جارىق نۇردىڭ ساۋلەسى

قۇلىمبەت قوجا ۇرپاقتارى  

قۇلىمبەت اتام

قۇلىمبەت قوجا يشان – قوجاحمەت قوجا بالاسى، نۇرمان قوجا نەمەرەسى، قوراسان قوجا، ۇلىق بالاسى. تورەقوجا اقىننىڭ جيەنى. انادان جالعىز. ەكىنشى اناسىنان – پاتشا قوجا، سايىپجامال. ءۇشىنشى اناسىنان – بەگىم قوجا.

اتام – عۇلاما، زور پاراسات يەسى، اقىن، اۋليەلىگى دە بار بولاتىن. ورتاعا سىيلى. اعايىن – تۋىسقا قامقور، جاناشىر، اتىمتاي جومارت جان ەدى. بالا-شاعاسىنا قاتالدىعى دا، تالاپكەرلىگى دە بار بولاتىن. مىناداي ءبىر جاعداي ەسىمدە ساقتالىپ قالىپتى.

مەنىڭ 1 – 2 سىنىپتاعى كەزىم. جازعى دەمالىستاعى مەزگىل. اۋىل ەگىن باسىندا. مەن اكەمنىڭ كەنجەسى بولعاندىقتان، اكەمنىڭ دە جىگىت شاقتان ءوتىپ، بىرازعا كەلىپ قالعان كەزى. ءبىر كۇنى اكەم قاتتى اۋىرىپ، توسەك تارتىپ جاتىپ قالدى. سونداعى اتامنىڭ بالاسىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى، وعان دەگەن شىنايى كوڭىلى ءبىزدىڭ جاس تا بولساق ەرەكشە سەزىمتال جۇرەگىمىزدى تولقىتىپ، اسپانعا شىعارعانداي بولىپ ەدى. سەبەبى، ءبىز بىلەتىن اتام ەسەيىپ كەتكەن جالعىز ۇلىنا وتە قاتتى، مەيىرىمسىز كورىنەتىن، بالام دەپ ءبىر جۇرەگى جىلىعانىن بايقاماعانبىز. بالاعا دەگەن اكەلىك مەيىرىم جوقتاي كورىنەتىن. ال مىناۋ بولسا، اتام ءبىراز جەردەگى ءوز ۇيىنەن جاياۋ-جالپى ءبىزدىڭ ۇيگە كۇندە تاڭەرتەڭ-كەشكە كەلىپ، بالاسىنىڭ باسىندا جىلاپ، قۇدايىنا سيىنىپ وتىرعانى. سونداعى قۇدايدان تىلەيتىنى: يا، اللا، بالاما ساۋلىق بەر، بالامدى الا كورمە، مەنى ال! سويتسەك، اتام وتە مەيىرىمدى، ەرەكشە قاسيەتتى، قۇداي سۇيگەن جان ەكەن عوي. وعان كەيىنىرەك، ءوزىمىز وسە كەلە كوز جەتكىزدىك.

مەن توعىزىنشى كلاستى، اتامنىڭ ءۇيى سوۆحوز ورتالىعىندا بولعاندىقتان، سوندا جاتىپ وقىدىم. ءبىر كۇنى مەن ساباقتان كەلگەننەن كەيىن اتام ەشەگىن ەرتتەپ مەنى ارتىنا مىنگىزىپ، اۋىلدان 5-6 شاقىرىمداي جەردە قۇمنىڭ استىندا ورنالاسقان قويشىلاردىڭ اۋىلىنا تارتىپ كەتتىك. سونداعى اۋىل دەگەنىمىز 4-5 قويشى ءۇيى. ۇيلەرگە 20-30 مەتر قالعاندا اتام قويشىلاردىڭ وزدەرىنىڭ، اكەلەرىنىڭ، اتالارىنىڭ اتتارىن بار داۋسىمەن ايقايلاپ اتاپ، بوقتاپ-بورالاپ ۇرسىپ كەتكەندە، ەسىمنەن اداسقان ادامداي ەسەڭگىرەدىم دە قالدىم. ال قويشىلار بولسا بارىنشا ريزا كوڭىلمەن ءبىرى مايىن، ءبىرى قۇرتىن، ەكىنشىسى ىرىمشىگىن، ءۇشىنشىسى ەتىن اكەلىپ، دەمدە ءبىر ون، ون بەس مينۋت ىشىندە قورجىننىڭ ەكى باسىن تولتىردى دا تاستادى. اتام تەزدەتىپ باتاسىن بەردى دە ىلەزدە ۇيگە كەرى تارتىپ تۇردىق. ۇيگە كەلىسىمەن كەمپىرىن شاقىرىپ الدى دا تاپسىرمانى بەردى: ۇيدە ءبىر ۇلكەن (سيىمدىلىعى شامامەن 50 ليتر كەلەتىن) قازان بار بولاتىن. سونى الدىردى دا تولتىرىپ سوك (تارى) سالدىردى. ۇستىنە، الگىندە ءوزىمىز اكەلگەن ءبىر قارىن مايدى سالىپ جىبەردى دە مايتارى جاساۋعا بۇيىردى. ەرتەسىنە بۇكىل اۋىل ەركەكتەرىن مايتارىعا شاقىرىپ، اكەلگەن قۇرت-مايلارىنان دا ەلگە ۇلەستىرىپ بەردى. سوندا اپامىز (ول كىسىنى ەل «قومپىلداق اپا» اتايتىن) ءجاي كۇڭكىلدەپ ءجۇرىپ ايتقانى: «ءبۇيتىپ ەلگە تاراتىپ بەرەتىنى بار، نەسىنە ەل ارالاپ بوسقا اۋرە بولادى» – دەيدى عوي. ونى ەستىپ قويعان اتام كەمپىرىنىڭ تۇگىن قالدىرماي بوقتاپ-بورالاپ، جەر-جەبىرىنە جەتەتىن. سونداعى ايتاتىنى: «ادامنان جاراماعان نەمە، سەن ەلدىڭ ءوز مۇلكىن وزىنەن نەگە قىزعاناسىڭ، مەن وزىنىكىن وزىنە تاراتىپ بەرىپ، اللاعا جاقسى اتاندىم، ۇلكەن ساۋاپقا يە بولدىم.»

تاعى ءبىر ءوزىم كورمەسەم دە، ناتيجەسىنە كۋا بولعان ءبىر جاعداي تۋرالى ايتايىن. ول كەزدە بىزدەر اعايىندارمەن، شاماسى 10-15 ءۇي بولسا كەرەك، «پولەۆوي» دەگەن جەردە تۇردىق. ورازا كەزىندە قاريالار ءبىر ۇيگە جينالىپ «تاراپى» نامازىن وقيتىن. سونداي ءبىر وتىرىستا بايىمبەت اتام، ءبىزدىڭ اتامنىڭ نەمەرە ءىنىسى، اعاسىنا بىلاي دەيدى: ءىنىسى اعاسىنا «ءسىز»-دەپ سويلەر ەدى، بىراق بايەكەڭ باتىرا سويلەپ، اعاسىنىڭ جاندى جەرىنە ءتيىۋ ءۇشىن، نەمەسە جەتەر جەرىنە جەتكىزە ايتۋ ءۇشىن «سەن» دەپ سويلەيدى:

– سەن، قۇلىمبەت، جاسىڭ بىرازعا كەلدى، بىراق سوندا دا بولسا قىدىرعانىڭدى قويمايسىڭ. تىلەنشەكتىگىن اسقىنىپ بارادى. جەتپەي جاتقان دۇنيە جوق، ۇيدە وتىرساڭ بولماس-پا ەدى؟ ىنىسىنەن مۇنداي ىرىلىكتى كۇپتەگەن اتام مورت كەتەدى:

– وتىرساڭ، ءوزىڭ وتىرىپ قال!

سودان، بايىمبەت اتام ەرتەسىنە قۇلاپ ءتۇستى. سول جاتقاننان باس كوتەرمەي 3-4 اي جاتىپ، دۇنيەدەن ءوتتى. ارينە، بۇلاي بولارىن بىلمەگەن اتام، ءىنىسىنىڭ اۋرۋىنا قاتتى قايعىردى. كۇنى-ءتۇنى قاسىنان شىقپاي، دۋاسىن وقىپ، جىلاپ-سىقتاپ ، اللادان قانشا سۇراعانىمەن اۋرۋدىڭ بەتى بەرى قايتا قويمادى، كۇننەن-كۇنگە ناشارلاي بەردى. اقىرى دەمى دە ءبىتتى. بىز بۇل جەردە «ايتىلعان ءسوز اتىلعان وقپەن تەڭ» دەگەن پاراساتتى ءسوزدىڭ پارقىن اڭعارعاندايمىز. بۇل از بولسا، «اڭداماي سويلەگەن اۋىرماي ولەدى» دەگەن دانالىق ءسوز جانە بار. جالپى، ءسوز قادىرى، قاسيەتى تۋرالى اڭگىمە كوپ، كەلتىرىلگەن ۋاقيعا سونىڭ كوپتەن ءبىر كورىنىسى عانا.

تاعى ءبىر مىسال. ول كەزدە اتام كەمپىرىمەن سوۆحوز ورتالىعىندا تۇراتىن. مىنىسكە ءبىر اتى بار، ءوزى تىنىمسىز ادام سول اتىمەن اندا-مىندا بارىپ-كەلىپ جۇرەتىن. ءجاي بارىس-كەلىس تە ەمەس، اراسىندا «قوجالىعى» دا بولسا كەرەك. بۇل، سول 50-جىلدار، حرۋششيوۆ زامانى، ارتىق مال ۇستاۋعا بولمايتىن. سوۆحوزدىڭ ورتالىق ۋسادباسى قارايتىن بولىمشە باسشىلارى اتامنىڭ ءوز ىنىلەرىنەن بولاتىن، سولار اتاما تىنىشتىق بەرمەيدى. كۇندە كەلىپ، اتىڭدى مەملەكەتكە وتكىز – دەپ، مازاسىن ابدەن الىپ بىتەدى. شىدامى تاۋسىلعان اتام، ءبىر كۇنى ۇستىنە ءتاۋىر كيىمدەرىن كيىپ، اتىنا ءمىنىپ سوۆحوز كەڭسەسىنىڭ الدىنا كەلىپ، ات ۇستىنەن ايقاي سالادى:

-اي، كونيششەۆ (ديرەكتور ورىس بولاتىن), شىق بەرى، سەنىمەن ءسوزىم بار!

تەرەزەدەن ات ۇستىندەگى قاريانى كورگەن ديرەكتور، جاعدايدى بىلۋگە قاسىنداعى كومەكشىسىن جىبەرەدى. كومەكشى اتامنىڭ تەك ديرەكتورمەن عانا سويلەسەتىندىگىن جەتكىزەدى. ديرەكتور جۇگىرىپ شىعىپ، اتاممەن قول الىسىپ امانداسىپ، اتتان تۇسۋگە يشارات بىلدىرەدى. بىراق اتام اتتان تۇسپەي-اق شارۋاسىن باياندايدى، اتىن وزىندە قالدىرۋىن تالاپ ەتەدى.ديرەكتور ءسوز ماعىناسىنا تولىق تۇسىنبەسە دە، اڭگىمەنىڭ نە تۋرالى ەكەندىگىن ۇققانداي بولادى. اتامدى سىلاپ-سيپاپ،   ماپازداپ شىعارىپ سالادى. ەرتەسىنە الگى باسشى ىنىلەرى ۇيىنە كەلىپ، اتامىزدان كەشىرىم سۇراپ، اتىنىڭ وزىندە قالدىرىلعاندىعىنان حاباردار ەتەدى.

بۇدان، «جاقسى ادام جاقسى ادامدى الىستان تانيدى» – دەسە بولعانداي.

تاعى ءبىر اڭگىمە. ورازانىڭ العاشقى كۇندەرىنىڭ بىرىندە اتام ءوزىنىڭ «ءپىتىر-ساداقا جيناۋ» ساپارىنان شارشاپ ورالادى. كەشكە اۋىزاشاردا وتىرعاندا كەلىنىن قاسىنا شاقىرىپ الىپ:

– قاراعىم، ماعان پالەنشە تۇلەن اقشا، تۇلەن زات بەرەشەك; تۇلەنشە مۇنشا اقشا، ونشا زات بەرەشەك، سولاردى رەتتەپ الارسىڭ; ەرتەڭ ماعان ءبىتىر-ساداقالارىن الىپ ەلدەر كەلە باستايدى، ونى دا ءوزىڭ جايعاستىرعايسىڭ. ەل اياعى ءبىرشاما تولاستاعاننان سوڭ، اينالاڭدى تاماققا شاقىرىپ، جيعان-تەرگەننەن ولارعا ۇلەستىرىپ بەرەرسىڭ، وزىنىكىن وزىنەن اياما – دەگەن ەكەن. اتاسىنىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ بولعان كەلىنى، ويىندا ەشتەڭە جوق:

– اتا، ماعان ونى نەسىنە ايتىپ وتىرسىز، ەرتەڭ ءبارىن ءوزىڭىز رەتتەيسىز عوي – دەپتى. سودان اتام تاماعىن ىشەر-ىشپەس «شارشادىم» دەپ، ەرتە جاتىپ قالادى. ءتۇن ورتاسىندا اتامنان سەزىكتەنگەن كەلىنى «ۇلكەن كەلىنى»، مەنىڭ شەشەمدى شاقىرادى. كەلىپ كورگەن اپام، اتامنىڭ جاعدايىنىڭ قيىنداپ قالعانىن بايقاپ، ءوزىنىڭ ۇلكەن ۇلى ءابيبۋللا قوجانى الدىرادى (اكەمىز، ءبىلال قوجا اۋىلدا جوق ەكەن). كوكەم وتىرىپ دەم سالادى، قول-اياعىن ۋقالاپ وتىرادى. بىراق اتام سودان بەتى بەرى قاراماي ءجۇرىپ كەتەدى. كوكەم-اپامدار جىلاپ-سىقتاپ ەندى قايتتىك دەپ وتىرعاندا تاڭ اتپاي اكەمىز دە جەتەدى. ءسويتىپ، ءتورت كوزدەرى تۇگەل، بارلىعى اتامدى ويداعىداي شىعارىپ سالادى.

 اجار انامىز

 اجار اپامىز اتامىزدان شامامەن 25-30 جاستاي كىشى ەدى. اتامىز ارقادا مەكتەپ ۇستاپ تۇرعان كەزدە ءبىراز قادىر ارتتىرادى، سىي-قۇرمەتكە بولەنەدى. ەلگە قايتارىندا اپامىزدى سول جاقتان الىپ قايتقان ەكەن.  بىراق كەيىن ول جاقپەن بايلانىس ءۇزىلدى. اپامىزدىڭ اتا-اناسىنان، تۋعان-تۋىستارىنان بەيحابار قالدىق. اتام-اپامدار بىزدەرگە ول تۋرالى ەشتەڭە ايتقان ەمەس. تەك، انامىزدىڭ ارعىننان ەكەندىگىن بىلەتىنبىز جانە ءبىر ءسىڭلىسىنىڭ ءبىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىردە ەكەندىگىنەن حاباردار بولاتىنبىز. بىراق، انامىز ايتپاعاننان كەيىن بە، الدە ءوزىمىزدىڭ سالعىرتتىعىمىزدان با، ايتەۋىر، كىمگە ناعاشى، كىمگە تۇپناعاشى جۇرتپەن قاتىناس ورناتۋعا باعىتتالعان ءىس-ارەكەتتەر بولا قويمادى.

سونىمەن، اجار انامىز وتە اجارلى، ورتا بويلى، تۇيىق، كوپ سويلەمەيتىن كىسى ەدى. اتامىزدىڭ كەيبىر قىلىقتارى ۇناماي جاتسا، وعان اشىق نارازىلىق بىلدىرە قويمايتىن، وزىنشە وزگەلەرگە ەستىلەر-ەستىلمەس كۇڭكىلمەن رەنىشىن بىلدىرەتىن. سودان «قومپىلداق اپا» اناتىپ كەتسە كەرەك. اپامىز ەكى قىزدىڭ، گۇلسىم اپكەمىز بەن ءزۇبايدا اپشەمىزدىڭ اناسى. بىزدەردى، ءبىلال قوجانىڭ بالالارىن، انامىز بوتەن بولسا دا، ەشقاشان دا جاتسىنعان ەمەس، ءوز بالالارىنداي قابىلدايتىن، وگەيلىك قاسيەت كورسەتكەن ەمەس. ول كىسىنى بىزدەر دە ءوز انامىزداي جاقسى كوردىك.

 مەنىڭ اكەم – ءبىلال قوجا يشان

 قازاق رۋعا بولىنەدى. رۋلار بىرىگە كەلە تۇتاس ءبىر ۇلت قۇرايدى. ءسويتىپ، جاڭا ءبىرتۇتاس دۇنيە، الەم پايدا بولادى. بۇل قالىپتاسقان تابيعي قۇبىلىس، دامۋ زاڭدىلىعى. وسىنى بىلە تۇرا بىزدەر كەيدە ءوزارا تالاسىپ، رۋعا ءبولىندى دەپ ءبىر-ءبىرىمىزدى ايىپتاپ جاتامىز. بىراق، ولاي ەمەس، ول رۋعا ءبولىنۋ ەمەس، ءوزىن، ءوز تەگىن، اتا-بابا سالت-ءداستۇرىن ءتۇسىنىپ-بىلۋگە دەگەن تالپىنىس، قۇشتارلىق دەپ ۇققان دۇرىس بولار. سەبەبى، بىزدەر كەشەگى كۇنگە دەيىن ۇلت ماسەلەسىن جابىق كۇيدە ۇستاپ كەلدىك. ەندى ەسىك اشىلعاننان كەيىن ۇلتتىق قاتىناستاردىڭ كورىنىس بەرۋى، ونىڭ كوپ جاعدايدا ەرسى كورىنىپ، قارسىلىق تۋدىرۋى دا ورىندى. دەگەنمەن، ۋاقىت وتە كەلە ءبارى دە ءوز قالپىنا كەلەتىندىگى انىق. سونىمەن، قازاق ۇلت رەتىندە قالىپتاستى. ونىڭ ۇلتتىق ەرەكشە قاسيەتتەرىن پايىمداۋ ءۇشىن قۇرامدى بولشەكتەرىنىڭ قىر-سىرىنا ءۇڭىلۋ شارت. ۇلى ءجۇز، ورتا ءجۇز، كىشى ءجۇز. جۇزدىك ايقىن ەرەكشەلىكتەردى جەتە اڭعارۋ قاجەت. ودان ءارى دۋلات، قوڭىرات، اداي، ت.ب. جانە جۇزگە كىرمەيتىن تورە، قوجا، تولەڭگىت ت.ب. دا بار. ياعني، وسى تەكتىك، قانداستىق ايىرماشىلىقتارىمەن توپتاسقان تۋىسقان ادامي قاۋىمداستىقتىڭ رۋحاني، ءدۇنياۋي قۇندىلىقتارىن ءتۇيسىنىپ زەردەلەۋ ۇلتتىق بولمىسىمىزدى تانىپ-بىلۋگە قاجەت-اق. وسى ماقساتتا مەن، شەرالى قوجا، ءوز اكەم ءبىلال قوجا يشان تۋرالى، ونىڭ اكەسى،تۋىستارى، بالالارى تۋرالى سىر شەرتە وتىرىپ، قوجا دەگەن اۋلەتتىن تابيعي الەمىنەن ءنارلى اقپارات تاراتقىم كەلەدى.

سونىمەن، مەنىڭ اكەم ءبىلال قوجا يشان ۇلكەن عۇلاما-عالىم بولعان كىسى. عۇلامالىق ول كىسىگە بۇگىنگى عىلىم، ياعني ماتەرياليستىك عىلىم ارقىلى قونعان ەمەس، كونە-ەسكى يدەاليستىك يسلامي ءىلىم نەگىزىندە قونعان. ول كىسى سول ءىلىمنىڭ، ءدىني ءىلىمنىڭ، تەرەڭىنە بويلاپ تۇبىنە جەتكەن كىسى ەدى. اراب، پارسى، تۇركى تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن اسا پاراساتتى، تەرەڭ ءبىلىمدى، ەرەكشە مەيىرىمدى، قاراپايىم جان بولاتىن. ۇيدە ول كىسىنىڭ كەبەجە-ساندىق تولى ۇلكەن-ۇلكەن، قالىڭ، كەيبىرى تەرىمەن قاپتالعان كىتاپتارى سىڭسىپ تۇراتىن ەدى. ول كىتاپتاردىڭ كوبىسى اراب تىلىندە بولاتىن، ءبىرشاماسى پارسى تىلىندە، ال تۇرىكشەسى ازداۋ بولدى-عوي دەيمىن، شاماسى. اكەمىز جۇمىستان بوساعان كەزىندە سول كىتاپتاردى شەتىنەن الىپ وقىپ وتىراتىن. وعان، ول كىتاپتارعا، اكەمىزدەن باسقا مولدامىن دەگەن كوپ كىسىلەردىڭ تىستەرى باتا بەرمەيتىن. ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ سونى بىلەتىندەي بوپ ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز، اكەمىز كەزىندە ءبىزدى دە ەداۋىر وقىتقان بولاتىن. ءۇش ءتىلدى دە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە مەڭگەرگەندەي ەدىك، كىتاپتاردىڭ دا ءبىرازىن ورەمىزدىڭ جەتكەنىنشە وقىعان دا بولاتىنبىز. بىراق، بۇل ءىسىمىز جەتىنشى كلاسپەن تامامدالدى. ودان ءارى اتەيستىك ءىلىم الەمىنە كىرىپ كەتتىك. قازىر فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى عىلىمي دارەجەسىنە يەمىن. ارينە، ونىڭ ءبارى وڭايلىقپەن كەلگەن جوق، كوپتەپ تەر توگۋگە، جاندى اۋىرتۋعا تۋرا كەلدى. عىلىمعا كەش ارالاستىم، سوندىقتان دا كانديداتتىقتى 47 جاسىمدا، ال دوكتورلىقتى 53 جاسىمدا قورعادىم. ءبىر قاراعاندا، شىنىندا دا، عىلىمدا ءبىراز نارسە تىندىرعان سياقتىمىن جانە سوعان وراي كوپ بىلسەم كەرەكتى. بىراق سوندا دا بولسا، ياعني قازىرگى عىلىمدى ەداۋىر دەڭگەيدە يگەردىم دەسەم دە، اكەمنىڭ سول كەزدەگى، كەشەگى ءبىلىم دەڭگەيىمەن ويشا سالىستىرعاندا ءوزىمنىڭ ءالى دە كوپ تومەنگى دارەجەدە ەكەندىگىمە كوز جەتكىزگەندەي بولامىن.   شىنىندا دا، وعان اكەمنىڭ اكەسى قۇلىمبەت اتامىزدىڭ (بۇل كىسى دە ۇلكەن عۇلاما-عالىم، ارقادا مەكتەپ ۇستاعان ۇلاعاتتى ۇستاز بولاتىن) مىنا ءبىر ءسوزى دالەل بولعانداي: ءبىر ۇلكەن كىسىلەردىڭ، قاتارلاستارىنىڭ ءبىلىم، بىلىمدىلىك تۋرالى، ءبىلىم دەڭگەيى تۋرالى ساۋالدارىنا ءوزى مەن ۇلى بىلەكەڭدى سالىستىرا كەلە بىلاي دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن: «مەن كول بولسام، ول – داريا!». «اكە بالاعا سىنشى» – دەگەندەي، وسىنىڭ ءوزى-اق كوپ نارسەنى اڭعارتقانداي. وسىندايدا تاعى ءبىر اڭگىمە ەسكە ورالادى. قايبىر جىلدارى، قازاقستان ءدىني باسقارماسى ءالى قۇرىلماعان، ءدىن ماسەلەلەرى تاشكەنتتە شەشىلەتىن زاماندا 2-3 عۇلاما – ءدىني باسقارما وكىلى – ءبىزدىڭ اۋىلعا كەلەدى. اۋىل مولدالارىن، جالپى ءدىني كوزى اشىق ازاماتتاردى جيناپ ۋاعىز ايتىلادى، ءدىني ماسەلەلەر تالقىلانادى، قۇران وقىلادى. شەتكە تامان ەلەۋسىزدەۋ وتىرعان ءبىزدىڭ اكەمىز الگىلەردىڭ عۇلاما باسشىسى قۇران وقىعاندا ءبىر جەرىندە ەھ-دەپ دىبىس بەرىپ قويادى. العاشقىدا ونى ەلەي قويماعان عۇلاما سالدەن سوڭ قايتا وقىعاندا دىبىس قايتالانادى. اكەمىزگە جاقتىرماي قاراعان دامۋللا سەبەبىن سۇرايدى. سوندا اكەمىز تۇرىپ، پالەن جەردە استىن وقىلۋدىڭ ورنىنا قاتە، ءۇستىن وقىلعاندىعىن ايتادى. ءدىني باسقارماداعى ۇزدىك عۇلامالاردان سانالاتىن دامۋللا دالا قازاعىنىڭ بىلىكتىلىگىنە كۇمان كەلتىرىپ،ونى كورسەتىپ بەرۋىن سۇرايدى. قۇراننان قاتەسى كورسەتىلگەن عۇلاما ەسىنەن تانىپ قالا جازدايدى. كەيىننەن اكەمىزدەن كەشىرىم سۇراپ، تاشكەنتتەگى ءدىني باسقارماعا قىزمەتكە شاقىرادى. اكەمىز راحمەتىن ايتىپ، ول كىسىلەردى ريزاشىلىقپەن شىعارىپ سالىپتى. ەندى وسى اسقان بىلىمدىلىكتىڭ، قازىرگى ءبىلىم سالاسى ۇزدىك وكىلدەرىنەن وزىق تۇرۋىنىڭ سەبەبىنە ۇڭىلەر بولساق، مۇنداي تەڭسىزدىكتىڭ توركىنى ءبىزدىڭ ءىلىمنىڭ بىرسارىندىلىعىندا، ياعني ماتەرياليستىك ءىلىم دۇنيەنى تۇتاس قامتي المايدى، ونىڭ جاندى (رۋحاني) جاقتارى نازاردان تىس قالىپ قويعان، وعان شاماسى جەتپەيدى دە. مەن ءوز ءبىلىمىمدى اكەمدىكىمەن سالىستىرعاندا، ارينە، دۇنيەتانىمدىق تۇرعىدان سالىستىرىپ وتىرمىن. ونىڭ ناتيجەسىندە مەنىڭ تۇسىنىك-تانىمىمنىڭ سىڭارجاقتىلىعى بايقالادى.

سونىمەن، اسا مارتەبەلى وسپان قاجىنىڭ شاكىرتى ءبىلال قوجا يشان 1893 ج. سىر بويىندا كوكساراي اۋىلى ماڭىندا قۇلىمبەت قوجا يشان وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. شەشەسىنەن جاستاي ايىرىلىپ، وگەي اجە قولىندا تاربيەلەنگەن. اكەسى ارقا اسىپ، مەكتەپ تۇرعىزىپ، بالالار وقىتىپ، يسلامدى ۋاعىزداعان. ءبىراز جىل بالاسى اكە-شەشەسىز جەتىم ءوستى. قيىنشىلىقتى كوپ كوردى. ەسى كىرگەن شاقتا وقۋ-بىلىمگە دەن قويدى. وسپان قاجى مەكتەبىندە وقىپ جۇرگەندە ءوزىن العىرلىعىمەن، زەرەكتىگىمەن تانىتا ءبىلدى. ودان كەيىن دە وقۋىن جالعاستىرا بەردى. ومىردەن وزعانعا دەيىن كىتاپتان قول ۇزگەن ەمەس. بالالارىن تۇگەلدەي شىنايى يسلامي ىلىمنەن سۋسىنداتتى. ول ءجاي ساۋات اشۋ دەڭگەيىندە عانا ەمەس، ءىلىمنىڭ جوعارى قاباتتارىنان دا قايىرعان بولاتىن.سول، سالماقتى ءبىلىمنىڭ ارقاسىندا ءۇش ۇلى بىردەي (ابيبۋللا، بايازيد، نۋرۋللا) پەنسياعا شىققاننان كەيىن، ۇشەۋى ءۇش جەردە مەشىت ۇستادى، يمام بولدى. قاۋىمدارىن يماندىلىققا باۋلىدى. وسىلايشا، اكەمىز حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتتى. ءبىلال قوجا يشان بالالارىن عانا وقىتىپ قويماي، نەمەرەلەرىن دە تۇگەلدەي وقىتىپ (يسلامي ىلىمگە) كەتتى.

اكەمىز ۇلكەن تەولوگ-عالىم عانا ەمەس، ياعني ءىلىم-بىلىممەن عانا كۇن كەشتى ەمەس، ول كىسى ۇلكەن ساياتكەر (اڭشى، قۇسبەگى، بايگە جۇيرىكتەردى باپتاۋشى) دە بولاتىن. ول كىسىنىڭ باپتاعان جۇيرىكتەرى بايگەدەن ىلعي دا جۇلدەلى ورالىپ ءجۇردى. ول كىسىنىڭ اڭشىلىعى، قۇسبەگىلىگى ارقاسىندا وتباسىمىز نەبىر قيىن-قىستاۋ كەزدەردە دە، كەيىنگى بەيبىتشىلىك زاماندا دا ەتتەن تارىعىپ كورگەن ەمەس. ەندى وسىمەن اكەمىز تۋرالى اڭگىمەنى دوعارىپ، انامىزعا، اعالارىمىزعا، اپايىمىزعا، ول كىسىنىڭ بالالارىنا توقتالايىق.

ءبىزدىڭ ءوز انامىزدىڭ ەسىمى – حاديشا. ول كىسى ۇزىن بويلى، سۇڭعاق، اتجاقتى، بيداي ءوڭدى كىسى بولاتىن. تۇيىق مىنەزدى، كوپ سويلەمەيتىن، كەلىندەرىنە قاتال بولسا كەرەك. ءۇي-ءىشى تىرشىلىگىنە كوپ ارالاسا بەرمەيتىن، ءۇي تىرلىگىن كوبىنەسە كەلىندەرى اتقاراتىن. انامىز بەتىن بۇركەنىپ ءجۇرۋشى ەدى. كۇن تيسە قىزارىپ كەتەتىن. قالاي دەسەك تە انامىز كەزىندە اسا قايراتتى دا بەينەتقور كىسى بولىپتى. 30-جىلدارى كولحوز جۇمىسىنان بالاسىنا قاراۋعا دا شاماسى كەلمەيدى ەكەن. ءوزى جۇمىستا، بالاسى ۇيدە جىلاپ جاتاتىن كورىنەدى. اعامىزدىڭ وقۋعا العىرلىق تانىتپاۋى مۇمكىن سودان دا بولار ء(ازىل عوي).

ياعني، انامىز جان اياماي ەڭبەك ەتكەن. اكەمىز كەيىندە ول كىسىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگىن ماقتانىشپەن ايتىپ وتىراتىن.

اكەمىزدىڭ ۇلكەن ۇلى راحماتۋللا اعامىزدى (ول كىسىنىڭ اناسى بوسانعاننان سوڭ كوپ ۇزاماي دۇنيە سالعان) بىزدەر كورگەن جوقپىز. ول كىسى سوعىستان ورالمادى. ءرازيا جەڭگەمىز قۇرساق كوتەرمەپتى. ول كىسى دە اعامىزدان كەيىن كوپ ۇزاماي، 1952 ج. دۇنيە سالدى. جەڭگەمىز تەبەي جەتىمدەر، ەل اعاسى سانالاتىن، ەلىنە بەدەلدى دە سىيلى ازامات، ارىن اعامىزدىڭ قارىنداستارىنان بولىپ كەلەتىن، ءارى ءبىزدىڭ تۇپناعاشىلار اۋلەتىنەن ەدى. سوعىسقا دەيىن اعامىز اۋىلدىق جەرلەردە كولحوز ۇيىمداستىرۋ، ونى باسقارۋ ىستەرىمەن اينالىسقان ەكەن. سوعىسالدىن جوقشىلىقتان ءار جەرگە تاراپ كەتكەن اعايىندارىن جيناپ، ولاردى اتاقونىسىنا، وتىرار اۋدانىنىڭ شەڭگەلدى اۋىلى ماڭايىنا ورنالاستىرادى. ءسويتىپ، ۇلكەن ءىس تىندىرىپ، سوعىسقا اتتانادى. وسىنداي اياۋلى جانداردىڭ ەرتە كەتكەندىگى جاندى جارالايدى ەكەن. جىل سايىنعى جەڭىس مەرەكەسىندە وعان قوسقان ءبىزدىڭ وتباسىنىڭ دا ۇلەسى بار ەكەندىگىنە مارقايا وتىرىپ، ۇلكەن جۇرەكتى اعامىزدى شىنايى تۋىسقاندىق سەزىممەن ەسكە الامىز.

ەكىنشى اعامىز ءابيبۋللا وتە قاراپايىم، كەڭپەيىل، بەينەتقور  كىسى بولاتىن. ول نەشە جىل بويى سوۆحوز ۇستاحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەدى. سودان پەنسياعا شىقتى. بۇل كىسى جاڭاشا كوپ وقىماعان، باستاۋىش كلاستىق قانا ءبىلىمى بولعان. ۇلكەن اعاسى سوعىسقا اتتانعاننان كەيىن وتباسىن اسىراپ-باعۋدى اكەسىمەن بىرگە ءوز مىندەتىنە العان سىڭايلى. بىراق اعامىز كەيىننەن، 1951 ج. ارميادان ورالعاننان كەيىن ەسكىشە (يسلامي) وقۋعا شىنداپ كىرىستى. ول ەرەسەك، مەن 2-كلاسس وقۋشىسى. اكەمىزدەن كۇندەلىكتى قاتاڭ ساباق الاتىنبىز. اعامىزدىڭ قانشالىقتى قيىنشىلىقپەن ءبىلىم-ءىلىمدى يگەرگەندىگى كوز الدىمىزدا. ول كىسى وتە قايسار دا قايراتتى ەدى. سول جاقسى قاسيەتتەرىنىڭ ارقاسىندا ەسكى ءىلىمدى ويداعىداي مەڭگەردى، كەيىن مەشىت تە ۇستادى. مەشىتتەگى ناماز، باسقا دا جيىندارعا قاتىسۋشى جاماعاتتى ادالدىققا، يماندىلىققا، مەيىرىمدىلىككە، شىنايى ادامي قاسيەتتەرگە شاقىردى، ولاردىڭ جۇرەگىنە وسىنداي يگى قاسيەتتەردى ەگۋگە كۇش سالدى. ءوزى ۇيرەنگەن ىلىمنەن ءوز بالالارىن، كورشى بالالارىن دا سۋسىنداتتى.

يا، اعامىز ۇستا بولدى دەدىك، ياعني ونەرلى بولدى. سونىمەن قوسا ساياتكەر (اڭشى، قۇسبەگى) دە ەدى. ونىڭ قۇرعان قاقپانىنا تۇسپەيتىن اڭ بولمايتىن. كيىك تە، قاسقىر دا، تۇلكى دە، تىم بولماعاندا قويان ىلىنەتىن. مىلتىققا دا قاس شەبەر ەدى. اڭعا شىققاندا ەشقاشان دا ولجاسىز ورالعان ەمەس. ال، قۇسبەگىلىكتە، جۇيرىك اتتى باپتاۋدا شىنايى باپكەر ەدى. اكەسىنىڭ قۇسىن، جۇيرىك اتتارىن ءار كەز بابىندا ۇستاۋعا كۇندەلىكتى كومەك كورسەتەتىن. اعامىزدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشە قاسيەتى، ونىڭ اۋليەلىگى ەدى. بىزدەر، ونىڭ ىنىلەرى، بالالارى، اعايىندارى ابەكەڭدى ء(ابيبۋللا) قازىر «اۋليە ەدى» – دەپ ءجۇرمىز. ونىڭ ءمانى، ابەكەڭنىڭ اسقان مەيىرىمدىلىگىندە، كەيبىر عاجايىپ بولمىسىندا، ياعني ءجاي كوزگە كورىنە قويمايتىن، سىرى ۇعىلمايتىن قۇبىلىستاردىڭ اعامىزدىڭ اينالىمىنان تابىلاتىندىعىندا.

جەڭگەمىز بيبايشا اعامىزدىڭ قۇداي قوسقان جارى ەدى. «قۇداي قوستى» دەگەنىمىز، جەڭگەمىزدىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن جوعارى باعالايتىندىعىمىزدىڭ بەلگىسى. جەڭگەمىز اسا مەيىرىمدى، قايىرىمى مول، ەڭبەكشىل جان ەدى. شارشاۋ دەگەندى بىلمەيتىن. وكىمەت جۇمىسى، ءۇي جۇمىسى، بالا باعۋ، قاريالاردى كۇتۋ سياقتى قىمقۋات جۇمىستاردى قاتار اتقارا ءجۇرىپ، قاباق شىتۋ دەگەندى بىلمەيتىن. جەڭگەمىز ەكەۋمىز ءبىلال قوجا ەسىگىن قاتار اتتاعان سياقتىمىز. ول كىسى مەن دۇنيەگە كەلەردىڭ الدىندا عانا ءبىزدىڭ اۋلەتكە كەلىن بولىپ تۇسسە كەرەك. سوندىقتان دا جاس نارەستەنى كۇتۋ، باعىپ-قاعۋ كەلىننىڭ كوپ مىندەتتەرىنىڭ بىرىنە اينالعاندىعى شىندىق. سول جەڭگەمىز بىزگە انامىزداي قىزمەت ەتتى. ءبىر رەت تە «سەن» دەگەن ەمەس. ومىرباقي ول كىسى ءۇشىن ءبىز «تورە بالا» بولىپ كەتتىك. اكە-شەشەمىز وسى كىسىلەردىڭ قولىندا بولدى. جەڭگەمىز ول كىسىلەردى قارتايعان شاقتارىندا جاس بالاداي باعىپ-قاقتى. قاريالار كەلىندەرىنە ارقاشان دا ريزا ەدى. ول دۇنيەگە دە سول ريزاشىلىق سەزىممەن اتتاندى دەسەك تە بولادى. كەيىن وزدەرى قايتقاندا دا اعامىز بەن جەڭگەمىز ارالارىنا 1-2 اي عانا سالىپ، ءبىر-بىرىنە دەگەن شىنايى ىستىق ىقىلاستى تانىتقانداي، ومىردەن زۋ ەتىپ وتە شىققانداي بولىپ ەدى.

ال، ەندى ورتانشى اعامىز بايازيدكە كەلەر بولساق، ول ءوزىنىڭ اعالارىنا دا، ىنىلەرىنە دە ۇقسامايتىن، وتە زەرەك تە العىر ازامات بولدى. مەكتەپتەن ءتورت كلاستىق قانا ءبىلىم العان اعامىز ءوز بەتىمەن ىزدەنىپ، جەتى كلاستىق ءبىلىم الىپ، كولحوز باستىقتارىنىڭ كومەكشىلەرىن دايىندايتىن ارنايى وقۋ ورنىن ءتامامداپ قىزمەتكە ارالاسىپ كەتتى. قىزمەتىن كولحوز پرەدسەداتەلىنىڭ كومەكشىسىنەن باستاعان بايەكەڭ، بۋحگالتەرلىككە اۋىسىپ، سول قىزمەتتى پەنسياعا دەيىن جالعاستىردى. ابىرويسىز بولعان جوق، مەكەمە ۇجىمى پەنسياعا استىنا تەمىر تۇلپار مىنگىزىپ شىعارىپ سالدى. اراسىندا قاپلانبەكتەگى بۋحگالتەرلەر دايىندايتىن تەحنيكۋمدى دا ءبىتىرىپ العان بولاتىن. بۇل دا بولسا زەرەكتىكتىڭ، العىرلىقتىڭ جەمىسى. تاعى ءبىر مىسال كەلتىرەيىك: اعامىزدىڭ جاس كەزىندە وتباسىمىز مالدا بولعان، اكەمىز قوي باققان. سوندا ءبىر كۇنى ەكى وتار مال ارالاسىپ كەتەدى. سونىڭ ىشىنەن بايەكەڭ ءوز مالىن ءبىر-بىرلەپ تانىپ العان ەكەن. بۇعان ەندى ءبىزدىڭ باسىمىز جەتپەيدى، ارينە. ورىسشا ايتقاندا: «فەنومەنالنايا پاميات».

ءزۇلھايا جەڭگەمىز – سەيىتجان قوجا مەن زىليحا اپامىزدىڭ تۇڭعىشى. مەن مەكتەپكە باراتىن جىلى بىزگە كەلىن بولىپ ءتۇستى. ءوزى العىر دا زەرەك، كوپشىل دە كەڭشىل، تەكتى كىسى بولاتىن. اقىلى دا ءبىر باسىنا جەتەرلىك، كوسەمدىك قاسيەتى دە بار جان ەدى. سونداي ارتىق قاسيەتتەرگە يە بولا تۇرا، اعامىزبەن ىڭ-جىڭسىز وتە تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇردى، ءبىر ءشايت دەسكەن كەزدەرى بولعان ەمەس. ول دا بولسا سول بىلىكتىلىكتىڭ بەلگىسى بولسا كەرەك. ول كىسىنىڭ اناسى، زىليحا اپامىز وتە جىلدام، ىسكەر، پاراساتتى، اسا مەيىرىمدى جان بولاتىن. سول كىسى كوپ ماسەلەنى قىزىمەن اقىلداسىپ شەشۋشى ەدى. جەڭگەمىز شەشەسىنىڭ الدىندا ۇلكەن اقىلشى كىسىدەي كورىنەتىن.

مەن اكە-شەشەمنىڭ كەنجەسى جانە اعالارىممەن جاس ايىرماشىلىعى ءبىرتالاي (10-نان ءارى) بولعاندىقتان ءارى اكە-شەشەمىزدىڭ جاستارى كەلىپ قالعاندىقتان، مەنى بايازيد اعاما ەنشىلەس ەتىپ بەرگەن ەدى. سوندىقتان دا مەن   اعام وتباسىنا جاقىن بولدىم. ءزۇلھايا جەڭگەمىز مەنى ءوز بالالارىنان ارتىق كورمەسە كەم كورمەدى. سودان دا بولار، ول كىسى دۇنيەدەن وتكەندە، ىلعي سىرتتا ءجۇرىپ جات بولىپ كەتكەن بىزدەر، قاتتى جان كۇيزەلىسىنە ۇشىراپ، ەڭ ءبىر جاقىن ادامىمىزدان ايىرىلعانداي كۇي كەشىپ ەدىك.

ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ تاعى دا جەڭگەلى بولدىق. راحيا جەڭگەمىز اعامىزعا وتە جاقسى جان بولىپ كەزىكتى. اعايىن، تۋعان-تۋىسقان ارا-قاتىناسى ۇزىلمەي، نىعايا ءتۇستى. جەڭگەمىزدىڭ بالالارىنا، نەمەرەلەرىنە دەگەن مەيىرىمى ەرەكشە.  جەر ورتاسىنا كەلىپ قالعاندا، ءساتسىز جاسالعان وپەراتسيا سالدارىنان كوزدەن ايرىلىپ عارىپ بولىپ قالعان  اعامىزدى كوپ جىل جاس بالاشا كۇتىپ، باعىپ-قاعىپ، ماڭگىلىككە ايالاپ اتتاندىرىپ سالدى. سونداي شىنايى دا ادال جاقسىلىق يەسىنە اللا تاعالانىڭ راحمەتى جاۋاتىندىعىنا سەنىڭىز.

ءتورتىنشى اعام نۋرۋللا ەسكى ىلىمگە دە، جاڭا ىلىمگە دە ونشا بولمادى. ورتا مەكتەپتى بىتىرسە دە ودان قاجەتتى ءبىلىم الا المادى. اكەمىز قانشا اۋرەلەنسە دە ەسكى وقۋعا دا اعامىزدىڭ زاۋقى سوقپادى. اكەمىز بالاسىن ورىسشا وقىتۋعا دا، ءوز يسلامي ىلىمىنە وقىتۋعا دا بارىنشا كۇش سالدى، تەر توكتى، بىراق ناتيجەسى بولمادى. سونىڭ سالدارىنان اعامىز جۇمىستىڭ ەڭ اۋىرىندا ەڭبەك ەتتى. اقىر سوڭىندا، زەينەتكە شىعار الدىندا، كۇش-قايراتى كەمىگەندىكتەن قاراۋىلدىققا اۋىستى، سودان زەينەتكە شىقتى. بۇل اعامىزدىڭ وقۋعا قىرىن قاراعانىنان ول تۋرالى جاعىمسىز پىكىر قالىپتاستىرۋ ابدەن مۇمكىن. بىراق، بۇل كىسىنىڭ ءوز اعالارى مەن ءىنى-قارىنداستارىنا ۇقسامايتىن ەرەكشە قاسيەتى، ادامي ىرىلىگى بار ەدى. ول – ساقىلىعى، ورتاعا جاعىمدى قىلىعىمەن ءسىڭىپ كەتۋ قابىلەتى، ءوزىن سىيلاتا ءبىلۋى، سوزگە شەشەندىگى، تاپقىرلىعى. وسى ءبىر بويىنا دارىعان ادامي ارتىق قاسيەتتەردىڭ ارقاسىندا ەشقاشان دا ومىردەن تارشىلىق كورگەن ەمەس، «كۇلىپ كەلىپ، كۇلىپ كەتتى» – دەسە بولعانداي.

قۇتتىعىز جەڭگەمىزدىڭ جاسى مەنىمەن شامالاس، ءبىر جاس قانا ۇلكەندىگى بار. مەن 9-كلاسقا بارعاندا ءبىزدىڭ ۇيگە كەلىن بولىپ ءتۇستى. ءالى ەسىمدە: مەن اۋىلشارۋاشىلىق جۇمىستارىنان، تاشكەنت جاقتاعى ماقتا تەرىمىنەن كەلىپ تۇسكەن بەتىم. ءبىزدىڭ ءۇي ورتالىقتان وقشاۋ 1-2 شاقىرىمداي جەردە ورنالاسىپتى. مەن جاياۋلاتىپ ۇيگە كەلسەم، ءوزى جاپ-جاس، دومالانعان اپپاق قىز بالاسى الدىمنان شىعىپ، ءيىلىپ سالەم بەردى. قاتتى ىڭعايسىزدانىپ قالدىم. سويتسەم، ول كىسى مەنىڭ جاڭا تۇسكەن جەڭگەم ەكەن. قۇتتىعىز جەڭگەمىز اكە-شەشەسىنەن جاستاي اجىراپ قالعان (اكەسى سوعىستان ورالماعان، شەشەسى ءتۇرمىس قۇرعان), اتاسى مەن اجەسىنىڭ تاربيەسىندە بولعان. اجەسى شاڭ تيگىزبەي، سىرتقا دا شىعارماي، كوز الدىندا ماپەلەپ وسىرگەن اسىلىنىڭ سىڭارى ەدى. جاس تا بولسا اعامىزبەن وتباسىن قۇرىپ، ونەگەلى ۇرپاق تاربيەلەپ ءوسىردى. بۇگىندە اعامىز كەتكەننەن كەيىن، سول وزدەرى وربىتكەن ۇرپاقتىڭ باسشىسى دا، اقىلشىسى دا ءوزى.

اپايىم، اپشەمىز زەينەش اسا سالماقتى دا ساليقالى جان. ول ەسكىشە ەداۋىر ءبىلىم العان، بىراق ونى جاڭاشا جالعاستىرا المادى. سەبەبى، ول كەزدە اكەمىز قىز بالاسىنا قاتىستى قاتاڭ ءدىني ۇستانىمدا بولعان. قىز بالانى جاڭاشا وقىتۋدى دۇرىس كورمەگەن. ايتپەسە، اپشەمىز وقۋعا العىر دا زەرەك بولاتىن. اپشەمىز كوپ ۇزاماي تۇرمىس قۇردى. باكيروۆ احمەت دەگەن ازاماتپەن تۇز-ءدامى جاراسىپ،  قازىر ءبىر قىز،ءۇش بىردەي جىگىت ءوسىپ-جەتىلدى، بالا-شاعالارى بار. اپشەمىز ەندى سول نەمەرە-شوبەرەلەرىنىڭ قىزىعىمەن كۇن كەشۋدە.

مەن، شەرالى، 1944 جىلى وتىرار اۋدانىنىڭ كوكساراي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدىم. 1961 ج. م. اۋەزوۆ اتىنداعى اۋىل ورتا مەكتەبىن التىن مەدالمەن ءبىتىرىپ، قازمۋ مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. 1963-1966 ج.ج. ارالىعىندا سوۆەت ارمياسى قاتارىندا قىزمەت ەتتىم. 1969 ج. ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىتىرىپ، قازسسر ورتالىق ستاتيستيكالىق باسقارماسى (تسسۋ) ەسەپتەۋ ورتالىعىنا جولدامامەن قىزمەتكە ورنالاستىم. وندا ينجەنەر، اعا ينجەنەر، اۋىسىم باستىعى لاۋازىمدارىندا ەڭبەك ەتتىم. 1973 – 1990 جىلدار ارالىعىندا سسسر مەملەكەتتىك بانكى قازاق رەسپۋبليكالىق كونتورى ەسەپتەۋ ورتالىعىنا ءبولىم باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەتكە اۋىسىپ، وندا «بانك ەسەپتەرىن شەشۋ» ءبولىمىنىڭ باستىعى، «الگوريتميزاتسيالاۋ جانە پروگراممالاۋ» ءبولىمىنىڭ باستىعى، «جۇيەلىك ماتەماتيكالىق قامتىما» توبىنىڭ جەتەكشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردىم. 1983-1987 ج.ج. قازمۋ مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن سىرتتاي وقىپ ءبىتىردىم (جەتەكشىم فيز.-مات. عىلم. دوكتورى، پروف. م. وتەلباەۆ، فيز.-مات. عىل. كانديداتى، جەت. عىلىمي قىزم. ر. ويناروۆ). 1990 ج. سوڭىنا تامان قازسسر عا ماتەماتيكا ينستيتۋتىنا قىزمەتكە اۋىستىم. 1991 ج. قازمۋ ديسسەرتاتسيالىق كەڭەسىندە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادىم. 1997 ج. ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديسسەرتاتسيالىق كەڭەسىندە «ۇلتتىق عىلىم ءتىلى نەگىزدەرىن قالىپتاستىرۋ» اتتى تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادىم. بۇگىندە وسى ماتەماتيكا ينستيتۋتىندا قىزمەتىمدى جالعاستىرۋدامىن. وسى ارالىقتا ەكى جىلداي استانادا ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە (2000, 2001) قىزمەت ەتىپ، ماتەماتيكا ينستيتۋتىنا قايتىپ ورالدىم. مەنىڭ جەتەكشىلىگىممەن ءبىر كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعالدى.

گۇلباھرام (سارىقىز) اپام

اپامىز – قۇلىبەت قوجانىڭ ەكىنشى ايەلىنەن. ءبىزدىڭ اكەمىز ء(بىلال قوجانىڭ) شەشەسى ەرتە قايتىس بولعان. بۇل ەكىنشى انامىزدان ءۇش بالا بولعان: گۇلباھرام اپا، جامال اپا، ءمادى قوجا. گۇلباھرام اپامىز ءبىزدىڭ اكەمىزدەن 10-15 جاستاي كىشى بولسا كەرەك. سوعان قاراعاندا اتامىز العاشقى ايەلى دۇنيە سالعاننان سوڭ ۇيلەنبەي ءبىراز جۇرگەن سىڭايلى.

سونىمەن، گۇلباھرام اپامىز وتە مەيىرىمدى، اقكوڭىل، مىنەزى اشىق سارتىلداعان جان ەدى. شاماسى، مىنەز-قۇلقى اتامىزعا، ءوز اكەسىنە تارتقان بولۋى كەرەك. اپامىز الىقوجا دەگەن جاسى وزىنەن ءبىرشاما ۇلكەن، ۇيلەنگەن بالا-شاعالى كىسىگە ۇزاتىلىپتى. ول كىسى ءبىزدىڭ ارعى اۋلەتىمىزگە جيەن بولىپ كەلەتىن بولسا كەرەك. اپامىز الەكەڭنەن ۇلجان ەسىمدى ءبىر قىز كوردى. سول قىزى ءوسىپ-جەتىلىپ، تۇرمىس قۇرىپ، شەشەسىن ءوز قولىنا الىپ، ايالاپ باعىپ-قاعىپ، و دۇنيەگە ارۋلاپ شىعارىپ سالدى.

جامال اپام

 اپامىز ۇلكەن انامىزدىڭ گۇلباھرام اپامىزدان كەيىنگى ەكىنشى بالاسى. اپامىز مىنەزى اۋىر، تۇيىق، سابىرلى جان ەدى. بىراق تىم ولاي دا ەمەس، مىنەز-قۇلقى ءبىزدىڭ اكەمىزگە، اعاسى ءبىلال قوجاعا دا ازداپ كەلەتىن سياقتى. قانشا دەگەنمەن تۋىسقان بولعان سوڭ ۇقساستىق بولۋى زاڭدى قۇبىلىس. اپامىز وسكەن-ونگەن ۇلكەن ورتاعا كەلىن بولىپ ءتۇستى. جولداسى – ءپاتتا قارى كوپ وقىعان، (يسلامي ءىلىم) ءبىلىمدى دە بىلىكتى كىسى بولاتىن. اپامىز ول كىسىمەن تاتۋ-ءتاتتى ءومىر كەشتى. ۇل-قىز ءوسىرىپ، ولاردىڭ قىزىعىن كوردى، نەمەرەلى-شوبەرەلى بولدى.

بۇل كۇندە ءوز الدىنا جەكە-جەكە وتاۋ قۇرعان اپامىزدىڭ ۇرپاقتارى، ءپاتتا قارى اۋلەتى ءومىر كوشىن ودان ءارى العا سۇيرەۋدە. وسى جەردە مەن ءوزىم كورمەسەم دە كورگەندەردىڭ ايتۋىنان ەستە قالعان ءبىر ءجايتتى ايتا كەتەيىن. سوعىس كەزىندە مەنىڭ اكە-شەشەم، اسىرەسە انامىز (حاديشا انام) اعايىن-جاقىندارعا كوپ قامقورلىق جاساپتى. سونىڭ ءبىرى جامال اپام، ەرى سوعىسقا اتتانىپ، ءوزى بالا-شاعاسىمەن ءبىزدىڭ ۇيدە اعا-جەڭگەسىنىڭ قامقورلىعىندا بولىپتى. حاديشا انامىز جان اياماي، ءوز بالاسىنداي كۇتىپتى. سول، جامال اپامىزدىڭ قولىنان كەيىننەن ءوزىمىز بىرنەشە رەت ءدام تاتتىق. ولاي دەيتىنىمىز، ءوزىمىز سىرتتا جۇردىك، اپامىزدىڭ اۋىلى بىزدەن قاشىقتاۋ بولدى، اپامىزدىڭ ارتىنان ىزدەپ باراتىنداي دارەجەگە جەتتىك دەپ ويلامادىق. اپامىز الماتىدا بالاسىنىڭ قولىندا از ۋاقىت تۇرعاندا بارىپ، شاي-پاي ءىشىپ تۇردىق. ءبىزدىڭ تۋىسقاندىعىمىزدى بىلدىرگەندىگىمىزدىڭ بارى سول عانا بولدى.

ءمادى قوجا

       بۇل اعامىزدى ءبىز كورمەدىك. ءبىز دۇنيەگە كەلمەي تۇرىپ، نۇريددين دەگەن اعامىزدى دۇنيەگە كەلتىرىپ، ونىڭ قىزىعىن كورە الماي، ومىرمەن ەرتە قوشتاسقان سىڭايلى. كورگەندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا اعامىز وتە قارۋلى، قايراتتى بولسا كەرەك. كۇرەستە قاتارلاستارىنا دەس بەرمەگەن، كوكپار شاپقاندا تاقىمىن الدىرماعان ايتۋلى ەر-ازامات ءوسىپ كەلە جاتقاندا جەتەرىنە جەتە الماي، قىرشىن كەتكەن ءتۇرى بار. «بولاتىن بالا ەدى» – دەپ اتامىز قايعىرىپ ايتىپ وتىراتىن.

گۇلسىم اپكەم

             اپكەمىز كىشى اپامىز، اجار انامىزدان تۋعان ەكى قىزدىڭ ۇلكەنى ەدى. اپكەمىز اتامىزعا، ءوز اكەسىنە تارتقان، اسا كورىكتى، سىمباتتى، مىنەزى اشىق، اعايىنعا باۋىرمال، قولىنان ءىس كەلەتىن جارقىن جان ەدى. اپكەمىز تۇرمىسقا ەرتەرەك شىقسا كەرەك، قىزىلوردا ءوڭىرىنىڭ ازاماتى كورىنەدى. ول ازاماتتان ءبىر ۇل، ءبىر قىز كورەدى. بىراق ۇلى ەرتەرەكتە قايتىس بولىپ كەتسە كەرەك. بالالارىنىڭ اكەسى سوعىسقا اتتانىپ، سودان ورالمايدى. اپكەمىز ءبىراز جىل كۇتىپ، جالعىز قىزىن اكەسىنىڭ اتا-اناسىنىڭ قولىندا قالدىرىپ، ءوز اكەسىنىڭ، ءبىزدىڭ اتامىزدىڭ قولىنا 50-جىلداردىڭ باسىندا قايتىپ كەلەدى. اپكەمىز بارعان جەرىندە قىسىمدى كوپ كورگەنگە ۇقسايدى ء(وز پىكىرىم). ءوز ەلىنە كەلىپ، بوي تۇزەپ، ءبىرشاما وڭالعانداي بولدى. ءبىراز جۇرگەننەن كەيىن اپكەمىزدى ايتۋشىلار دا كورىنە باستادى. ءبىرىنىڭ ءوزىن، ەكىنشىسىنىڭ ءسوزىن دەگەندەي، جاراتپاي جۇرگەندە بادامدىق ءىزدىباي قوجا اپكەمىزدىڭ جۇرەگىنە جول تاپتى. ەكەۋى تۇرمىس قۇرىپ، بالالى-شاعالى بولدى. بۇل كۇندە بالالارى ەرجەتىپ، شاڭىراق كوتەرىپ، ارقايسىسى جەكە-جەكە وتاۋ يەسى. ءار وتاۋدا مولدىرەگەن ۇل-قىزدار ءوسىپ، وركەن جايىپ كەلەدى.

ءبىز اپكەمىزدىڭ «قولىنان ءىس كەلەتىن ەدى» – دەپ ەدىك، بىراق قاجەتتى ءبىلىمنىڭ جوقتىعىنان جانە دە وسكەن ورتاسىنىڭ ءتارتىبى، تالاپ-تالعامىنا وراي، ىسكە ارالاسا المادى، وتباسى-وشاق قاسىندا قالىپ قويدى. بىزدەر، اپكەمىز بويىنا قۇداي دارىتقان تالانتىن جارقىراتىپ كورسەتە المادى، ىسكە اسىرا المادى دەپ قينالعانىمىزبەن، اپكەمىز باردى قاناعات تۇتىپ، وزىنشە باقىتتى تۇرمىس كەشتى دەۋگە تولىق نەگىز بار.

ءزۇبايدا اپشەم

             اپشەمىز اتامىزدىڭ ءسۇت كەنجەسى، ءجۇزى جۇمىرتقادان دا اق، وتە سۇلۋ بولاتىن. نەگىزى انامىزعا تارتقان، بىراق رەڭى اتامىزعا، اكەسىنە تارتسا كەرەك. گۇلسىم اپكەمىزدىڭ ءزۇبايدا اپشەمىزگە ۇقسامايتىن جەرى، ول كىسى قىزىل شىرايلى، ات جاقتى كەلگەن، نەگىزى اتامىزعا، اكەسىنە تارتقان. اپشەمىز انامىزعا تارتقاندىقتان، كوپ سويلەمەيتىن، سابىرلى دا سالماقتى بولاتىن. اپشەمىز 1949ج. تاشكەندىك زايد قوجاعا تۇرمىسقا شىقتى. ول كەز ءبىزدىڭ وتباسىمىزدىڭ قويدان بوساپ، ورتالىققا جاقىنىراق جەرگە كوشىپ كەلگەن كەزى بولاتىن. اكە-شەشەمىزدىڭ جاڭا بوسانعان بيبايشا مەن مەنى ۇيدە قالدىرىپ، وزدەرى ارتىنىپ-تارتىنىپ تويعا كەتكەندىگى ءالى ەسىمدە. مەن ول كەزدە 5 جاستامىن. جالپى، مەن اپشەمدى كورمەپپىن. كەيىن ەسەيگەندە ءبىر-اق كوردىم. بىراق كورگەندەردىڭ، اعايىن-تۋىستاردىڭ ايتۋىنان ءوزىم كورگەندەي اسەردە قالىپپىن. اپشەمىز وتباسىمەن تاشكەننەن 20-30 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى «سولداتسكوە» دەگەن جەردە تۇردى. مەن 1963 – 1966 جىلدارى تاشكەندە ارميا قاتارىندا بولعانىمدا 2-3 رەت بارىپ، جيەندەرىممەن تانىسىپ قايتتىم. سودان بىلاي تاشكەنت جاققا اياق باسىن بۇرماپپىز.

بۇگىندە جەزدەمىز دە، اپشەمىز دە دۇنيەدەن وتكەن. ارتىندا قالعان ۇلدارى مەن قىزدارى جەكە-جەكە ءتۇتىن تۇتەتىپ، سەميا قۇرىپ، ۇلدى-قىزدى بولىپ، باقىتتى ءومىر كەشۋدە.

شەرالى ءبىلال 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان

سونداي-اق، وقىڭىز

جابۋ