ءبىر سۋرەتتىڭ سىرى

اڭىز  – اقيقاتتىڭ ايناسى

ەر سەيىتپەنبەت قوجالاردىڭ اتاتەگى تۋرالى

«ءوزىڭنىڭ شىققان تەگىڭدى ءبىل، بۇل تۋىستاردى جاقىنداستىرا تۇسەدى» دەگەن ەكەن مۇحاممەد (س.ع.س.) پايعامبار. دەمەك، ءوز تەگىڭدى ءبىلۋ – ۇرپاق ساناسىنا جان-جاقتى تانىم-تۇسىنىك قالىپتاستىرىپ، ءبىر اۋلەتتىڭ عانا ەمەس، ءوز حالقىڭنىڭ تاريحىن ۇيرەنىپ، ءبىلۋدىڭ باستاۋى بولماق.

 

«ەلدىك قادىر-قاسيەتتىڭ ورنىعۋى الدىمەن ەلتانۋدان باستالادى» دەيدى عۇلاما عالىم ا. سەيدىمبەك. دەمەك، ەلدى تانۋدى رۋ-تايپالىق جۇيەگە تەرەڭ ءۇڭىلىپ، اتاتەكتىك قۇرىلىمدى باجايلاپ تانۋدان باستاۋ كەرەك سياقتى. سول ارقىلى وسكەن ءوڭىر، الەۋمەتتىك ورتا، ءومىر سالتى، مادەنيەتى، سۇيەك قوسۋ، ۇجىمداسىپ تىرلىك قۇرۋ، ورتاق جاۋدان قورعانۋ، قونىس-مەكەندى ساقتاپ قالۋ سيپاتى ايقىندالادى. جانۇيانىڭ اۋلەتكە، اۋلەتتىڭ اتالىققا، اتالىقتىڭ رۋعا، رۋدىڭ تايپاعا، تايپانىڭ ۇلىسقا، ۇلىستىڭ ۇلتقا قالاي اينالعانىنا كوز جەتكىزەمىز. ءبىر رۋدىڭ شەجىرەسى ارقىلى تاريحي وقيعالار، اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمدار جايىندا دەرەك الامىز. ەڭ باستىسى – جازىلعان شەجىرە دە، تاريحقا تەتىك بولار اڭىزدار دا اقيقاتتان الىستاماي، داستۇردەن اۋىتقىماي، ادامي اردان اتتاماي ۇلتتى ۇيىستىرۋعا نەگىزدەلىپ جازىلۋى ءتيىس. ءبىز بايانداعالى وتىرعان شەجىرەلىك  ايعاق-دەرەكتەر بۇگىنگى كۇندە ورىن الىپ جاتقان ەر سەيتپەنبەت بابانىڭ اتاتەگى  تۋرالى تالاس-تارتىستار مەن الاۋىزدىققا شەك قويىپ جاتسا نۇر ۇستىنە نۇر بولماق.

سىر وڭىرىنەن اتى اڭىزعا اينالىپ،  ءدۇيىم قازاققا تانىمال بولعان تۇلعالار كوپ شىققان. سولاردىڭ ءبىرى سايدمۇحامماد(ازان شاقىرىپ قويعان اتى، ەل كەيىن سەيىتپەنبەت اتاپ كەتكەن-ق.ج.) قوجانىڭ اتا-باباسى بۇگىنگى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جاڭاقورعان جەرىندە ءومىر سۇرگەن. سەيىتپەنبەت – ابد ۋل جاليلبابتىڭ(قوراسان اتا) 34-ءىنشى ۇرپاعى. قوراسان اتانىڭ ۇلى حۋسايننان(سۇلتان حۋساين) تارايدى. سۇيەگى قىزىلوردا وبلىسى قارماقشى اۋدانىنىڭ «باس ساربۇلاق»(جاڭاقالا اۋىلىنا جاقىن) دەگەن جەرىندە جاتىر.

اتادان بالاعا جالعاسىپ كەلە جاتقان دەرەك بويىنشا، سەيىتپەنبەت 13-14 جاس شاماسىندا مەدرەسەنى تامامدايدى. سول جىلى كىشى ءجۇز شومەكەي رۋىنىڭ اقساقالدارى سەيىتپەنبەتتىڭ  اكەسى قوجاجان قوجاعا سالەم بەرە كەلەدى. قوجاجان قوجا شومەكەيدىڭ بەدەلدى ادامدارىمەن بۇرىننان ەتەنە تانىس بولسا كەرەك. ويتكەنى رۋحاني كوسەمدەردىڭ باتۋاسىنا وراي قوجاجان قوجا كىشى ءجۇزدىڭ اراسىنا ءجيى بارىپ، ءدىندى ناسيحاتتاپ تۇرادى ەكەن. قوناقتار قايتارىندا قوجاجان قوجادان ەر جەتىپ وتىرعان ۇلى-سەيىتپەنبەتتى وزدەرىمەن بىرگە جىبەرۋىن وتىنەدى: «ءبىزدىڭ ەلدە، ءوزىڭىز بىلەسىز، ءدىني ساۋاتى بار دامۋللا جوق. بالاڭىزدى پىرىمىزدەي سىيلايىق. مەشىت ۇستاسىن. مەدرەسە اشايىق، بالالارىمىزعا ءدارىس بەرسىن» دەيدى. از-كەم ويلانعان قوجا: «اۋەلى اللاعا، سوسىن وزدەرىڭە تاپسىردىم» دەپ، سەيىتپەنبەتتى شومەكەيلەرگە قوسىپ جىبەرەدى.

سەيىتپەنبەت قوجا ىرعىز، تورعاي، جىلانشىق، قاراقوي، ۇلعاياق، جىڭعىلدىوزەك، جابىساي وزەندەرىنىڭ بويىن ەن جايلاعان كىشى ءجۇز-الشىن ىشىندەگى شومەننەن تاراعان قالىڭ شومەكەيدىڭ بالالارىن وقىتىپ، مەشىت ۇستاپ، ەل اراسىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولادى. بۇل جەرلەر – بۇگىنگى اقتوبە وبلىسىنىڭ شىعىسى، قاراعاندى وبلىسىنىڭ باتىسى، قوستاناي وبلىسىنىڭ تۇستىگى، قىزىلوردا وبلىسىنىڭ تەرىستىگى. كەيىنىرەك قازىرگى قازالى، قارماقشى، جالاعاش اۋداندارىنىڭ اۋماعىنا شومەكەيلەرمەن بىرگە قونىس اۋدارىپ، قۋاڭداريا مەن جاڭاداريا بويىندا ءومىر ءسۇرىپ، مەشىت باسقارادى، ءدىني ءىلىم تاراتادى. وسى وڭىردە مىرزا، سۇلتان، ءابدىجاپپار، باتىر، الماس، ءمىرجان، شوڭ اتتى بالالارى دۇنيەگە كەلەدى. اراگىدىك ءبىلىم ىزدەپ جانە قاجىلىق پارىزىن وتەۋ ءۇشىن الىس شاھارلارعا(بۇحارا،  حيۋا، حەرات، مەككە، مەدينە، شام) ساپار شەككەنى بولماسا، عۇمىر بويى شومەكەيلەردىڭ، انىعى – شومەكەيدەن تارايتىن بەس بوزعۇلدىڭ ورتاسىندا عۇمىر كەشەدى.

ەر سەيىتپەنبەت قوجا شامامەن 18-عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ، 19-عاسىردىڭ باسىندا ومىردەن وتكەن. بۇل بولجامدى وزىمەن زامانداس بولعان تاريحي تۇلعالاردىڭ ءومىر سۇرگەن  جىلدارى مەن كونەكوز قاريالاردىڭ اڭگىمەلەرىنە سۇيەنىپ جازىپ وتىرمىز. سونداي-اق تومەندەگى دەرەكتەر تە بولجامىمىزدى راستاي تۇسەدى: «1803 جىلى ورىنبوردىڭ اسكەري-گۋبەرناتورى كىناز گ.س. ۆولكونسكيدىڭ «تاپسىرۋىمەن قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ سانى، مەكەنى جانە باراتىن بازارى تۋرالى كوبەك شۇكىرالىۇلى مەن قازان تاتارى  عالى شاحمۇراتوۆتىڭ بەرگەن مالىمدەمەسى بويىنشا: «شومەكەيدىڭ ءسويىن رۋىنىڭ 4 بولىگىندە 6 مىڭ ءۇي حالقى بار، كەرۋەندەردى تونايدى، بۇحارانى بازارلاپ، ساۋدا-ساتتىق ەتەدى» دەگەن. ەل باسىلارى: كەتەباي بي، قورەن باتىر، ايتىلەس بي، جارىمبەت بيلەر بولعان. جارىمبەت ءبيدىڭ بەدەلى مەن ىقپالى ارالاس-قۇرالاس كوشىپ جۇرگەن كەتە مەن شومەكەي رۋلارىندا ەرەكشە ورىن العان. سول زاماندا بۇل ەلدىڭ سەيتبەنبەتقوجا دەگەن ءپىرى بولعان» (ماتەريالى پو يستوري كاز.سسر (1785-1828گ.گ.) ت.IV, م.، ل.، 1940, س.514).

«قاراق تاۋىنىڭ ەتەگىندە زامانداستارى – ەر سەيىتپەنبەت قوجا، مارال يشان مەن جارىمبەت اۋليە ۇشەۋى كەزدەسىپ كەڭەسىپتى. «ءبىزدىڭ ماڭگىلىك مەكەنىمىز قاي جەردە بولار ەكەن?» دەگەن ساۋالدى مارال يشان ورتاعا سالعان. «ونىڭ جاۋابىن جارىمبەت ايتسىن»،- دەپتى سەيىتپەنبەت قوجا(كەي دەرەكتە:«…جاۋابىن ەر سەيىتپەنبەت ايتسىن» دەگەن-ق.ج.).

«ەر سەيىتپەنبەت، سەن شولدە قالاسىڭ. الىس قياندا جاتقاندىقتان ارتىڭنان ىزدەۋشىلەرىڭ از بولار. مارال، سەن كولدە قالارسىڭ، كەيىن كول تارتىلار، سەنىڭ باسىڭا تاعزىم ەتۋشىلەر كوپ بولار. مەن وسى قاراق تاۋىندا اتىمنىڭ الدىڭعى تۇياعى تۇرعان جەردە بولارمىن. مەنىڭ ۇرپاعىم، ىزدەۋشىلەرىم بارشىلىق بولار، بىراق قاراق تاۋىنىڭ اتىن يەلەنبەيمىن»،-دەپ جارىمبەتتىڭ ايتقانى اينىماي كەلگەنىن كورىپ، ءبىلىپ وتىرمىز» (ساپەن اڭساتوۆ، «جارىمبەت اۋليە»، «سىر بويى» گازەتى، 29.10.2011).

«…نۇرالى حان سول كەتكەن كەگىن قايتارۋ ماقساتىندا كوككوزدى 300 قولمەن اتتاندىرادى. كوككوز جولعا شىعاردا دوسى ەر سەيىتپەنبەت قوجادان باتا الىپ اتتانادى. ەر سەيىتپەنبەت بۇل جورىقتان كوككوز قايتىپ ورالعانشا دۇنيەدەن وزادى. كوز جۇمار الدىندا ەر سەيىتپەنبەت بالالارىنا كوككوزدىڭ بۇل جورىقتان امان-ەسەن ورالاتىنىن ايتقان ەكەن. سونداي-اق، ءوزىنىڭ مءۇردەسىن اق تۇيەگە ارتىپ، تۇيە قاي جەرگە شوكسە سول جەرگە جەرلەۋىن وسيەت ەتىپ ايتىپتى. «نەگە بۇنداي شەشىمگە كەلدىڭىز، جالعىز مولا بولىپ قالىپ كەتپەيسىز بە؟»,-دەگەن بالالارىنىڭ سۇراعىنا: «مەن جالعىز قالمايمىن، مەنەن كەيىن 40 كۇننەن سوڭ قاسىما كوككوزىم كەلەدى»،- دەپ جاۋاپ قاتادى.» ء(المۇرات ونەرباەۆ، «تورە تولەڭگىتتەر»، الماتى، 2014 جىل، 7-بەت).

سەيىتپەنبەتتىڭ «ەر سەيىتپەنبەت» دەپ ەسىم الۋى تۋرالى ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەرگە، جىرلارعا جانە س.تولىبەكوۆ، م.مۇقانۇلى، ح.مادانوۆ، ش.سەرىكبايۇلى، ج.القوجاۇلى، ءا.قابا، ق.وتەبايۇلى، ت.ب. عالىمدار مەن قالامگەرلەردىڭ كىتاپتارى مەن مەرزىمدىك باسپاسوزدەگى ماقالالارىنا سۇيەنىپ ايتۋىمىزعا بولادى. سونىمەن قاتار سىر سۇلەيلەرىنىڭ(قاراساقال ەرىمبەت، قاراتامىر ءدۇر وڭعار، كەتە ءجۇسىپ، بازار جىراۋ،تۇرماعامبەت، شوراياقتىڭ ومارى،ت.ب.)  بارلىعى تۇگەلدەي دەرلىك ەر سەيىتپەنبەت قوجانىڭ ەسىمىن جىرلارىنا قوسقانىن دا نازارعا العانىمىز ابزال. سولاردىڭ ءبىرى ايگىلى بازار جىراۋ بىلاي دەپ جىرلايدى:

مىنا ءبىر شولاق دۇنيەدەن،
«اۋليە ولمەس» دەر ەدىم،
وتقا سالسا، كۇيمەگەن،
زالىمداردىڭ ءومىرى
ءبىر شارپۋى تيمەگەن،
ارامدى كوڭىلى سۇيمەگەن،
ءدىن مۇسىلمان بالاسىن
كەرەمەتپەن بيلەگەن.
ساھار تۇرىپ جىلاعان،
حاقتان مەدەت سۇراعان،
ول ەرلەردىڭ تاعاتى
قۇدايىنا ۇناعان –
باباي تۇكتى شاشتى ءازيز،
ەر سەيىتپەنبەت، ماعزامان،
مارال يشان، سوفى ءازيز –
سولاردان دا وتكەن سۇم دۇنيە.

(بازار جىراۋ « جەتى عاسىر جىرلايدى»، 2-توم، « جازۋشى» باسپاسى، 91-بەت).

…قيىن ءبىر جىلداردا اراسىندا قوجاسى بار، باسقاسى بار:«مەن – قوجامىن» دەپ، ەلدەن ءنارىز جينايتىن كۇماندى سالدەلىلەر اۋىل-ەلدە قاپتاپ كەتىپتى. قوجا سىيلاعان حالىق بار نانىنىڭ جارتىسىن «قوجامىز» دەگەننىڭ قولىنا ۇستاتادى ەكەن. ءسويتىپ جۇرگەندە ەل اقساقالدارى:«ناعىز قوجا، شىن اۋليە ادام بولسا – بىزگە كەرەمەتىن كورسەتسىن. توقسان تۇيەگە جۇك بولاتىن سەكسەۋىل تومارىن (وتىن) ءۇيىپ، ورتەيمىز. سول وتقا قورىقپاي تۇسكەن ادامدى ءبىز اۋليە دەپ بىلەمىز» دەپ شارت قويادى. سوندا وزدەرىن «مەن قوجامىن، اۋليەمىن» دەپ جۇرگەننىڭ ءبىرازى ەلدەن عايىپ بولادى. ال سەيىتپەنبەت قوجا الگى شارتتى قابىل الىپتى. وقيعانى ءارى قاراي اكادەميك-عالىم سەرعالي تولىبەكوۆتىڭ «قازاق شەجىرەسى» كىتابىنان وربىتەيىك:

«…وت بىردەن-اق لاۋلاپ جانىپ، تەز قۇلاشتالعان جالىن اسپانعا شىعىپ جانىپ، بىرتە-بىرتە باسەڭدەيدى. قورشاپ تۇرعان حالىقتىڭ ەكى كوزى اۋليەدە. بىرتىندەپ قىزىل جالىن سايابىرلاپ، ساعىمدانىپ، جانىپ جاتقان وتتىڭ ىشىنەن سەيىتپەنبەت قاجى كورىنەدى. قىزىل شوق ءسونىپ، قاراۋىتا بەرگەن كەزدە ول اسا تاياعى قولىندا:«ءيا، بابام!»،-دەپ امان-ەسەن شىعادى. جۇرت: «ءيا، قۇدايلاپ» شۋلاپ، قول قۋسىرىپ، قوجانىڭ اياعىنا جىعىلىپ، اۋليەشىلىگىنە، كەرەمەتىنە ءتانتى بولىپ، قۇرباندىق شالىپ، سەيىتپەنبەتتى ءپىر كوتەرەدى».(س.تولىبەكوۆ، «قازاق شەجىرەسى»، الماتى. «قازاقستان» باسپاسى، 1992 ج. پىكىر جازعاندار: م.قوزىباەۆ، س.قيراباەۆ، ح.ارعىنبەكوۆ، ح.مادانوۆ). سونداي-اق، «سىر بويى» گازەتىندە جاريالانعان ماقالادا دا وقيعا ءدال وسىلاي ءوربيدى. (ش.سەرىكبايۇلى، «عالىمنىڭ عاجايىپ اڭگىمەلەرى»، «سىر بويى»، 23.05.2000 ج.)

مىنە، وسى وقيعادان سوڭ ەل سەيىتپەنبەتتىڭ ەسىمىنە «ەر» دەگەن اتاۋدى قوسىپ، «ەر سەيىتپەنبەت قوجا» دەپ اتاپ كەتەدى، اۋلەتىن دە ءپىر تۇتىپ، ۇرپاعىن ۇلىقتاپ، ءۇرىم-بۇتاعىن سىيلاپ كەلەدى. ايتا كەتەيىك، وتتان امان شىققان اۋليە-ەر سەيىتپەنبەتتىڭ شاپانىنىڭ شالعايىنىڭ ءبىر ۇشى عانا كۇيىپ، سارعايىپ قالعان ەكەن. مۇنىڭ ءمانىسىن سۇراعاندارعا اۋليە: «قىز بالا نارەستەنى الدىما الىپ وتىرعانىمدا شالعايىما دارەتى ءتيىپ ەدى»،-دەپ جاۋاپ بەرىپتى. بۇل ەر سەيىتپەنبەت قوجانىڭ جانى دا، كيىمى دە پاك، مۇنتازداي تازا بولعاندىعىنان دەرەك بەرگەندەي.

ەر سەيىتپەنبەت – ءوز عۇمىرىندا تالاي عاجايىپ كەرەمەتتەرىن كورسەتكەن اۋليە. اڭىزعا بەرگىسىز وقيعالار تۋرالى «سىر بويى» گازەتىندە از جازىلعان جوق. سوندىقتان ولاردى تىزبەكتەپ وتىرۋدى ارتىق سانادىق.

شىعىستىڭ جەتى جۇلدىزىنىڭ ءبىرى اتانعان ۇلى اقىن الىشەر ناۋاي وسىنداي كورسەتىلگەن كەرەمەتتەردى ءدىني فيلوسوفيا-يللاھيات ارقىلى تۇسىندىرگەن ەكەن. ول ءوزىنىڭ «حايراتتۋل اكبار»(تاشكەنت،1974 ج.) جانە «ناسويمۋل مۋحاببات»(1968 ج.) شىعارمالارىندا اۋليەلەردىڭ جازدا قارا سۋدى قاتىرا الاتىنى، تەرىس اعىزاتىنى، بۇرىن كورمەگەن كىسىنىڭ كەلۋىن بىلە الاتىندىعى، ماعريبتان ماشريققا دەيىن كوزدى اشىپ-جۇمعانشا جەتە الاتىنى، داريانىڭ بەتىندە، سۋدىڭ ۇستىندە جۇرە الاتىندىعى، قۇستار مەن جانۋارلاردىڭ ءتىلىن تۇسىنە الاتىندىعى، وت ىشىندە ەمىن-ەركىن تۇرا الاتىندىعى، وتقا تۇسسە جانبايتىندىعى، اسپاندى كەزە الاتىندىعى، قورعانداردى ءبىر ساۋساقپەن ءتۇرتىپ قۇلاتا الاتىندىعى، ت.ب. كەرەمەتتەردى كورسەتە الاتىندىعىن جازعان.

«…پىرلەر وتە ءزارۋ كەزدە، باسقا كۇن تۋعان ۋاقىتتا، قاتتى سىنالۋعا تۋرا كەلگەندە عانا بولماسا باسقا ۋاقىتتا كەرەمەت كورسەتپەگەن. …90 تۇيە وتىن ەكى كۇن جانعاندا ودان امان-ەسەن شىعۋ – اللاھ تاعالانىڭ ىزىمەن وعان جەتكەن، وعان جىبەرىلگەن ءىلىمنىڭ، شەككەن ريازاتتىڭ جەمىسى. ەر سەيىتپەنبەت ءپىردىڭ باسىنداعى جاعداي – بۇعان دالەل». ء(ا.قابا، «90 تۇيە وتىن ەكى كۇن جانعاندا وت ىشىنەن كۇيمەي شىققان اۋليە»، «جاس الاش»، №157, 20.08.2005 ج.).

ەر سەيىتپەنبەت كوز جۇماردا بالالارىنا، مۇريدتەرىنە، جوعارىدا ايتقانداي، اماناتىن  ايتىپ كەتەدى. كوپ ۇزاماي اۋليە دۇنيەدەن وتەدى. ەل-جۇرت اماناتىن ورىنداپ، ەر سەيىتپەنبەتتىڭ  دەنەسىن اق نارعا جۇكتەيدى. نار تۇيە ەن دالانى كەسىپ ءوتىپ، دارياعا تايايدى. سوندا ەل تاعى ءبىر كەرەمەتكە كۋا بولادى. داريا قاق ايىرىلىپ، تۇيە وزەننىڭ تۇبىنەن ءوتىپ، قىزىلقۇمدى بەتكە الادى. ۇشان-تەڭىز تاقىردى باسىپ ءوتىپ، «باس ساربۇلاق» (ارعى جاعىن «اياق ساربۇلاق» دەپ اتايدى) دەگەن جەرگە جەتىپ شوگەدى. اۋليە سوندا جەرلەنەدى. ءوزى ايتقانداي، جەرلەۋ ءراسىمى بولعان مەرزىمنەن 40 كۇن وتكەندە قۇت مەكەن قىزىلقۇمدى مەكەن ەتكەن باتىر ءارى عۇلاما ءدىندار، تولەڭگىت رۋىنىڭ كوسەمى كوككوز باتىر كوز جۇمادى. باتىر ولەرىندە ءوزىن ەر سەيىتپەنبەت قوجانىڭ قاسىنا جەرلەۋىن وسيەت ەتەدى. تۋىسقاندارى باتىردىڭ وسيەتىن ورىنداپتى.  جىلدار وتە كەلە باس ساربۇلاقتاعى قوس مولا  ۇلكەن قورىمعا اينالادى. كىشى ءجۇزدىڭ بەلگىلى تۇلعالارى سول قورىمعا جەرلەنەدى. ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز: بىرنەشە قوجا، تورەلەر، ءدىنباسىلار، بايسارىنىڭ(كەتە), ءالىمنىڭ شەكتىسىنىڭ، شومەننىڭ شومەكەيىنىڭ بەلگىلى تۇلعالارى وسى قورىمدا جەرلەنگەن. جومارتتىعىمەن ءماشھۇر بولعان قوشقارالى سانسىزباي ساحي، شىبىنتاي، جولاي رۋلارىنان شىققان اتاقتى بيلەر –  وتەتىلەۋ، ءپىرالى، الماستار، جالپى توقا، كونەك، اسپان، بوزعۇل رۋلارىنان شىققان باسقا دا بي-بولىستار سول مازاردا ماڭگىلىككە تىنىم تاپقان.

وسى تۇستا ايتا كەتەتىن جايت، ەر سەيىتپەنبەت ۇرپاقتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى تۋعان ولكەدەن جىراقتا عۇمىر كەشتى. انىعى – كەزىندە قازاق اسسر-ءنىڭ قۇرامىندا 1928 جىلى 12 ساۋىردە قۇرىلىپ، كەيىن سولاقاي ساياسات كەسىرىنەن  وزبەكستانعا ەرىكسىز بەرىلگەن تامدى اۋدانىندا، سونداي-اق كەنيمەح، ۇشقۇدىق اۋداندارىندا ءومىر ءسۇردى. شەجىرەشى قاريالار دا سوندا بولدى. سوندىقتان بولار، قازاقستانداعى ەر سەيىتپەنبەت ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا دايەكتى شەجىرە بولعان جوق.  سونىڭ ناتيجەسىندە  قوراسان اتادان تارايتىن ەر سەيىتپەنبەت قوجالاردى بازبىرەۋلەر بىردە سەيىت قوجالارعا، بىردە دۋانا قوجالارعا، كەيدە تاعى باسقا اتالىقتارعا قوسىپ جاڭىلىسىپ ءجۇر. دۋانا قوجالاردىڭ سۇيەنەتىن دالەلى – ەر سەيىتپەنبەتتىڭ اكەسىنە اتى ۇقساس بولعاندىقتان، «سەيىتپەنبەت – قوججان اتامىزدىڭ پەرزەنتى» دەيدى. ءاسىلى، ول قوججان قوجا مەن ەر سەيىتپەنبەتتىڭ اكەسى قوجاجان قوجا مۇلدە باسقا-باسقا تۇلعالار. قاجى ءمادى ( ديۋانا) قوجا ۇلى قوجا جاھان (قوججان) – ءومىر سۇرگەن ۋاقىتى XVى عاسىردىڭ سوڭى مەن ءXVىى عاسىردىڭ باسى دەگەن دە بولجامدى دەرەك بار. (ديۋانا قوجا اۋلەتى، – قىزىلوردا: «قىزىلوردا-قاناعاتى» كىتابىنان الىندى، www.kozhalar.kz). ال ەر سەيىتپەنبەتقوجا حVIII عاسىردىڭ سوڭى مەن حIح عاسىردىڭ باسىندا عۇمىر كەشكەن. سونداي-اق،  ەر سەيىتپەنبەت قوجانىڭ ۇرپاقتارىنىڭ قۇلپىتاستارىنا ەجەلدەن «رۋى – قوراسان قوجا» دەپ جازىلىپ كەلە جاتقانى دالەل.

سونىمەن قاتار، شەجىرەشى ح.مادانوۆتىڭ «كىشى ءجۇزدىڭ شەجىرەسى» («اتامۇرا» باسپاسى، الماتى، 1994 ج.) كىتابىنداعى سەيىتپەنبەت قوجانىڭ اكەسى، ءىنىسى جانە بالالارى تۋرالى دەرەكتەر دە مۇلدەم شىندىققا جاناسپايدى. وندا كورسەتىلگەندەي،  سەيىتپەنبەتتىڭ اكەسىنىڭ اتى ءازىم ەمەس جانە اليمۇحاممەد دەگەن ءىنىسى، نازار، كەردەرى دەگەن بالالارى بولعان ەمەس. ۇرپاقتارىندا ساقتالىپ كەلە جاتقان ءوز مورىندە «سايد مۋحامماد بيني قوجاجان قوجا»  ياعني «قوجاجان قوجاۇلى سايدمۇحامماد» دەپ انىق جازىلىپ تۇر. وسى رەتتە ايتا كەتسەك – ەر سەيىتپەنبەت قوجانىڭ ءوز مورى(سۋرەتتە) بۇگىندە تۇلكىباستا تۇراتىن ياكۋب(جاقىپ) قوجا ءناجماددينۇلىنىڭ وتباسىندا ساقتاۋلى تۇر.

ەر سەيىتپەنبەت قوجا ۇرپاقتارىن ەل «ەر سەيىتپەنبەت قوجالار» دەپ اتاسا، سۇراسقان ەلگە وزدەرىن:«قوراسان قوجا تايپاسىنان تارايتىن ەر سەيىتپەنبەت قوجا رۋىنانبىز» دەپ تانىستىرادى. كەرەمەتىن كورسەتكەن ەر سەيىتپەنبەت قوجا ەسىمى سول كەزدەن-اق رۋ اتاۋىنا اينالىپ كەتكەن. ءدىن جولىن بەرىك ۇستاپ، ءدىني ءبىلىمدى ادامدار كوپ شىققاندىقتان بولار، كەڭەس زامانىنىڭ 30-جىلدارى ەر سەيىتپەنبەت قوجا اۋلەتى كوپ قۋدالاۋعا ۇشىراپ، توز-توز بولىپ، تارىداي شاشىراپ كەتەدى. وسى اۋلەتتەن تارايتىن ۇرپاقتار بۇگىندە ءارىسى تۇركيا، اۋعانستان، رەسەي، تۇرىكمەنستان، تاجىكستان، قاراقالپاقستان، وزبەكستاندى، بەرگىسى قىزىلوردا، وڭتۇستىك قازاقستان، قاراعاندى، قوستاناي، جامبىل، الماتى وبلىستارىن مەكەندەپ وتىر. تاۋەلسىزدىك العان جىلدان بەرى سەيىتپەنبەت قوجالاردىڭ جۇزدەگەن وتباسىلارى قازاقستانعا ورالىپ، بۇگىنگى كۇندە اۋليەنىڭ  ۇرپاعى ءوسىپ-ءونىپ كەلەدى. ەر سەيىتپەنبەت قوجا ۇرپاقتارى اراسىندا ءدىني كوسەم، شەجىرەشى شەشەن، ەلگە تانىلعان، اۋىل-ەلدى باسقارعان، جوعارى قىزمەتتەر اتقارعان ازاماتتار از ەمەس. ولار: شاحاناي قوجا، ءپىرمان يشان، ابدۋللاۇلى ءاشرافاددين، جولداسۇلى ماحانبەتيار، ءمىراشىمۇلى ءلاتىپ،  شۇكىرالىۇلى ءبايىش،  ءامىرۇلى رامەت، ءمۇسىرالىۇلى ءابيبۋللا، ەسەتۇلى تاكەي، ءبىلالوۆ تۇرار، القوجاۇلى ءجۇسىپ، ماحانبەتيارۇلى ءسالي، ءلاتىپۇلى راۋشانبەك، ءابيبۋللاۇلى سايفۋددين، نازارۇلى باينازار، ت.ب. ازاماتتاردىڭ ەسىمىن  اتاپ وتەمىز. ال  سەيىتپەنبەتتەردىڭ اتا-بابالاردان كەلە جاتقان شەجىرەسىن كونەكوز قاريالاردان جاس كەزىنەن جازىپ الىپ، جيناقتاپ، ساقتاپ، تولىقتىرىپ كەلە جاتقان – بۇگىندە جاسى 80-گە تاياعان اۋلەتتىڭ اقساقالى ءسالي ماحانبەتيارۇلى.

رەتى كەلگەندە قىزىلوردا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، سىر ەلىنىڭ ارداقتى ۇلى تاكەي ەسەتۇلى ەسەتوۆتىڭ تەگى تۋرالى دا ايتا كەتسەك ارتىق بولماس. تاكەي مارقۇم ەر سەيىتپەنبەتتىڭ جەتى ۇلىنىڭ ءبىرى ءابدىجاپپاردان تارايدى. ءابدىجاپپاردىڭ ءبىر ۇلى قاراقوجا، ودان قالدار، ودان اسىل. ال اسىلدان ەسەت، ءابۋ، ءالي، جانىبەك. ەسەتتەن تاكەي. اسىلىن ارداقتاي بىلەتىن سىر ەلى  ءبىر مەكتەپ-ليتسەيگە جانە بىرنەشە كوشەگە ت.ەسەتوۆتىڭ ەسىمىن بەرگەن.

تومەندە ازىرەتى الىدەن  قوجاجانۇلى سەيىتپەنبەتتىڭ وزىنە دەيىنگى ءبىر اتا جۇيەسىمەن جازىلعان شەجىرەنى عانا جاريالاۋدى ءجون كوردىك:  ازىرەتى ءالي مۇرتازا – مۇحاممەد حانافيا – ابد ۋل فاتتاح – ابد ۋل جاببار – ابد ۋل قاھھار – ابد ار راحمان – ابد ۋل جاليل(قوراسان اتا) – حۋساين اتا(سۇلتان حۋساين) – يۋنۋس اتا – يسقاق اتا – يسمايل اتا – ابدۋ ساتتارقوجا – ابدۋل حالىققوجا – ابدۋل راحيمقوجا – ابدۋل كاريمقوجا – قوجاحمات – ابدۋراحمانقوجا – قۇدايقۇلقوجا – يبراحيمقوجا – سۋلايمانقوجا – ابدۋل جاليلقوجا – حاليلۋللاقوجا – يسكاندارقوجا – حازيقوجا – ابديل اكيمقوجا – ابديل جالال – مۋللا فاحرۋددين – ابدۋل حاليل – ابدۋ كامال –جامالاددين – نازميددين – كيرامۋددين – ۋتەپقوجا – يمانقوجا – ابدۋلحاھھار – ابدۋلازيز – مۋسيرالاددين – ەراليددين – ميرحاشيميددين – قوجاجان – سايدمۇحامماد(ەر سەيىتپەنبەت).

ەر سەيىتپەنبەتتەردىڭ  شەجىرەسى  «ۇلى پايعامبار جانە ونىڭ ۇرپاقتارى» شەجىرە-كىتابىندا («فوليانت» باسپاسى، استانا، 2104 جىل، 266-280-بەتتەر) جاريالانسا، تولىقتىرىلعان نۇسقاسى، اللا بۇيىرتسا، تاياۋ ۋاقىتتا جەكە كىتاپ بولىپ جارىق كورمەك. 65 جاسىندا «قازاق شەجىرەسىن» جازعان ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ اتالمىش كىتابىندا: «…باقسىدان بال اشىپ، تۇلكىدەي ءتۇس كورىپ، جاۋىرىن قاعىپ، قۇمالاق سالىپ ايتىپ وتىرعانىم جوق. مەن دە نۇسقالاردى كورۋمەن، كارى قۇلاقتاردان ەستۋمەن ءوز بىلگەنىمدى شامام كەلگەنشە قورىتىپ، شىنداپ تىڭداپ، ايتىپ وتىرمىن» دەگەن ەكەن. عۇلاما اتامىز ايتقانداي،  باياندالىپ وتىرعان دەرەكتەر كونەكوز قاريالاردان ەسىتكەن، ءتۇرلى كىتاپتار مەن مەرزىمدىك باسىلىمداردا باسىلعان دايەكتەردى نەگىزگە الىنىپ حاتقا ءتۇستى.

عۇلاما ەر سەيىتپەنبەت بابا –  سىر بويىنىڭ اتى اڭىزعا اينالعان تاريحي تۇلعالارىنىڭ ءبىرى ەكەندىگىنە داۋ جوق!

قالي جولداسوۆ، قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ  مۇشەسى.
كali_hoja@mail.ru  87472453505, 87026727319

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان