldöy degende adabiyatta birge jol qwrap kelgen kalemdeş saparlaş şerigimnen ayrıldım-dep tebirenip, köz jasına erik bergen sätiniñ kuäsi boldım.

Al jeti jıldan keyin Germaniyanıñ Nyurnberg qalasında (10 mausım, 2008 j.) adamzattıñ Aytmatovı da Allanıñ qwzırına soñğı demin tapsırdı. Qarap otırsañız, wlılardıñ birazı tuğan topırağınan jat jerde bwl düniemen mäñgilikke qoştasadı eken. Mümkin bwl olardıñ kindik qanı tamğan jerin qimaytındıqtarınan bolar, älde wlılardı keyingilerdiñ wlıqtay berui kerektigine meñzeytin Allanıñ ayanı ma?  Kim bilgen!

 

 

Qazbay Qwdaybergenov – Qorqıt Ata atındağı Qızılorda memlekettik  universitetiniñ professorı.   Q.Mwhamedjanov kitaphanasınıñ ğılımi keñesşisi.

 

 

 

 

 

 

 

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan