Jarıq nwrdıñ säulesi

Qwlımbet qoja wrpaqtarı  

Qwlımbet atam

Qwlımbet qoja işan – Qojahmet qoja balası, Nwrman qoja nemeresi, Qorasan qoja, Wlıq balası. Töreqoja aqınnıñ jieni. Anadan jalğız. Ekinşi anasınan – Patşa qoja, Sayıpjamal. Üşinşi anasınan – Begim qoja.

Atam – ğwlama, zor parasat iesi, aqın, äulieligi de bar bolatın. Ortağa sıylı. Ağayın – tuısqa qamqor, janaşır, Atımtay jomart jan edi. Bala-şağasına qataldığı da, talapkerligi de bar bolatın. Mınaday bir jağday esimde saqtalıp qalıptı.

Meniñ 1 – 2 sınıptağı kezim. Jazğı demalıstağı mezgil. Auıl egin basında. Men äkemniñ kenjesi bolğandıqtan, äkemniñ de jigit şaqtan ötip, birazğa kelip qalğan kezi. Bir küni äkem qattı auırıp, tösek tartıp jatıp qaldı. Sondağı atamnıñ balasına degen süyispenşiligi, oğan degen şınayı köñili bizdiñ jas ta bolsaq erekşe sezimtal jüregimizdi tolqıtıp, aspanğa şığarğanday bolıp edi. Sebebi, biz biletin atam eseyip ketken jalğız wlına öte qattı, meyirimsiz körinetin, balam dep bir jüregi jılığanın bayqamağanbız. Balağa degen äkelik meyirim joqtay körinetin. Al mınau bolsa, atam biraz jerdegi öz üyinen jayau-jalpı bizdiñ üyge künde tañerteñ-keşke kelip, balasınıñ basında jılap, qwdayına siınıp otırğanı. Sondağı qwdaydan tileytini: Ia, alla, balama saulıq ber, balamdı ala körme, meni al! Söytsek, atam öte meyirimdi, erekşe qasietti, qwday süygen jan eken ğoy. Oğan keyinirek, özimiz öse kele köz jetkizdik.

Men toğızınşı klastı, atamnıñ üyi sovhoz ortalığında bolğandıqtan, sonda jatıp oqıdım. Bir küni men sabaqtan kelgennen keyin atam eşegin erttep meni artına mingizip, auıldan 5-6 şaqırımday jerde qwmnıñ astında ornalasqan qoyşılardıñ auılına tartıp kettik. Sondağı auıl degenimiz 4-5 qoyşı üyi. Üylerge 20-30 metr qalğanda atam qoyşılardıñ özderiniñ, äkeleriniñ, atalarınıñ attarın bar dausımen ayqaylap atap, boqtap-boralap wrsıp ketkende, esimnen adasqan adamday eseñgiredim de qaldım. Al qoyşılar bolsa barınşa riza köñilmen biri mayın, biri qwrtın, ekinşisi irimşigin, üşinşisi etin äkelip, demde bir on, on bes minut işinde qorjınnıñ eki basın toltırdı da tastadı. Atam tezdetip batasın berdi de ilezde üyge keri tartıp twrdıq. Üyge kelisimen kempirin şaqırıp aldı da tapsırmanı berdi: Üyde bir ülken (siımdılığı şamamen 50 litr keletin) qazan bar bolatın. Sonı aldırdı da toltırıp sök (tarı) saldırdı. Üstine, älginde özimiz äkelgen bir qarın maydı salıp jiberdi de maytarı jasauğa bwyırdı. Ertesine bükil auıl erkekterin maytarığa şaqırıp, äkelgen qwrt-maylarınan da elge ülestirip berdi. Sonda apamız (ol kisini el «qompıldaq apa» ataytın) jäy küñkildep jürip aytqanı: «Büytip elge taratıp beretini bar, nesine el aralap bosqa äure boladı» – deydi ğoy. Onı estip qoyğan atam kempiriniñ tügin qaldırmay boqtap-boralap, jer-jebirine jetetin. Sondağı aytatını: «Adamnan jaramağan neme, sen eldiñ öz mülkin özinen nege qızğanasıñ, men özinikin özine taratıp berip, allağa jaqsı atandım, ülken sauapqa ie boldım.»

Tağı bir özim körmesem de, nätijesine kuä bolğan bir jağday turalı aytayın. Ol kezde bizder ağayındarmen, şaması 10-15 üy bolsa kerek, «Polevoy» degen jerde twrdıq. Oraza kezinde qariyalar bir üyge jinalıp «tarapı» namazın oqitın. Sonday bir otırısta Bäyimbet atam, bizdiñ atamnıñ nemere inisi, ağasına bılay deydi: İnisi ağasına «Siz»-dep söyler edi, biraq Bäyekeñ batıra söylep, ağasınıñ jandı jerine tiiu üşin, nemese jeter jerine jetkize aytu üşin «sen» dep söyleydi:

– Sen, Qwlımbet, jasıñ birazğa keldi, biraq sonda da bolsa qıdırğanıñdı qoymaysıñ. Tilenşektigin asqınıp baradı. Jetpey jatqan dünie joq, üyde otırsañ bolmas-pa edi? İnisinen mwnday irilikti küptegen atam mort ketedi:

– Otırsañ, öziñ otırıp qal!

Sodan, Bäyimbet atam ertesine qwlap tüsti. Sol jatqannan bas kötermey 3-4 ay jatıp, dünieden ötti. Ärine, bwlay boların bilmegen atam, inisiniñ auruına qattı qayğırdı. Küni-tüni qasınan şıqpay, duasın oqıp, jılap-sıqtap , alladan qanşa swrağanımen aurudıñ beti beri qayta qoymadı, künnen-künge naşarlay berdi. Aqırı demi de bitti. Biz bwl jerde «aytılğan söz atılğan oqpen teñ» degen parasattı sözdiñ parqın añğarğandaymız. Bwl az bolsa, «añdamay söylegen auırmay öledi» degen danalıq söz jäne bar. Jalpı, söz qadiri, qasieti turalı äñgime köp, keltirilgen uaqiğa sonıñ köpten bir körinisi ğana.

Tağı bir mısal. Ol kezde atam kempirimen sovhoz ortalığında twratın. Miniske bir atı bar, özi tınımsız adam sol atımen anda-mında barıp-kelip jüretin. Jäy barıs-kelis te emes, arasında «qojalığı» da bolsa kerek. Bwl, sol 50-jıldar, Hruşev zamanı, artıq mal wstauğa bolmaytın. Sovhozdıñ ortalıq usad'bası qaraytın bölimşe basşıları atamnıñ öz inilerinen bolatın, solar atama tınıştıq bermeydi. Künde kelip, atıñdı memleketke ötkiz – dep, mazasın äbden alıp bitedi. Şıdamı tausılğan atam, bir küni üstine täuir kiimderin kiip, atına minip sovhoz keñsesiniñ aldına kelip, at üstinen ayqay saladı:

-Ay, Konişev (direktor orıs bolatın), şıq beri, senimen sözim bar!

Terezeden at üstindegi qariyanı körgen direktor, jağdaydı biluge qasındağı kömekşisin jiberedi. Kömekşi atamnıñ tek direktormen ğana söylesetindigin jetkizedi. Direktor jügirip şığıp, atammen qol alısıp amandasıp, attan tüsuge işarat bildiredi. Biraq atam attan tüspey-aq şaruasın bayandaydı, atın özinde qaldıruın talap etedi.Direktor söz mağınasına tolıq tüsinbese de, äñgimeniñ ne turalı ekendigin wqqanday boladı. Atamdı sılap-sipap,   mapazdap şığarıp saladı. Ertesine älgi basşı inileri üyine kelip, atamızdan keşirim swrap, atınıñ özinde qaldırılğandığınan habardar etedi.

Bwdan, «jaqsı adam jaqsı adamdı alıstan tanidı» – dese bolğanday.

Tağı bir äñgime. Orazanıñ alğaşqı künderiniñ birinde atam öziniñ «pitir-sadaqa jinau» saparınan şarşap oraladı. Keşke auızaşarda otırğanda kelinin qasına şaqırıp alıp:

– Qarağım, mağan pälenşe tülen aqşa, tülen zat bereşek; Tülenşe mwnşa aqşa, onşa zat bereşek, solardı rettep alarsıñ; Erteñ mağan bitir-sadaqaların alıp elder kele bastaydı, onı da öziñ jayğastırğaysıñ. El ayağı birşama tolastağannan soñ, aynalañdı tamaqqa şaqırıp, jiğan-tergennen olarğa ülestirip berersiñ, özinikin özinen ayama – degen eken. Atasınıñ äñgimesin tıñdap bolğan kelini, oyında eşteñe joq:

– Ata, mağan onı nesine aytıp otırsız, erteñ bärin öziñiz retteysiz ğoy – depti. Sodan atam tamağın işer-işpes «şarşadım» dep, erte jatıp qaladı. Tün ortasında atamnan seziktengen kelini «ülken kelini», meniñ şeşemdi şaqıradı. Kelip körgen apam, atamnıñ jağdayınıñ qiındap qalğanın bayqap, öziniñ ülken wlı Äbibulla qojanı aldıradı (äkemiz, Biläl qoja auılda joq eken). Kökem otırıp dem saladı, qol-ayağın uqalap otıradı. Biraq atam sodan beti beri qaramay jürip ketedi. Kökem-apamdar jılap-sıqtap endi qayttik dep otırğanda tañ atpay äkemiz de jetedi. Söytip, tört közderi tügel, barlığı atamdı oydağıday şığarıp saladı.

 Ajar anamız

 Ajar apamız atamızdan şamamen 25-30 jastay kişi edi. Atamız Arqada mektep wstap twrğan kezde biraz qadir arttıradı, sıy-qwrmetke bölenedi. Elge qaytarında apamızdı sol jaqtan alıp qaytqan eken.  Biraq keyin ol jaqpen baylanıs üzildi. Apamızdıñ ata-anasınan, tuğan-tuıstarınan beyhabar qaldıq. Atam-apamdar bizderge ol turalı eşteñe aytqan emes. Tek, anamızdıñ arğınnan ekendigin biletinbiz jäne bir siñlisiniñ bizdiñ Oñtüstik öñirde ekendiginen habardar bolatınbız. Biraq, anamız aytpağannan keyin be, älde özimizdiñ salğırttığımızdan ba, äyteuir, kimge nağaşı, kimge tüpnağaşı jwrtpen qatınas ornatuğa bağıttalğan is-äreketter bola qoymadı.

Sonımen, Ajar anamız öte ajarlı, orta boylı, twyıq, köp söylemeytin kisi edi. Atamızdıñ keybir qılıqtarı wnamay jatsa, oğan aşıq narazılıq bildire qoymaytın, özinşe özgelerge estiler-estilmes küñkilmen renişin bildiretin. Sodan «qompıldaq apa» anatıp ketse kerek. Apamız eki qızdıñ, Gülsim äpkemiz ben Zübayda äpşemizdiñ anası. Bizderdi, Biläl qojanıñ balaların, anamız böten bolsa da, eşqaşan da jatsınğan emes, öz balalarınday qabıldaytın, ögeylik qasiet körsetken emes. Ol kisini bizder de öz anamızday jaqsı kördik.

 Meniñ äkem – Biläl qoja işan

 Qazaq ruğa bölinedi. Rular birige kele twtas bir wlt qwraydı. Söytip, jaña birtwtas dünie, älem payda boladı. Bwl qalıptasqan tabiği qwbılıs, damu zañdılığı. Osını bile twra bizder keyde özara talasıp, ruğa bölindi dep bir-birimizdi ayıptap jatamız. Biraq, olay emes, ol ruğa bölinu emes, özin, öz tegin, ata-baba salt-dästürin tüsinip-biluge degen talpınıs, qwştarlıq dep wqqan dwrıs bolar. Sebebi, bizder keşegi künge deyin wlt mäselesin jabıq küyde wstap keldik. Endi esik aşılğannan keyin wlttıq qatınastardıñ körinis berui, onıñ köp jağdayda ersi körinip, qarsılıq tudıruı da orındı. Degenmen, uaqıt öte kele bäri de öz qalpına keletindigi anıq. Sonımen, qazaq wlt retinde qalıptastı. Onıñ wlttıq erekşe qasietterin payımdau üşin qwramdı bölşekteriniñ qır-sırına üñilu şart. Wlı jüz, orta jüz, kişi jüz. Jüzdik ayqın erekşelikterdi jete añğaru qajet. Odan äri dulat, qoñırat, aday, t.b. jäne jüzge kirmeytin töre, qoja, töleñgit t.b. da bar. YAğni, osı tektik, qandastıq ayırmaşılıqtarımen toptasqan tuısqan adami qauımdastıqtıñ ruhani, düniyaui qwndılıqtarın tüysinip zerdeleu wlttıq bolmısımızdı tanıp-biluge qajet-aq. Osı maqsatta men, Şeräli qoja, öz äkem Biläl qoja işan turalı, onıñ äkesi,tuıstarı, balaları turalı sır şerte otırıp, qoja degen äulettin tabiği äleminen närli aqparat taratqım keledi.

Sonımen, meniñ äkem Biläl qoja işan ülken ğwlama-ğalım bolğan kisi. Ğwlamalıq ol kisige bügingi ğılım, yağni materialistik ğılım arqılı qonğan emes, köne-eski idealistik islami ilim negizinde qonğan. Ol kisi sol ilimniñ, dini ilimniñ, tereñine boylap tübine jetken kisi edi. Arab, parsı, türki tilderin jetik meñgergen asa parasattı, tereñ bilimdi, erekşe meyirimdi, qarapayım jan bolatın. Üyde ol kisiniñ kebeje-sandıq tolı ülken-ülken, qalıñ, keybiri terimen qaptalğan kitaptarı sıñsıp twratın edi. Ol kitaptardıñ köbisi arab tilinde bolatın, birşaması parsı tilinde, al türikşesi azdau boldı-ğoy deymin, şaması. Äkemiz jwmıstan bosağan kezinde sol kitaptardı şetinen alıp oqıp otıratın. Oğan, ol kitaptarğa, äkemizden basqa moldamın degen köp kisilerdiñ tisteri bata bermeytin. Bizdiñ özimizdiñ sonı biletindey bop aytıp otırğan sebebimiz, äkemiz kezinde bizdi de edäuir oqıtqan bolatın. Üş tildi de belgili bir därejede meñgergendey edik, kitaptardıñ da birazın öremizdiñ jetkeninşe oqığan da bolatınbız. Biraq, bwl isimiz jetinşi klaspen tamamdaldı. Odan äri ateistik ilim älemine kirip kettik. Qazir fizika-matematika ğılımdarınıñ kandidatı, filologiya ğılımınıñ doktorı ğılımi därejesine iemin. Ärine, onıñ bäri oñaylıqpen kelgen joq, köptep ter töguge, jandı auırtuğa tura keldi. Ğılımğa keş aralastım, sondıqtan da kandidattıqtı 47 jasımda, al doktorlıqtı 53 jasımda qorğadım. Bir qarağanda, şınında da, ğılımda biraz närse tındırğan siyaqtımın jäne soğan oray köp bilsem kerekti. Biraq sonda da bolsa, yağni qazirgi ğılımdı edäuir deñgeyde igerdim desem de, äkemniñ sol kezdegi, keşegi bilim deñgeyimen oyşa salıstırğanda özimniñ äli de köp tömengi därejede ekendigime köz jetkizgendey bolamın.   Şınında da, oğan äkemniñ äkesi Qwlımbet atamızdıñ (bwl kisi de ülken ğwlama-ğalım, Arqada mektep wstağan wlağattı wstaz bolatın) mına bir sözi dälel bolğanday: Bir ülken kisilerdiñ, qatarlastarınıñ bilim, bilimdilik turalı, bilim deñgeyi turalı saualdarına özi men wlı Bilekeñdi salıstıra kele bılay dep jauap bergen eken: «Men köl bolsam, ol – dariya!». «Äke balağa sınşı» – degendey, osınıñ özi-aq köp närseni añğartqanday. Osındayda tağı bir äñgime eske oraladı. Qaybir jıldarı, Qazaqstan dini basqarması äli qwrılmağan, din mäseleleri Taşkentte şeşiletin zamanda 2-3 ğwlama – dini basqarma ökili – bizdiñ auılğa keledi. Auıl moldaların, jalpı dini közi aşıq azamattardı jinap uağız aytıladı, dini mäseleler talqılanadı, qüran oqıladı. Şetke taman eleusizdeu otırğan bizdiñ äkemiz älgilerdiñ ğwlama basşısı qwran oqığanda bir jerinde eh-dep dıbıs berip qoyadı. Alğaşqıda onı eley qoymağan ğwlama sälden soñ qayta oqığanda dıbıs qaytalanadı. Äkemizge jaqtırmay qarağan damulla sebebin swraydı. Sonda äkemiz twrıp, pälen jerde astın oqıludıñ ornına qate, üstin oqılğandığın aytadı. Dini basqarmadağı üzdik ğwlamalardan sanalatın damulla dala qazağınıñ biliktiligine kümän keltirip,onı körsetip beruin swraydı. Qwrannan qatesi körsetilgen ğwlama esinen tanıp qala jazdaydı. Keyinnen äkemizden keşirim swrap, Taşkenttegi dini basqarmağa qızmetke şaqıradı. Äkemiz rahmetin aytıp, ol kisilerdi rizaşılıqpen şığarıp salıptı. Endi osı asqan bilimdiliktiñ, qazirgi bilim salası üzdik ökilderinen ozıq twruınıñ sebebine üñiler bolsaq, mwnday teñsizdiktiñ törkini bizdiñ ilimniñ birsarındılığında, yağni materialistik ilim dünieni twtas qamti almaydı, onıñ jandı (ruhani) jaqtarı nazardan tıs qalıp qoyğan, oğan şaması jetpeydi de. Men öz bilimimdi äkemdikimen salıstırğanda, ärine, dünietanımdıq twrğıdan salıstırıp otırmın. Onıñ nätijesinde meniñ tüsinik-tanımımnıñ sıñarjaqtılığı bayqaladı.

Sonımen, asa märtebeli Ospan qajınıñ şäkirti Biläl qoja işan 1893 j. Sır boyında Köksaray auılı mañında Qwlımbet qoja işan otbasında düniege kelgen. Şeşesinen jastay ayırılıp, ögey äje qolında tärbielengen. Äkesi Arqa asıp, mektep twrğızıp, balalar oqıtıp, Islamdı uağızdağan. Biraz jıl balası äke-şeşesiz jetim östi. Qiınşılıqtı köp kördi. Esi kirgen şaqta oqu-bilimge den qoydı. Ospan qajı mektebinde oqıp jürgende özin alğırlığımen, zerektigimen tanıta bildi. Odan keyin de oquın jalğastıra berdi. Ömirden ozğanğa deyin kitäptan qol üzgen emes. Balaların tügeldey şınayı islami ilimnen susındattı. Ol jäy sauat aşu deñgeyinde ğana emes, ilimniñ joğarı qabattarınan da qayırğan bolatın.Sol, salmaqtı bilimniñ arqasında üş wlı birdey (Abibulla, Bayazid, Nurulla) pensiyağa şıqqannan keyin, üşeui üş jerde meşit wstadı, imam boldı. Qauımdarın imandılıqqa baulıdı. Osılayşa, äkemiz halqına qaltqısız qızmet etti. Biläl qoja işan balaların ğana oqıtıp qoymay, nemerelerin de tügeldey oqıtıp (islami ilimge) ketti.

Äkemiz ülken teolog-ğalım ğana emes, yağni ilim-bilimmen ğana kün keşti emes, ol kisi ülken sayatker (añşı, qwsbegi, bäyge jüyrikterdi baptauşı) de bolatın. Ol kisiniñ baptağan jüyrikteri bäygeden ılği da jüldeli oralıp jürdi. Ol kisiniñ añşılığı, qwsbegiligi arqasında otbasımız nebir qiın-qıstau kezderde de, keyingi beybitşilik zamanda da etten tarığıp körgen emes. Endi osımen äkemiz turalı äñgimeni doğarıp, anamızğa, ağalarımızğa, apayımızğa, ol kisiniñ balalarına toqtalayıq.

Bizdiñ öz anamızdıñ esimi – Hadişa. Ol kisi wzın boylı, swñğaq, atjaqtı, biday öñdi kisi bolatın. Twyıq minezdi, köp söylemeytin, kelinderine qatal bolsa kerek. Üy-işi tirşiligine köp aralasa bermeytin, üy tirligin köbinese kelinderi atqaratın. Anamız betin bürkenip jüruşi edi. Kün tise qızarıp ketetin. Qalay desek te anamız kezinde asa qayrattı da beynetqor kisi bolıptı. 30-jıldarı kolhoz jwmısınan balasına qarauğa da şaması kelmeydi eken. Özi jwmısta, balası üyde jılap jatatın körinedi. Ağamızdıñ oquğa alğırlıq tanıtpauı mümkin sodan da bolar (äzil ğoy).

YAğni, anamız jan ayamay eñbek etken. Äkemiz keyinde ol kisiniñ qajırlı eñbegin maqtanışpen aytıp otıratın.

Äkemizdiñ ülken wlı Rahmatulla ağamızdı (ol kisiniñ anası bosanğannan soñ köp wzamay dünie salğan) bizder körgen joqpız. Ol kisi soğıstan oralmadı. Räziya jeñgemiz qwrsaq kötermepti. Ol kisi de ağamızdan keyin köp wzamay, 1952 j. dünie saldı. Jeñgemiz Tebey jetimder, el ağası sanalatın, eline bedeldi de sıylı azamat, Arın ağamızdıñ qarındastarınan bolıp keletin, äri bizdiñ tüpnağaşılar äuletinen edi. Soğısqa deyin ağamız auıldıq jerlerde kolhoz wyımdastıru, onı basqaru isterimen aynalısqan eken. Soğısaldın joqşılıqtan är jerge tarap ketken ağayındarın jinap, olardı ataqonısına, Otırar audanınıñ Şeñgeldi auılı mañayına ornalastıradı. Söytip, ülken is tındırıp, soğısqa attanadı. Osınday ayaulı jandardıñ erte ketkendigi jandı jaralaydı eken. Jıl sayınğı Jeñis merekesinde oğan qosqan bizdiñ otbasınıñ da ülesi bar ekendigine marqaya otırıp, ülken jürekti ağamızdı şınayı tuısqandıq sezimmen eske alamız.

Ekinşi ağamız Äbibulla öte qarapayım, keñpeyil, beynetqor  kisi bolatın. Ol neşe jıl boyı sovhoz wstahanasınıñ meñgeruşisi bolıp istedi. Sodan pensiyağa şıqtı. Bwl kisi jañaşa köp oqımağan, bastauış klastıq qana bilimi bolğan. Ülken ağası soğısqa attanğannan keyin otbasın asırap-bağudı äkesimen birge öz mindetine alğan sıñaylı. Biraq ağamız keyinnen, 1951 j. Armiyadan oralğannan keyin eskişe (islami) oquğa şındap kiristi. Ol eresek, men 2-klass oquşısı. Äkemizden kündelikti qatañ sabaq alatınbız. Ağamızdıñ qanşalıqtı qiınşılıqpen bilim-ilimdi igergendigi köz aldımızda. Ol kisi öte qaysar da qayrattı edi. Sol jaqsı qasietteriniñ arqasında eski ilimdi oydağıday meñgerdi, keyin meşit te wstadı. Meşittegi namaz, basqa da jiındarğa qatısuşı jamağattı adaldıqqa, imandılıqqa, meyirimdilikke, şınayı adami qasietterge şaqırdı, olardıñ jüregine osınday igi qasietterdi eguge küş saldı. Özi üyrengen ilimnen öz balaların, körşi balaların da susındattı.

Ia, ağamız wsta boldı dedik, yağni önerli boldı. Sonımen qosa sayatker (añşı, qwsbegi) de edi. Onıñ qwrğan qaqpanına tüspeytin añ bolmaytın. Kiik te, qasqır da, tülki de, tım bolmağanda qoyan ilinetin. Mıltıqqa da qas şeber edi. Añğa şıqqanda eşqaşan da oljasız oralğan emes. Al, qwsbegilikte, jüyrik attı baptauda şınayı bapker edi. Äkesiniñ qwsın, jüyrik attarın är kez babında wstauğa kündelikti kömek körsetetin. Ağamızdıñ tağı bir erekşe qasieti, onıñ äulieligi edi. Bizder, onıñ inileri, balaları, ağayındarı Äbekeñdi (Äbibulla) qazir «äulie edi» – dep jürmiz. Onıñ mäni, Äbekeñniñ asqan meyirimdiliginde, keybir ğajayıp bolmısında, yağni jäy közge körine qoymaytın, sırı wğılmaytın qwbılıstardıñ ağamızdıñ aynalımınan tabılatındığında.

Jeñgemiz Bibayşa ağamızdıñ qwday qosqan jarı edi. «Qwday qostı» degenimiz, jeñgemizdiñ adamgerşilik qasietterin joğarı bağalaytındığımızdıñ belgisi. Jeñgemiz asa meyirimdi, qayırımı mol, eñbekşil jan edi. Şarşau degendi bilmeytin. Ökimet jwmısı, üy jwmısı, bala bağu, qariyalardı kütu siyaqtı qımquat jwmıstardı qatar atqara jürip, qabaq şıtu degendi bilmeytin. Jeñgemiz ekeumiz Biläl qoja esigin qatar attağan siyaqtımız. Ol kisi men düniege kelerdiñ aldında ğana bizdiñ äuletke kelin bolıp tüsse kerek. Sondıqtan da jas näresteni kütu, bağıp-qağu kelinniñ köp mindetteriniñ birine aynalğandığı şındıq. Sol jeñgemiz bizge anamızday qızmet etti. Bir ret te «sen» degen emes. Ömirbaqi ol kisi üşin biz «töre bala» bolıp kettik. Äke-şeşemiz osı kisilerdiñ qolında boldı. Jeñgemiz ol kisilerdi qartayğan şaqtarında jas baladay bağıp-qaqtı. Qariyalar kelinderine ärqaşan da riza edi. Ol düniege de sol rizaşılıq sezimmen attandı desek te boladı. Keyin özderi qaytqanda da ağamız ben jeñgemiz aralarına 1-2 ay ğana salıp, bir-birine degen şınayı ıstıq ıqılastı tanıtqanday, ömirden zu etip öte şıqqanday bolıp edi.

Al, endi ortanşı ağamız Bayazidke keler bolsaq, ol öziniñ ağalarına da, inilerine de wqsamaytın, öte zerek te alğır azamat boldı. Mektepten tört klastıq qana bilim alğan ağamız öz betimen izdenip, jeti klastıq bilim alıp, kolhoz bastıqtarınıñ kömekşilerin dayındaytın arnayı oqu ornın tämamdap qızmetke aralasıp ketti. Qızmetin kolhoz predsedateliniñ kömekşisinen bastağan Bayekeñ, buhgalterlikke auısıp, sol qızmetti pensiyağa deyin jalğastırdı. Abıroysız bolğan joq, mekeme wjımı pensiyağa astına temir twlpar mingizip şığarıp saldı. Arasında Qaplanbektegi buhgalterler dayındaytın tehnikumdı da bitirip alğan bolatın. Bwl da bolsa zerektiktiñ, alğırlıqtıñ jemisi. Tağı bir mısal keltireyik: Ağamızdıñ jas kezinde otbasımız malda bolğan, äkemiz qoy baqqan. Sonda bir küni eki otar mal aralasıp ketedi. Sonıñ işinen Bayekeñ öz malın bir-birlep tanıp alğan eken. Bwğan endi bizdiñ basımız jetpeydi, ärine. Orısşa aytqanda: «Fenomenal'naya pamyat'».

Zülhaya jeñgemiz – Seyitjan qoja men Zıliha apamızdıñ twñğışı. Men mektepke baratın jılı bizge kelin bolıp tüsti. Özi alğır da zerek, köpşil de keñşil, tekti kisi bolatın. Aqılı da bir basına jeterlik, kösemdik qasieti de bar jan edi. Sonday artıq qasietterge ie bola twra, ağamızben ıñ-jıñsız öte tatu-tätti ömir sürdi, bir şäyt desken kezderi bolğan emes. Ol da bolsa sol biliktiliktiñ belgisi bolsa kerek. Ol kisiniñ anası, Zıliha apamız öte jıldam, isker, parasattı, asa meyirimdi jan bolatın. Sol kisi köp mäseleni qızımen aqıldasıp şeşuşi edi. Jeñgemiz şeşesiniñ aldında ülken aqılşı kisidey körinetin.

Men äke-şeşemniñ kenjesi jäne ağalarımmen jas ayırmaşılığı birtalay (10-nan äri) bolğandıqtan äri äke-şeşemizdiñ jastarı kelip qalğandıqtan, meni Bayazid ağama enşiles etip bergen edi. Sondıqtan da men   ağam otbasına jaqın boldım. Zülhaya jeñgemiz meni öz balalarınan artıq körmese kem körmedi. Sodan da bolar, ol kisi dünieden ötkende, ılği sırtta jürip jat bolıp ketken bizder, qattı jan küyzelisine wşırap, eñ bir jaqın adamımızdan ayırılğanday küy keşip edik.

Biraz uaqıt ötken soñ tağı da jeñgeli boldıq. Rahiya jeñgemiz ağamızğa öte jaqsı jan bolıp kezikti. Ağayın, tuğan-tuısqan ara-qatınası üzilmey, nığaya tüsti. Jeñgemizdiñ balalarına, nemerelerine degen meyirimi erekşe.  Jer ortasına kelip qalğanda, sätsiz jasalğan operaciya saldarınan közden ayrılıp ğarip bolıp qalğan  ağamızdı köp jıl jas balaşa kütip, bağıp-qağıp, mäñgilikke ayalap attandırıp saldı. Sonday şınayı da adal jaqsılıq iesine Alla tağalanıñ rahmeti jauatındığına seniñiz.

Törtinşi ağam Nurulla eski ilimge de, jaña ilimge de onşa bolmadı. Orta mektepti bitirse de odan qajetti bilim ala almadı. Äkemiz qanşa äurelense de eski oquğa da ağamızdıñ zauqı soqpadı. Äkemiz balasın orısşa oqıtuğa da, öz islami ilimine oqıtuğa da barınşa küş saldı, ter tökti, biraq nätijesi bolmadı. Sonıñ saldarınan ağamız jwmıstıñ eñ auırında eñbek etti. Aqır soñında, zeynetke şığar aldında, küş-qayratı kemigendikten qarauıldıqqa auıstı, sodan zeynetke şıqtı. Bwl ağamızdıñ oquğa qırın qarağanınan ol turalı jağımsız pikir qalıptastıru äbden mümkin. Biraq, bwl kisiniñ öz ağaları men ini-qarındastarına wqsamaytın erekşe qasieti, adami iriligi bar edi. Ol – saqılığı, ortağa jağımdı qılığımen siñip ketu qabileti, özin sıylata bilui, sözge şeşendigi, tapqırlığı. Osı bir boyına darığan adami artıq qasietterdiñ arqasında eşqaşan da ömirden tarşılıq körgen emes, «külip kelip, külip ketti» – dese bolğanday.

Qwttığız jeñgemizdiñ jası menimen şamalas, bir jas qana ülkendigi bar. Men 9-klasqa barğanda bizdiñ üyge kelin bolıp tüsti. Äli esimde: men auılşaruaşılıq jwmıstarınan, Taşkent jaqtağı maqta teriminen kelip tüsken betim. Bizdiñ üy ortalıqtan oqşau 1-2 şaqırımday jerde ornalasıptı. Men jayaulatıp üyge kelsem, özi jap-jas, domalanğan äppaq qız balası aldımnan şığıp, iilip sälem berdi. Qattı ıñğaysızdanıp qaldım. Söytsem, ol kisi meniñ jaña tüsken jeñgem eken. Qwttığız jeñgemiz äke-şeşesinen jastay ajırap qalğan (äkesi soğıstan oralmağan, şeşesi türmıs qwrğan), atası men äjesiniñ tärbiesinde bolğan. Äjesi şañ tigizbey, sırtqa da şığarmay, köz aldında mäpelep ösirgen asılınıñ sıñarı edi. Jas ta bolsa ağamızben otbasın qwrıp, önegeli wrpaq tärbielep ösirdi. Büginde ağamız ketkennen keyin, sol özderi örbitken wrpaqtıñ basşısı da, aqılşısı da özi.

Apayım, äpşemiz Zeyneş asa salmaqtı da saliqalı jan. Ol eskişe edäuir bilim alğan, biraq onı jañaşa jalğastıra almadı. Sebebi, ol kezde äkemiz qız balasına qatıstı qatañ dini wstanımda bolğan. Qız balanı jañaşa oqıtudı dwrıs körmegen. Äytpese, äpşemiz oquğa alğır da zerek bolatın. Äpşemiz köp wzamay twrmıs qwrdı. Bakirov Ahmet degen azamatpen twz-dämi jarasıp,  qazir bir qız,üş birdey jigit ösip-jetildi, bala-şağaları bar. Äpşemiz endi sol nemere-şöbereleriniñ qızığımen kün keşude.

Men, Şeräli, 1944 jılı Otırar audanınıñ Köksaray auılında düniege keldim. 1961 j. M. Äuezov atındağı auıl orta mektebin altın medal'men bitirip, QazMU mehanika-matematika fakul'tetine oquğa tüstim. 1963-1966 j.j. aralığında Sovet armiyası qatarında qızmet ettim. 1969 j. universitetti bitirip, QazSSR Ortalıq statistikalıq basqarması (CSU) Esepteu ortalığına joldamamen qızmetke ornalastım. Onda injener, ağa injener, auısım bastığı lauazımdarında eñbek ettim. 1973 – 1990 jıldar aralığında SSSR Memlekettik banki Qazaq Respublikalıq kontorı Esepteu ortalığına bölim bastığınıñ orınbasarı bolıp qızmetke auısıp, onda «Bank esepterin şeşu» böliminiñ bastığı, «Algoritmizaciyalau jäne programmalau» böliminiñ bastığı, «Jüyelik matematikalıq qamtıma» tobınıñ jetekşisi qızmetterin atqardım. 1983-1987 j.j. QazMU mehanika-matematika fakul'tetiniñ aspiranturasın sırttay oqıp bitirdim (jetekşim fiz.-mat. ğılm. doktorı, prof. M. Ötelbaev, fiz.-mat. ğıl. kandidatı, jet. ğılımi qızm. R. Oynarov). 1990 j. soñına taman QazSSR ĞA Matematika institutına qızmetke auıstım. 1991 j. QazMU dissertaciyalıq keñesinde kandidattıq dissertaciya qorğadım. 1997 j. Til bilimi institutınıñ dissertaciyalıq keñesinde «Wlttıq ğılım tili negizderin qalıptastıru» attı taqırıpta doktorlıq dissertaciya qorğadım. Büginde osı Matematika institutında qızmetimdi jalğastırudamın. Osı aralıqta eki jılday Astanada Euraziya wlttıq universitetinde (2000, 2001) qızmet etip, Matematika institutına qaytıp oraldım. Meniñ jetekşiligimmen bir kandidattıq dissertaciya qorğaldı.

Gülbahram (Sarıqız) apam

Apamız – Qwlıbet qojanıñ ekinşi äyelinen. Bizdiñ äkemiz (Biläl qojanıñ) şeşesi erte qaytıs bolğan. Bwl ekinşi anamızdan üş bala bolğan: Gülbahram apa, Jamal apa, Mädi qoja. Gülbahram apamız bizdiñ äkemizden 10-15 jastay kişi bolsa kerek. Soğan qarağanda atamız alğaşqı äyeli dünie salğannan soñ üylenbey biraz jürgen sıñaylı.

Sonımen, Gülbahram apamız öte meyirimdi, aqköñil, minezi aşıq sartıldağan jan edi. Şaması, minez-qwlqı atamızğa, öz äkesine tartqan boluı kerek. Apamız Äliqoja degen jası özinen birşama ülken, üylengen bala-şağalı kisige wzatılıptı. Ol kisi bizdiñ arğı äuletimizge jien bolıp keletin bolsa kerek. Apamız Älekeñnen Wljan esimdi bir qız kördi. Sol qızı ösip-jetilip, twrmıs qwrıp, şeşesin öz qolına alıp, ayalap bağıp-qağıp, o düniege arulap şığarıp saldı.

Jamal apam

 Apamız ülken anamızdıñ Gülbahram apamızdan keyingi ekinşi balası. Apamız minezi auır, twyıq, sabırlı jan edi. Biraq tım olay da emes, minez-qwlqı bizdiñ äkemizge, ağası Biläl qojağa da azdap keletin siyaqtı. Qanşa degenmen tuısqan bolğan soñ wqsastıq boluı zañdı qwbılıs. Apamız ösken-öngen wlken ortağa kelin bolıp tüsti. Joldası – Pätta qarı köp oqığan, (islami ilim) bilimdi de bilikti kisi bolatın. Apamız ol kisimen tatu-tätti ömir keşti. Wl-qız ösirip, olardıñ qızığın kördi, nemereli-şöbereli boldı.

Bwl künde öz aldına jeke-jeke otau qwrğan apamızdıñ wrpaqtarı, Pätta qarı äuleti ömir köşin odan äri alğa süyreude. Osı jerde men özim körmesem de körgenderdiñ aytuınan este qalğan bir jäytti ayta keteyin. Soğıs kezinde meniñ äke-şeşem, äsirese anamız (Hadişa anam) ağayın-jaqındarğa köp qamqorlıq jasaptı. Sonıñ biri Jamal apam, eri soğısqa attanıp, özi bala-şağasımen bizdiñ üyde ağa-jeñgesiniñ qamqorlığında bolıptı. Hadişa anamız jan ayamay, öz balasınday kütipti. Sol, Jamal apamızdıñ qolınan keyinnen özimiz birneşe ret däm tattıq. Olay deytinimiz, özimiz sırtta jürdik, apamızdıñ auılı bizden qaşıqtau boldı, apamızdıñ artınan izdep baratınday därejege jettik dep oylamadıq. Apamız Almatıda balasınıñ qolında az uaqıt twrğanda barıp, şay-pay işip twrdıq. Bizdiñ tuısqandığımızdı bildirgendigimizdiñ barı sol ğana boldı.

Mädi qoja

       Bwl ağamızdı biz körmedik. Biz düniege kelmey twrıp, Nwriddin degen ağamızdı düniege keltirip, onıñ qızığın köre almay, ömirmen erte qoştasqan sıñaylı. Körgenderdiñ aytuına qarağanda ağamız öte qarulı, qayrattı bolsa kerek. Küreste qatarlastarına des bermegen, kökpar şapqanda taqımın aldırmağan aytulı er-azamat ösip kele jatqanda jeterine jete almay, qırşın ketken türi bar. «Bolatın bala edi» – dep atamız qayğırıp aytıp otıratın.

Gülsim äpkem

             Äpkemiz kişi apamız, Ajar anamızdan tuğan eki qızdıñ ülkeni edi. Äpkemiz atamızğa, öz äkesine tartqan, asa körikti, sımbattı, minezi aşıq, ağayınğa bauırmal, qolınan is keletin jarqın jan edi. Äpkemiz twrmısqa erterek şıqsa kerek, Qızılorda öñiriniñ azamatı körinedi. Ol azamattan bir wl, bir qız köredi. Biraq wlı erterekte qaytıs bolıp ketse kerek. Balalarınıñ äkesi soğısqa attanıp, sodan oralmaydı. Äpkemiz biraz jıl kütip, jalğız qızın äkesiniñ ata-anasınıñ qolında qaldırıp, öz äkesiniñ, bizdiñ atamızdıñ qolına 50-jıldardıñ basında qaytıp keledi. Äpkemiz barğan jerinde qısımdı köp körgenge wqsaydı (öz pikirim). Öz eline kelip, boy tüzep, birşama oñalğanday boldı. Biraz jürgennen keyin äpkemizdi aytuşılar da körine bastadı. Biriniñ özin, ekinşisiniñ sözin degendey, jaratpay jürgende Badamdıq İzdibay qoja äpkemizdiñ jüregine jol taptı. Ekeui twrmıs qwrıp, balalı-şağalı boldı. Bwl künde balaları erjetip, şañıraq köterip, ärqaysısı jeke-jeke otau iesi. Är otauda möldiregen wl-qızdar ösip, örken jayıp keledi.

Biz äpkemizdiñ «qolınan is keletin edi» – dep edik, biraq qajetti bilimniñ joqtığınan jäne de ösken ortasınıñ tärtibi, talap-talğamına oray, iske aralasa almadı, otbası-oşaq qasında qalıp qoydı. Bizder, äpkemiz boyına qwday darıtqan talantın jarqıratıp körsete almadı, iske asıra almadı dep qinalğanımızben, äpkemiz bardı qanağat twtıp, özinşe baqıttı twrmıs keşti deuge tolıq negiz bar.

Zübayda äpşem

             Äpşemiz atamızdıñ süt kenjesi, jüzi jwmırtqadan da aq, öte swlu bolatın. Negizi anamızğa tartqan, biraq reñi atamızğa, äkesine tartsa kerek. Gülsim äpkemizdiñ Zübayda äpşemizge wqsamaytın jeri, ol kisi qızıl şıraylı, at jaqtı kelgen, negizi atamızğa, äkesine tartqan. Äpşemiz anamızğa tartqandıqtan, köp söylemeytin, sabırlı da salmaqtı bolatın. Äpşemiz 1949j. Taşkendik Zaid qojağa twrmısqa şıqtı. Ol kez bizdiñ otbasımızdıñ qoydan bosap, ortalıqqa jaqınıraq jerge köşip kelgen kezi bolatın. Äke-şeşemizdiñ jaña bosanğan Bibayşa men meni üyde qaldırıp, özderi artınıp-tartınıp toyğa ketkendigi äli esimde. Men ol kezde 5 jastamın. Jalpı, men äpşemdi körmeppin. Keyin eseygende bir-aq kördim. Biraq körgenderdiñ, ağayın-tuıstardıñ aytuınan özim körgendey äserde qalıppın. Äpşemiz otbasımen Taşkennen 20-30 şaqırım qaşıqtıqtağı «Soldatskoe» degen jerde twrdı. Men 1963 – 1966 jıldarı Taşkende Armiya qatarında bolğanımda 2-3 ret barıp, jienderimmen tanısıp qayttım. Sodan bılay Taşkent jaqqa ayaq basın bwrmappız.

Büginde jezdemiz de, äpşemiz de dünieden ötken. Artında qalğan wldarı men qızdarı jeke-jeke tütin tütetip, sem'ya qwrıp, wldı-qızdı bolıp, baqıttı ömir keşude.

Şeräli Biläl 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan