شورتانباي ء(الي مۇحاممەد) قانايۇلى

عيبرات شاشقان شايىرلار

جاندوس سماعۇلوۆ، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

شورتانباي قانايۇلىنىڭ 200 جىلدىعى قاراعاندى وبلىسى شەت اۋدانى اقسۋ-ايۋلى اۋىلىندا اتالىپ ءوتتى. اقىن مۇراسىنىڭ زەرتتەلۋ تاريحىن تەربەگەن عالىمنىڭ ەڭبەگى «زار زامان» جىراۋلارىنىڭ شىعارماشىلىعىن قوسا قامتيدى. 

قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنداعى توڭكەرىستەن بەرگى عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك جۇمىستا ادەبي مۇراسى بۇرمالانا باياندالىپ، ماركستىك-لەنيندىك مەتودولوگيانىڭ ادەبيەتتىڭ تاپتىعى پرينتسيپىنە ساي بىرجاقتى باعالانىپ كەلگەن دارىندارىمىز از بولعان جوق. ولار تەك كىتابي، ءدىنشىل اقىندار سانالعان م.ج.كوپەەۆ، ع. قاراشەۆ، ش. جاڭگىروۆ، ش.بوكەەۆ نەمەسە «ۇلتشىل-الاشورداشىل» اتالعاندىقتان كەيىندە عانا اقتالعان قازاق زيالىلارىنىڭ ءبىر توبى عانا ەمەس. بۇلار سەكىلدى شىعارمالارىن باسۋعا تىيىم سالىنىپ، قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنان سىزىلىپ قالعان، ءوز ءومىر سۇرگەن كەزەڭىندەگى ادەبيەتتە كورنەكتى وكىل سانالسا دا، شىعارمالارىنىڭ باستى باعىتى حاندىق، فەودالدىق-رەاكتسياشىل يدەولوگيانى جاقتاۋشى، ەسكىلىكتى كوكسەۋشى، ءدىندى ناسيحاتتاۋشى بولعانىن اشىپ باعالاۋ قاجەتتىگى قاتتى تالاپ ەتىلگەن اقىن-جىراۋلارىمىز دا از ەمەس. ولاردىڭ قاتارىنا دۋلات، مۇرات، شورتانباي، البان اسان، نارمانبەتتەردى جاتقىزار ەدىك.

نەگىزىنەن العاندا «زار زامان» اعىمى اقىندارى شىعارمالارىن جيناپ-جاريالاۋ جانە عىلىمي باعالاۋداعى العاشقى قادام حIX عاسىردا قولعا الىنعان. ولاردىڭ ىشىندە وتارشىلدىق ساياساتقا قارسى وسىعان دەيىنگى تولعاۋ جانرىنان وزگەشە باعىتتا، جالپىعا ورتاق سارىنداعى ادەبي قۇبىلىس رەتىندە تانىلعان «زار زامان» اعىمىن تۋعىزعان شورتانباي قانايۇلىنىڭ «زار زامان» اتتى تولعاۋى ورىس وريەنتاليست-فولكلوريستەرىنىڭ نازارىنا ىلىكتى. ول 1870 جىلى ۆ.رادلوۆتىڭ «تۇركى حالىقتارىنىڭ ادەبيەت ۇلگىلەرى» اتتى كوپ تومدىق ەڭبەگىنىڭ ءۇشىنشى تومىندا جاريالاندى. شورتانبايدى قازاق پوەزياسىنىڭ كورنەكتى وكىلى رەتىندە العاش باعالاعان دا وسى ۆ.رادلوۆ بولدى. «زار زامان» مەن «زامان اقىر» ءتارىزدى عيبرات ولەڭدەر ەرتىستىڭ شىعىسىنداعى دالا قازاقتارىنىڭ موللالارى شىعارعان قولتۋما دۇنيەلەر» دەپ باعا بەرگەندە، وسى داۋىردەگى ادەبيەتتە جاڭاشىل سيپاتتا دامىپ وتىرعان بۇل اعىمعا باسا كوڭىل اۋداردى.

ال ۇلتتىق ادەبيەتتانۋداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن زەردەلەۋدەگى العاشقى تالپىنىستارعا ساي العاندا ى.ءالتىنساريندى اتار ەدىك. ۇلى پەداگوگتىڭ  «قازاق قايعىسى» اتالاتىن قولجازباسى ورىنبوردىڭ ۆيتسە-گۋبەرناتورى ۆ.  يلينگە ارنايى جولدانعان زەرتتەۋشىلىك ءمانى بار ەڭبەك بولاتىن. ونىڭ ورىس تىلىندەگى «گورە كيرگيز» دەپ اتالۋىندا  ۇلكەن ءمان-ماعىنا جاتىر. بۇل ونىڭ تۇركىستان ولكەسىندەگى قازاق اقىندارىنىڭ  «زار زامان» تۋرالى شىعارعان شىعارمالارى جايىنداعى قورىتىندى تالداۋى ەدى. ى.التىنسارين قازاق ادەبيەتىندە وسى «زار زامان» اعىمىنىڭ تۋىنىڭ تاريحي سەبەپ-سالدارلارىن ناقتى كورسەتكەن. «زار زامان» ادەبي اعىمىن پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتى مەن جۇتقا ۇشىراعان اشارشىلىق پەن جالاڭاشتىق كەزەڭ تۋعىزدى» دەي كەلە، وسى «زار زامان» تۋرالى قازاق جەرىندە ولەڭ-جىر جازباعان ادام جوق. ءبىز جاقىندا يا. ءليۋتشتىڭ «قىرعىز حرەستوماتياسىنان» وسى ولەڭدەرگە ۇقساس بولىپ كەلەتىن تۇركىستان ءوڭىرى قازاقتارىنىڭ «زار زامان» ولەڭىن دە كەزدەستىردىك» دەپ اتاپ كورسەتەدى.

وسى كىتاپتا «زار زامان» دەگەن اتاۋمەن بىرنەشە ولەڭدەر توپتاماسى جارىق كورگەن. ارينە، ونىڭ بارلىعى دا شورتانبايدىڭ ولەڭدەرى ەمەس ەكەنى داۋسىز. بۇل ولەڭ-جىرلاردىڭ اۆتورلارى كورسەتىلمەگەندىكتەن دە ولاردى سالىستىرا زەرتتەۋ قاجەتتىگى ءوز-وزىنەن سۇرانىپ تۇر. ونى ى.التىنسارين ناقتى انىقتاۋ ماقساتىندا «تۇركىستان ءوڭىرى قازاقتارىنىڭ «زار زامان» ولەڭدەرى» دەپ اتاپ كورسەتۋىنىڭ ءوزى ناقتى دالەل.

ى.التىنسارين جازعان يا. ءليۋتشتىڭ بۇل «قىرعىز حرەستوماتياسى» 1883 جىلى تاشكەنت قالاسىندا باسىلىپ شىقتى. ءبىز وسى كەزگە دەيىن ى.ءالتىنساريندى ادەبيەتتانۋشى، سىنشى رەتىندە قابىلداي قويمايمىز. «زار زامان» ادەبي اعىمى دەگەن اتاۋدى م.اۋەزوۆتىڭ 1927 جىلعى «قازاق ادەبيەتى» ەڭبەگىنەن ارىگە اپارۋعا ەشبىر قۇلقىمىز جوق. ال ونىڭ ۇلتتىق  ادەبيەتتەگى جاڭا اعىم رەتىندە تانىلۋىن تاپ باسىپ العاش باعا بەرگەن ۇلى پەداگوگتىڭ پىكىرلەرىن نازاردان تىس قالدىرۋمەن كەلە جاتىرمىز. ەندەشە «زار زاماندى» ادەبي اعىم رەتىندە العاش تانىپ انىقتاما بەرگەن دە، شورتانباي جىرلارىن ورىس تىلىنە تۇڭعىش اۋدارۋشى دا ى.التىنسارين بولىپ شىعادى. بىراق ۇلى اعارتۋشى ءوزىنىڭ 1879 جىلى ورىنبور قالاسىنان باسىلىپ شىققان «قازاق حرەستوماتياسى» ەڭبەگىنە شورتانباي اقىننىڭ ولەڭدەرىن ەنگىزبەگەن. «زامان اقىرى» تاقىرىبىنداعى دۋلات باباتايۇلىنىڭ «ازعان ەلدىڭ» حاندارى، قوجاسى، مولداسى، بيلەرى، بايلارى، ادامى تۋرالى 6 ولەڭى جانە «بەرەكە كەتكەن ەلدەردەن» سەكىلدى جىرى بار دا، شورتانباي شىعارمالارى جوق. تەگى ورىنبور ۆيتسە-گۋبەرناتورى ۆ.يلينگە جازعان «قازاق قايعىسى» اتالاتىن زەرتتەۋشىلىك ماندەگى قولجازباسىندا  اقىننىڭ وتارشىلدىق ساياسات زارداپتارىن باتىل اشكەرەلەگەنى تۋرالى پىكىرلەرىنە بايلانىستى پاتشالىق تسەنزۋرا وتكىزبەگەن بولۋى كەرەك دەپ توپشىلايمىز.

ەڭ باستى ايتارىمىز – ى.التىنسارين «زار زاماندى» ادەبي اعىم رەتىندە قازاق دالاسىندا جازبا پوەزيادا باستى سارىن، نەگىزگى تاقىرىپ بولىپ وتىرعانىن تاپ باسىپ تاني بىلگەندىگىندە. سارىارقادا – شورتانباي، سولتۇستىكتە – دۋلات، باتىستا – مۇرات، شەرنياز، جەتىسۋدا – البان اسان، تۇركىستان مەن وڭتۇستىك ايماعىندا ءا.كەردەرى، بازار جىراۋ شىعارمالارى ارقىلى بارشا ۇلتتىق پوەزيادا ساياسي بيلىك جۇيەسىنە قارسىلىق تۋعىزۋ مانىنە اينالىپ بارا جاتقانى قازاق دالاسىن بارىنشا وتارلاۋدى ماقسات تۇتىپ وتىرعان ورىس شەنەۋىكتەرى مەن ميسسيونەرلەرىنىڭ نازارىنان تىس قالدى دەۋگە بولماس. بۇل اتالعاندار – ۇلتتىق پوەزيانىڭ ەڭ كورنەكتى وكىلدەرى. ال «تۇيەگە مىنسە – ءتورت اۋىز، اتقا مىنسە – التى اۋىز» ولەڭ شىعاراتىن قازاق جۇرتىندا وسى سارىندا جىر توككەن قانشاما اقىن-جىراۋلار تاريحتا اتاۋسىز قالعانى دا شىندىق. بۇل تاريحشى عالىم م. قويگەلديەۆتىڭ «زار زامان» اعىمى قوعامدىق ويدىڭ جەمىسى. «زار زامان»  مەكتەبى اقىندارى جىرلاعان ويدىڭ وزەگى – وتارلىق اكىمشىلىك قولىنا ءبىرجولا وتكەن جەردى جىرلاۋ. عىلىمدا «زار زامان» اتالعان بۇل مەكتەپ ادەبيەتتىڭ گۋمانيستىك تابيعاتىنان تۋىنداعان، حالىقتىڭ ساناسىنا قوزعاۋ سالىپ، ساياسي-الەۋمەتتىك احۋالدى تۇسىنۋگە كومەكتەسكەن تۆورچەستۆولىق ءادىس تە ەدى» دەگەن عىلىمي تۇجىرىمىمەن استاسىپ جاتىر.

ورىس وريەنتاليست-فولكلوريستەرى ۆ.رادلوۆ، يا.ليۋتش ەرەكشە كوڭىل بولگەن شورتانباي اقىننىڭ جىرلارىنا گ.ءپوتانيننىڭ ونشا نازار اۋدارا قويماۋى تۇسىنىكسىز. حح عاسىر باسىندا قارقارالى ۋەزىنە حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ۇلگىلەرىن جيناۋعا ۇلكەن عىلىمي ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ كەلىپ زەرتتەگەن عالىم  شورتانباي تۋرالى ماردىمدى پىكىر بىلدىرە قويماعان. ول تۋراسىندا  اقىن شىعارماشىلىعىن عىلىمي زەردەلەگەن عالىمدار ەشبىر دەرەك كەلتىرە قويمايدى. وسى قازاق دالاسىندا مادەني جانە رۋحاني ورتالىقتاردىڭ ءبىرى بولعان اتالمىش  ۋەزگە عانا ەمەس، بارشا  سارىارقاعا ءماشھۇر بولىپ، بۇكىل قازاق دالاسىنا تارالىپ كەتكەن جىرلارىن جازىپ الماۋىنىڭ باستى سىرى – ەل اراسىندا تەك قانا شورتانباي اقىن ولەڭدەرى دەپ ايتىلعاندىعىندا دەپ ويلاعان دۇرىس بولار.  سونىمەن قاتار، ونىڭ تاعى ءبىر سەبەبى شورتانباي اقىن شىعارمالارى 1888 جىلى قازان قالاسىندا «بالا زار» دەگەن اتپەن باسىلىپ شىقتى. وسى ولەڭدەر جيناعىنىڭ مۇقاباسىنا  «سانكت-پەتەربۋرگ تسەنزۋراسى تاراپىنان  رۇقسات بەرىلدى» دەگەن تاڭبانىڭ باسىلۋى دا  كوپ جايدان حابار بەرەدى.  ەندەشە بۇعان جاريالاۋعا بولمايتىن، بىراق قازاق مۇددەسى مەن مۇڭى ءۇشىن ماڭىزى زور  ءبىرشاما جىرلارى جارىق كورمەي قالعانى داۋسىز. كىتاپ ودان سوڭ 1890, 1897 جىلدارى قايتالاپ جارىق كوردى، ال حح عاسىر باسىندا 1901, 1906 جىلدارى تاعى ەكى رەت باسىلدى. سول سەبەپتەن دە ۇلتتىق ادەبي مۇرانىڭ جاناشىرى بولا بىلگەن گ. ءپوتانيننىڭ بۇل ولكەدەن تەك تىڭ ماتەريالدار ىزدەستىرۋى زاڭدى قۇبىلىس. مىسالى گ. پوتانين قازاق دالاسىن زەرتتەگەن باسقا ورىس فولكلورتانۋشى  عالىمدارىنىڭ ەڭبەكتەرىندە ەشبىر كەزدەسپەيتىن بۇقار جىراۋ تۋرالى دەرەكتەر مەن تولعاۋلارىن حاتقا ءتۇسىرىپ الۋى ويىمىزدى دالەلدەي تۇسسە كەرەك.  دەگەنمەن م.ماعاۋيننىڭ «شورتانبايدىڭ جاڭا زارى» اتتى ماقالاسىندا ەرەكشە ريزاشىلىقپەن اتالىپ وتەتىن ورىس عالىمى، ادۆوكات  ن.يا.كونشيننىڭ 1901 قارقارالى قازاقتارى قويانباي تۇراروۆ پەن ءجۇسىپ بورتەباەۆتارعا ارنايى تاپسىرما بەرۋ ارقىلى جيناقتاعان قولجازبانىڭ شورتانباي مۇراسىنىڭ تولىعا تۇسۋىنە ماڭىزدى ءمان اتقارعانى انىق.  ءبىر اتاپ كورسەتە كەتەتىن نارسە – حIX عاسىر سوڭىندا شىعا باستاعان قازاق ءباسپاسوزىنىڭ العاشقى باسىلىمدارى «تۇركىستان ءۋالاياتىنىڭ گازەتى» (1870-1882), «دالا ءۋالاياتى گازەتىندە» (1882-1904) شورتانبايدىڭ  بىردى-ەكىلى  ولەڭدەرى جارىق كورگەن.  ول دا بولسا شورتانباي جىرلارى مەن ونەرپازدىق داڭقىنىڭ  بارشا قازاق دالاسىنا كەڭ تاراۋىنا ىقپال جاسادى جانە زامانا شىڭدىعىن رەاليستىك تۇرعىدا جىرلايتىن جاڭا اعىمنىڭ ءىرى وكىلى رەتىندە تانىستىرىپ، وسى اقىندىق مەكتەپتىڭ كەڭ قانات جايۋىنا اسەر ەتتى.

ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ 1926 جىلى شىققان «ادەبيەت تانىتقىشى» ەڭبەگىندە شورتانباي، دۋلات، مۇرات، شەرنياز، اۋباكىر مولدا مۇسالاردىڭ  ولەڭ مەن تولعاۋلارى مىسال رەتىندە دە الىنعان. مۇندا ولاردىڭ قازاق پوەزياسىنا قوسقان ۇلەسى عانا ەمەس، ادەبيەت تاريحىنداعى ورنىنا باعا بەرۋگە دەگەن ۇمتىلىس تا جاتقانى داۋسىز. «زار زامان» اقىندارى شىعارماشىلىعىنا وڭ كوزقاراس 1940-جىلدارداعى عىلىمي ماقالالاردىڭ مەن ءار ءتۇرلى دەڭگەيدەگى وقۋ قۇرالدارىنىڭ ەنشىسىندە. كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ ۇلتتار دوستىعى ساياساتىنا قايشى كەلەتىن جانە كەيىندە قاتە تابىلعان تاريحي جىرلار مەن وتارشىلدىققا اشىق قارسى شىققان مۇرات، دۋلات، شورتانباي جانە باسقا دا «كەرىتارتپا، ەسكىشىل» سانالعان اقىندار شىعارماشىلىعىنا  قارسى قالىپتاسقان «تۇرپايى سوتسيولوگيزمگە» ساي كوزقاراس ءوز پوزيتسياسىن جوعالتتى. «س.مۇقانوۆ 1942 جىلعى «قازاقتىڭ ءحVىىى ءحىح عاسىرداعى ادەبيەتىنىڭ تاريحىنان وچەركتەر» ەڭبەگىندە «حالىقشىل اقىن» دەپ، ق.جۇماليەۆ 1941 جىلعى 8-9 كلاسس ءۇشىن «قازاق ادەبيەتى» وقۋلىعىندا  «ۇلكەن رەاليست اقىن» دەپ باعالاعان شورتانبايدىڭ، بولماسا دۋلات، بۇقار سەكىلدى باسقا دا تۇلعالاردىڭ مۇراسى تۋرالى عىلىمي زەرتتەۋ ماقالالاردىڭ كەڭ ءورىس جايا قويماۋى دا زامان تالابىنان تۋدى».

ولاي بولسا، عالىم م. قويگەلديەۆتىڭ جوعارىدا ايتىلعان «زار زامان» اعىمى قوعامدىق ويدىڭ جەمىسى، ول  «زار زامان» اتالاتىن  اقىندار مەكتەبىن تۋعىزدى» دەگەنگە ساياتىن عىلىمي پىكىرىنىڭ بۇرىن-سوڭدى ايتىلماۋى تۋراسىنا  قايتا ورالۋعا تۋرا كەلەدى. اقيقاتىنا كەلسەك، كەڭەس داۋىرىنە دەيىنگى كەزەڭدە زار زامان اقىندارى، ونىڭ ىشىندە شورتانباي  شىعارماشىلىعى تۋرالى ازدى-كوپتى پىكىر بىلدىرگەن الاش زيالىلارى دا، «قىزىل يمپەريا» بيلىگى تۇسىنداعى زەرتتەۋ جازعان م.اۋەزوۆ، ح.دوسمۇحامەدوۆ، س.سەيفۋللين، س.مۇقانوۆ،  ە.ىسمايىلوۆ، ق.جۇماليەۆ، م.سيلچەنكو، ت.نۇرتازين، ى.دۇيسەنباەۆ، س.تالجانوۆ، ح.سۇيىنشاليەۆ جانە تاعى باسقالارى اقىندىق مەكتەپ تۇگىل، ولاردىڭ شىعارمالارىن اقتاپ الۋعا مۇرشالارى كەلمەي، ماركستىك-لەنيندىك مەتودولوگيانىڭ ادەبيەتتىڭ تاپتىعى قاعيداسىنا مويىن ۇسىنۋعا دۋشار بولدى. بۇل 1959 جىلى قازاق ادەبيەتىنىڭ نەگىزگى پروبلەمالارىنا ارنالعان «ادەبي مۇرا جانە ونى زەرتتەۋ» اتتى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيادا «ءبىز ءالى كۇنگە قىرىق جىل ىشىندە بۇقار كىم، شورتانباي كىم – سونى ءبىر بايلامعا اكەلە الماي كەلەمىز. وسى نەلىكتەن؟ جاقىن ارادا شولىپ قاراسام، شورتانباي تۋرالى جيىرما بەس ماقالا، بۇقار تۋرالى وتىز ەكى ماقالا باسىلعانىنا كەزدەستىم. اينالاسى 250 جول ولەڭى بار بۇقاردى تانۋعا وسىنشا ۋاقىت نەگە كەتىپ ءجۇر. بۇل حالىق اقىندارىنىڭ ەڭبەكتەرىن تەكسەرۋگە سوۆەتتىك عىلىمنىڭ ورەسى جەتپەي جۇرگەندىكتەن ەمەس، ءولى اقىنعا دا، ءتىرى اقىنعا دا پارتيالىق وبەكتيۆتى كوزقاراسىمىز بىرىكپەي جۇرگەندىكتەن»  دەگەن سەكىلدى پىكىرلەر ءار ءتۇرلى سيپاتتا ايتىلا باستادى. وعان ادەبيەتشى-عالىمداردىڭ يدەيالىق كوزقاراسىن بىرىكتىرۋگە كەڭەستىك يدەولوگيا دا اسا مۇددەلى بولعانىن اشىپ ايتۋ كەرەك. راس، بۇگىنگى اقىل-پاراساتقا ازاتتىق العان تۇستا وتكەندى كىنالاۋ وڭاي. «ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبى» تۋرالى عىلىمي زەرتتەۋ جاساۋ جولىندا 1950 جىلدار باسىندا بەس كۇن بويى داۋ-دامايلى تالقىعا ءتۇسىپ، ءوز عىلىمي  كرەدوسىنان باس تارتپاعان سوڭ سوتتى بولعان ق. مۇحامەتحانوۆ، قۋعىنعا تۇسكەن م. اۋەزوۆ تاعدىرىنان كەيىن ۇلتتىق ادەبيەتتە «زار زامان» اقىندارى ادەبي مەكتەپ قالىپتاستىردى» دەگەن ويدى ايتۋدىڭ ءوزى مۇمكىن بولمادى. ول تۇگىل وسى «زار زامان» اتالاتىن ادەبي اعىمعا جاتاتىن  اقىندار شىعارماشىلىعىن ادەبيەت تاريحىنان سانالى تۇردە «سىزىپ»  تاستاۋعا دەيىن باردىق. عالىم ب.وماروۆ جازعانداي: «مىنە، كەڭەس داۋىرىندەگى مەكتەپ جاسىنداعى ۇرپاقتىڭ اتالعان اقىندار شىعارمالارىن جەتىك بىلمەي وسكەنى سوندىقتان. ابايدى تانىپ، دۋلاتتى بىلمەۋ، ماحامبەتتى جاتتاپ، مۇراتتى داتتاۋ، بۇقاردى دارىپتەپ، شورتانبايدان شوشىنۋ، ىبىرايدى ۇعىپ، اۋباكىردى تۇسىنبەۋ، جامبىلعا جاقىنداپ، البان اساننان الىستاۋ – ادەبيەتتەگى اقتاڭداقتاردى قولدان جاساۋدىڭ كورىنىسى بولدى».

1989 جىلى وسى جانە باسقا دا  ارحيۆ پەن مۇراعاتتاردا شاڭ باسىپ جاتقان رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى اقتاۋعا جول اشقان «ادەبيەت پەن ونەر ماسەلەلەرى بويىنشا 30-40 جىلدار كەزەڭى مەن 50-جىلدار باسىندا قابىلدانعان قاۋلىلاردى زەرتتەۋ جونىندەگى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى كوميسسياسىنىڭ قورىتىندىسى» جاريالاندى. وسىدان سوڭ ىلە-شالا كەلگەن تاۋەلسىزدىك العان كەزدىڭ العاشقى جىلدارىندا ادەبيەت تاريحىن، ونىڭ ىشىندە «زار زامان» اقىندارى شىعارماشىلىعىن زەردەلەۋشىلەرگە اۋقىمدى مىندەتتەر جۇكتەدى. وسىدان سوڭ-اق «زار زامان» اعىمىن تۋعىزعان دارىندار  مەن ءدىني-اعارتۋشىلىق سارىنداعى اقىن-جىراۋلاردىڭ شىعارماشىلىعى تاريحي تۇرعىدا ءادىل، عىلىمي ماندە تەرەڭ، تانىمدىق باعىتتا كەڭىنەن سارالانا باستادى.  اسىرەسە شورتانباي مۇراسىن زەرتتەۋدە ول  ۇلتتىق ادەبيەتتانۋ عىلىمى ابىزى، پروفەسسور ت.كاكىشۇلىنىڭ ىجداعاتتىلىعىنىڭ ارقاسىندا 1906 جىلدان كەيىن سەكسەن جەتى جىلدان سوڭ عانا  جارىق كورگەن «شورتانباي. تولعاۋلار، ايتىستار، داستان» (1993) اتتى جيناقتىڭ قوسارى از بولمادى. شەت اۋدانى ورتالىعىندا شورتانباي مۇراسىنا ارنالعان عىلىمي كونفەرەنتسيانىڭ ۇيىمداستىرىلۋى دا ەرەكشە سەرپىن قوستى. جاسىراتىنى جوق، جالپى دۇرمەككە قوسىلىپ  قالۋ ماقساتىندا جازىلعان ماقالالار دا بولدى. الايدا بۇل باعىتتا تىڭ تۇجىرىمدار جازىپ، كەڭەس داۋىرىندەگى قاتە باعالاۋلاردى تاريحي تۇرعىدا تۇزەتىپ، وسى ءبىر قاعيداعا اينالىپ كەتە جازداعان بىرجاقتى تۇجىرىمداردى، «اقتاڭداقتارعا» اينالعان  قاتەلىكتەردى ۇلتتىق سانامىزدان وشىرگەن زەرتتەۋشىلەردى اتاي كەتۋ ورىندى بولماق. ولار ق.ءمادىباي، ب.وماروۆ، ش.جۇماتاەۆا، س. بەرماعامبەتوۆ، ا.جاقسىلىقوۆ، ك.جۇنىستەگى، ا.ءشارىپ جانە تاعى باسقالار.

كەڭەس داۋىرىندەگى ەكى جاقتى ايتىلعان باعالاۋلاردى ەسكەرمەگەن كۇننىڭ وزىندە، وسى كەيىندەگى عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەكتەردە «زار زامان» اقىندارىنىڭ «ءوز زامانىنىڭ شىندىعىن الەۋمەتتىك تۇرعىدان اشىپ كورسەتە بىلگەن سۋرەتكەرلىگى» (س.قيراباەۆ) مەن «كوركەم ءسوزدىڭ قادىرىن اسقاقتاتقان رەاليست اقىندىعى» (ت.كاكىشەۆ), ولاردىڭ «ۇلتجاندى اقىن بولعاندىعى» (ق.بەيسەنوۆ) جانە تاعى دا باسقاداي شەبەرلىك قىرلارى ايرىقشا جەتىستىك رەتىندە باسا ايتىلىپ كەلەدى.  ال م.قويگەلديەۆتىڭ «زار زامان» اتالاتىن دارىندار  اقىندار مەكتەبىن تۋعىزدى» دەگەن پىكىرى ادەبيەتتانۋشىلار تاراپىنان قولداۋ تابا قويعان جوق. ءحىح عاسىردىڭ وتارشىلدىق داۋىرىندەگى ۇلتتىق ادەبيەت تاريحىن جالعىز ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبىمەن شەكتەپ قويۋدىڭ ءوزى عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك وي-پىكىردىڭ سونى ىزدەنىستەرگە بارا وتىرماعاندىعىن بايقاتسا كەرەك.

بىراق الەمدىك ادەبيەت تەورياسىنىڭ دامۋ زاڭدىلىعىنا وراي عىلىمي تۇرعىدان قاراستىرساق، كەز كەلگەن ۇلتتىق ادەبيەتتە تىڭ دا جاڭاشىل ادەبي اعىمدى تەك بەلگىلى ءبىر باعىتتاعى اقىندىق نەمەسە جازۋشىلىق مەكتەپ قانا قالىپتاستىراتىنى دالەلدەنگەن بۇرىننان تۇجىرىم ەكەنىن دە ەستەن شىعاردىق. سونىڭ سالدارىنان ءوز قازانىمىزدا عانا قايناپ، اينالشىقتاپ «زار زامان» اعىمى دەگەننەن ارىگە اياق باسپاي قويىپ وتىرمىز. «زار زاماننىڭ» سوڭعى وكىلدەرى حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندەگى نارمامبەت اقىنعا دەيىن جالعاسىپ كەلۋى اقىندىق مەكتەپتىڭ دارەجەسىندە تانىلعانىنا دالەل بولسا كەرەك. ونى بىلاي قويعاندا ول ادەبي بايلانىستار اۋقىمىندا جەكە ادەبي اعىم رەتىندە قىرعىز پوەزياسىنداعى موللا قىلىش، قالىعۇل بايۇلى، ارىستانبەك بۇيلاشۇلىلاردىڭ  شىعارماشىلىعىنا دا اسەر ەتىپ، ولاردا «تار زامان» دەگەن باعىتتىڭ پايدا بولۋىنا جاساعان ىقپالىن جوققا شىعارۋعا بولماس. بۇعان ورىس وتارشىلدىعىنداعى ەزگىدە بولىپ كەلگەن باسقا دا تۇركى تىلدەس قانداستارىمىزدىڭ ادەبيەتىندەگى «زار زامان» اعىمىنا تامىر تارتاتىن اقىنداردىڭ مۇراسىمەن سالىستىرمالىق زەرتتەۋلەر جاساۋ قاجەتتىگى وزدىگىنەن سۇرانىپ تا تۇر.

عىلىم تەك قانا كۇدىكتەن تۋادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا «زار زامان» اعىمىنىڭ اۋقىمىنا كىرەتىن اقىنداردىڭ ءىرى وكىلدەرى بولىپ سانالاتىن دارىنداردى اقىندىق مەكتەپتى قالىپتاستىرۋشى دەگەن باعىتتا تىڭ زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ قاجەت. سوندا سول اقىندىق مەكتەپتىڭ ىرگە تاسىن قالاۋشىلار مەن شاكىرتتەرى ايقىندالىپ شىعا كەلەدى. سەبەبى ولاردىڭ بارلىعىن ءبىر ادەبي اعىم شەڭبەرىندە قاراپ، تەڭ دارەجەدە باعالاۋ اقىلعا سىيا قويماسى انىق. ايتپەسە كوركەمدىك دامۋ ۇردىسىندەگى ءداستۇر مەن تاريحي ساباقتاستىق سەكىلدى كۇردەلى ماسەلەنى جوققا شىعارىپ الامىز. سوندا عانا قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنداعى «زار زامان» اقىندارى شىعارماشىلىق  مۇراسىن عىلىمي ءادىسناما تۇرعىسىنا ساي باعالانۋىن بۇگىنگى كۇننىڭ جاڭاشىل تالاپ-تىلەگىنە جاۋاپ بەرە الامىز.

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان