Şortanbay (Äli Mwhammed) Qanaywlı

Ğibrat şaşqan şayırlar

Jandos Smağwlov, filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor

Şortanbay Qanaywlınıñ 200 jıldığı Qarağandı oblısı Şet audanı Aqsu-Ayulı auılında atalıp ötti. Aqın mwrasınıñ zerttelu tarihın terbegen ğalımnıñ eñbegi «zar zaman» jıraularınıñ şığarmaşılığın qosa qamtidı. 

Qazaq ädebiettanu ğılımındağı töñkeristen bergi ğılımi-zertteuşilik jwmısta ädebi mwrası bwrmalana bayandalıp, markstik-lenindik metodologiyanıñ ädebiettiñ taptığı principine say birjaqtı bağalanıp kelgen darındarımız az bolğan joq. Olar tek kitabi, dinşil aqındar sanalğan M.J.Köpeev, Ğ. Qaraşev, Ş. Jäñgirov, Ş.Bökeev nemese «wltşıl-alaşordaşıl» atalğandıqtan keyinde ğana aqtalğan qazaq ziyalılarınıñ bir tobı ğana emes. Bwlar sekildi şığarmaların basuğa tıyım salınıp, qazaq ädebietiniñ tarihınan sızılıp qalğan, öz ömir sürgen kezeñindegi ädebiette körnekti ökil sanalsa da, şığarmalarınıñ bastı bağıtı handıq, feodaldıq-reakciyaşıl ideologiyanı jaqtauşı, eskilikti kökseuşi, dindi nasihattauşı bolğanın aşıp bağalau qajettigi qattı talap etilgen aqın-jıraularımız da az emes. Olardıñ qatarına Dulat, Mwrat, Şortanbay, Alban Asan, Narmanbetterdi jatqızar edik.

Negizinen alğanda «zar zaman» ağımı aqındarı şığarmaların jinap-jariyalau jäne ğılımi bağalaudağı alğaşqı qadam HIX ğasırda qolğa alınğan. Olardıñ işinde otarşıldıq sayasatqa qarsı osığan deyingi tolğau janrınan özgeşe bağıtta, jalpığa ortaq sarındağı ädebi qwbılıs retinde tanılğan «zar zaman» ağımın tuğızğan Şortanbay Qanaywlınıñ «Zar zaman» attı tolğauı orıs orientalist-fol'kloristeriniñ nazarına ilikti. Ol 1870 jılı V.Radlovtıñ «Türki halıqtarınıñ ädebiet ülgileri» attı köp tomdıq eñbeginiñ üşinşi tomında jariyalandı. Şortanbaydı qazaq poeziyasınıñ körnekti ökili retinde alğaş bağalağan da osı V.Radlov boldı. «Zar zaman» men «Zaman aqır» tärizdi ğibrat öleñder Ertistiñ şığısındağı dala qazaqtarınıñ mollaları şığarğan qoltuma dünieler» dep bağa bergende, osı däuirdegi ädebiette jañaşıl sipatta damıp otırğan bwl ağımğa basa köñil audardı.

Al wlttıq ädebiettanudağı qazaq ädebietiniñ tarihın zerdeleudegi alğaşqı talpınıstarğa say alğanda I.Altınsarindi atar edik. Wlı pedagogtiñ  «Qazaq qayğısı» atalatın qoljazbası Orınbordıñ vice-gubernatorı V.  Il'inge arnayı joldanğan zertteuşilik mäni bar eñbek bolatın. Onıñ orıs tilindegi «Gore kirgiz» dep ataluında  ülken män-mağına jatır. Bwl onıñ Türkistan ölkesindegi qazaq aqındarınıñ  «Zar zaman» turalı şığarğan şığarmaları jayındağı qorıtındı taldauı edi. I.Altınsarin qazaq ädebietinde osı «zar zaman» ağımınıñ tuuınıñ tarihi sebep-saldarların naqtı körsetken. «Zar zaman» ädebi ağımın patşa ükimetiniñ otarşıldıq sayasatı men jwtqa wşırağan aşarşılıq pen jalañaştıq kezeñ tuğızdı» dey kele, osı «Zar zaman» turalı qazaq jerinde öleñ-jır jazbağan adam joq. Biz jaqında YA. Lyutştiñ «Qırğız hrestomatiyasınan» osı öleñderge wqsas bolıp keletin Türkistan öñiri qazaqtarınıñ «Zar zaman» öleñin de kezdestirdik» dep atap körsetedi.

Osı kitapta «Zar zaman» degen ataumen birneşe öleñder toptaması jarıq körgen. Ärine, onıñ barlığı da Şortanbaydıñ öleñderi emes ekeni dausız. Bwl öleñ-jırlardıñ avtorları körsetilmegendikten de olardı salıstıra zertteu qajettigi öz-özinen swranıp twr. Onı I.Altınsarin naqtı anıqtau maqsatında «Türkistan öñiri qazaqtarınıñ «Zar zaman» öleñderi» dep atap körsetuiniñ özi naqtı dälel.

I.Altınsarin jazğan YA. Lyutştiñ bwl «Qırğız hrestomatiyası» 1883 jılı Taşkent qalasında basılıp şıqtı. Biz osı kezge deyin I.Altınsarindi ädebiettanuşı, sınşı retinde qabılday qoymaymız. «Zar zaman» ädebi ağımı degen ataudı M.Äuezovtiñ 1927 jılğı «Qazaq ädebieti» eñbeginen ärige aparuğa eşbir qwlqımız joq. Al onıñ wlttıq  ädebiettegi jaña ağım retinde tanıluın tap basıp alğaş bağa bergen wlı pedagogtiñ pikirlerin nazardan tıs qaldırumen kele jatırmız. Endeşe «Zar zamandı» ädebi ağım retinde alğaş tanıp anıqtama bergen de, Şortanbay jırların orıs tiline twñğış audaruşı da I.Altınsarin bolıp şığadı. Biraq wlı ağartuşı öziniñ 1879 jılı Orınbor qalasınan basılıp şıqqan «Qazaq hrestomatiyası» eñbegine Şortanbay aqınnıñ öleñderin engizbegen. «Zaman aqırı» taqırıbındağı Dulat Babataywlınıñ «Azğan eldiñ» handarı, qojası, moldası, bileri, bayları, adamı turalı 6 öleñi jäne «Bereke ketken elderden» sekildi jırı bar da, Şortanbay şığarmaları joq. Tegi Orınbor vice-gubernatorı V.Il'inge jazğan «Qazaq qayğısı» atalatın zertteuşilik mändegi qoljazbasında  aqınnıñ otarşıldıq sayasat zardaptarın batıl äşkerelegeni turalı pikirlerine baylanıstı patşalıq cenzura ötkizbegen boluı kerek dep topşılaymız.

Eñ bastı aytarımız – I.Altınsarin «Zar zamandı» ädebi ağım retinde qazaq dalasında jazba poeziyada bastı sarın, negizgi taqırıp bolıp otırğanın tap basıp tani bilgendiginde. Sarıarqada – Şortanbay, Soltüstikte – Dulat, Batısta – Mwrat, Şerniyaz, Jetisuda – Alban Asan, Türkistan men oñtüstik aymağında Ä.Kerderi, Bazar jırau şığarmaları arqılı barşa wlttıq poeziyada sayasi bilik jüyesine qarsılıq tuğızu mänine aynalıp bara jatqanı qazaq dalasın barınşa otarlaudı maqsat twtıp otırğan orıs şeneuikteri men missionerleriniñ nazarınan tıs qaldı deuge bolmas. Bwl atalğandar – wlttıq poeziyanıñ eñ körnekti ökilderi. Al «tüyege minse – tört auız, atqa minse – altı auız» öleñ şığaratın qazaq jwrtında osı sarında jır tökken qanşama aqın-jıraular tarihta atausız qalğanı da şındıq. Bwl tarihşı ğalım M. Qoygeldievtiñ «Zar zaman» ağımı qoğamdıq oydıñ jemisi. «Zar zaman»  mektebi aqındarı jırlağan oydıñ özegi – otarlıq äkimşilik qolına birjola ötken jerdi jırlau. Ğılımda «Zar zaman» atalğan bwl mektep ädebiettiñ gumanistik tabiğatınan tuındağan, halıqtıñ sanasına qozğau salıp, sayasi-äleumettik ahualdı tüsinuge kömektesken tvorçestvolıq ädis te edi» degen ğılımi twjırımımen astasıp jatır.

Orıs orientalist-fol'kloristeri V.Radlov, YA.Lyutş erekşe köñil bölgen Şortanbay aqınnıñ jırlarına G.Potaninniñ onşa nazar audara qoymauı tüsiniksiz. HH ğasır basında Qarqaralı uezine halıq auız ädebietiniñ ülgilerin jinauğa ülken ğılımi ekspediciya wyımdastırıp kelip zerttegen ğalım  Şortanbay turalı mardımdı pikir bildire qoymağan. Ol turasında  aqın şığarmaşılığın ğılımi zerdelegen ğalımdar eşbir derek keltire qoymaydı. Osı qazaq dalasında mädeni jäne ruhani ortalıqtardıñ biri bolğan atalmış  uezge ğana emes, barşa  Sarıarqağa mäşhür bolıp, bükil qazaq dalasına taralıp ketken jırların jazıp almauınıñ bastı sırı – el arasında tek qana Şortanbay aqın öleñderi dep aytılğandığında dep oylağan dwrıs bolar.  Sonımen qatar, onıñ tağı bir sebebi Şortanbay aqın şığarmaları 1888 jılı Qazan qalasında «Bala zar» degen atpen basılıp şıqtı. Osı öleñder jinağınıñ mwqabasına  «Sankt-Peterburg cenzurası tarapınan  rwqsat berildi» degen tañbanıñ basıluı da  köp jaydan habar beredi.  Endeşe bwğan jariyalauğa bolmaytın, biraq qazaq müddesi men mwñı üşin mañızı zor  birşama jırları jarıq körmey qalğanı dausız. Kitap odan soñ 1890, 1897 jıldarı qaytalap jarıq kördi, Al HH ğasır basında 1901, 1906 jıldarı tağı eki ret basıldı. Sol sebepten de wlttıq ädebi mwranıñ janaşırı bola bilgen G. Potaninniñ bwl ölkeden tek tıñ materialdar izdestirui zañdı qwbılıs. Mısalı G. Potanin qazaq dalasın zerttegen basqa orıs fol'klortanuşı  ğalımdarınıñ eñbekterinde eşbir kezdespeytin Bwqar jırau turalı derekter men tolğauların hatqa tüsirip aluı oyımızdı däleldey tüsse kerek.  Degenmen M.Mağauinniñ «Şortanbaydıñ jaña zarı» attı maqalasında erekşe rizaşılıqpen atalıp ötetin orıs ğalımı, advokat  N.YA.Konşinniñ 1901 Qarqaralı qazaqtarı Qoyanbay Twrarov pen Jüsip Börtebaevtarğa arnayı tapsırma beru arqılı jinaqtağan qoljazbanıñ Şortanbay mwrasınıñ tolığa tüsuine mañızdı män atqarğanı anıq.  Bir atap körsete ketetin närse – HIX ğasır soñında şığa bastağan qazaq baspasöziniñ alğaşqı basılımdarı «Türkistan uälayatınıñ gazeti» (1870-1882), «Dala uälayatı gazetinde» (1882-1904) Şortanbaydıñ  birdi-ekili  öleñderi jarıq körgen.  Ol da bolsa Şortanbay jırları men önerpazdıq dañqınıñ  barşa qazaq dalasına keñ tarauına ıqpal jasadı jäne zamana şıñdığın realistik twrğıda jırlaytın jaña ağımnıñ iri ökili retinde tanıstırıp, osı aqındıq mekteptiñ keñ qanat jayuına äser etti.

A.Baytwrsınovtıñ 1926 jılı şıqqan «Ädebiet tanıtqışı» eñbeginde Şortanbay, Dulat, Mwrat, Şerniyaz, Äubäkir Molda Mwsalardıñ  öleñ men tolğauları mısal retinde de alınğan. Mwnda olardıñ qazaq poeziyasına qosqan ülesi ğana emes, ädebiet tarihındağı ornına bağa beruge degen wmtılıs ta jatqanı dausız. «Zar zaman» aqındarı şığarmaşılığına oñ közqaras 1940-jıldardağı ğılımi maqalalardıñ men är türli deñgeydegi oqu qwraldarınıñ enşisinde. Keñestik ideologiyanıñ wlttar dostığı sayasatına qayşı keletin jäne keyinde qate tabılğan tarihi jırlar men otarşıldıqqa aşıq qarsı şıqqan Mwrat, Dulat, Şortanbay jäne basqa da «keritartpa, eskişil» sanalğan aqındar şığarmaşılığına  qarsı qalıptasqan «twrpayı sociologizmge» say közqaras öz poziciyasın joğalttı. «S.Mwqanov 1942 jılğı «Qazaqtıñ HVİİİ HİH ğasırdağı ädebietiniñ tarihınan oçerkter» eñbeginde «halıqşıl aqın» dep, Q.Jwmaliev 1941 jılğı 8-9 klass üşin «Qazaq ädebieti» oqulığında  «ülken realist aqın» dep bağalağan Şortanbaydıñ, bolmasa Dulat, Bwqar sekildi basqa da twlğalardıñ mwrası turalı ğılımi zertteu maqalalardıñ keñ öris jaya qoymauı da zaman talabınan tudı».

Olay bolsa, ğalım M. Qoygeldievtiñ joğarıda aytılğan «Zar zaman» ağımı qoğamdıq oydıñ jemisi, ol  «Zar zaman» atalatın  aqındar mektebin tuğızdı» degenge sayatın ğılımi pikiriniñ bwrın-soñdı aytılmauı turasına  qayta oraluğa tura keledi. Aqiqatına kelsek, keñes däuirine deyingi kezeñde zar zaman aqındarı, onıñ işinde Şortanbay  şığarmaşılığı turalı azdı-köpti pikir bildirgen Alaş ziyalıları da, «qızıl imperiya» biligi twsındağı zertteu jazğan M.Äuezov, H.Dosmwhamedov, S.Seyfullin, S.Mwqanov,  E.Ismayılov, Q.Jwmaliev, M.Sil'çenko, T.Nwrtazin, I.Düysenbaev, S.Taljanov, H.Süyinşäliev jäne tağı basqaları aqındıq mektep tügil, olardıñ şığarmaların aqtap aluğa mwrşaları kelmey, markstik-lenindik metodologiyanıñ ädebiettiñ taptığı qağidasına moyın wsınuğa duşar boldı. Bwl 1959 jılı qazaq ädebietiniñ negizgi problemalarına arnalğan «Ädebi mwra jäne onı zertteu» attı ğılımi-teoriyalıq konferenciyada «Biz äli künge qırıq jıl işinde Bwqar kim, Şortanbay kim – sonı bir baylamğa äkele almay kelemiz. Osı nelikten? Jaqın arada şolıp qarasam, Şortanbay turalı jiırma bes maqala, Bwqar turalı otız eki maqala basılğanına kezdestim. Aynalası 250 jol öleñi bar Bwqardı tanuğa osınşa uaqıt nege ketip jür. Bwl halıq aqındarınıñ eñbekterin tekseruge sovettik ğılımnıñ öresi jetpey jürgendikten emes, öli aqınğa da, tiri aqınğa da partiyalıq ob'ektivti közqarasımız birikpey jürgendikten»  degen sekildi pikirler är türli sipatta aytıla bastadı. Oğan ädebietşi-ğalımdardıñ ideyalıq közqarasın biriktiruge keñestik ideologiya da asa müddeli bolğanın aşıp aytu kerek. Ras, bügingi aqıl-parasatqa azattıq alğan twsta ötkendi kinälau oñay. «Abaydıñ aqındıq mektebi» turalı ğılımi zertteu jasau jolında 1950 jıldar basında bes kün boyı dau-damaylı talqığa tüsip, öz ğılımi  kredosınan bas tartpağan soñ sottı bolğan Q. Mwhamethanov, quğınğa tüsken M. Äuezov tağdırınan keyin wlttıq ädebiette «zar zaman» aqındarı ädebi mektep qalıptastırdı» degen oydı aytudıñ özi mümkin bolmadı. Ol tügil osı «Zar zaman» atalatın ädebi ağımğa jatatın  aqındar şığarmaşılığın ädebiet tarihınan sanalı türde «sızıp»  tastauğa deyin bardıq. Ğalım B.Omarov jazğanday: «Mine, keñes däuirindegi mektep jasındağı wrpaqtıñ atalğan aqındar şığarmaların jetik bilmey öskeni sondıqtan. Abaydı tanıp, Dulattı bilmeu, Mahambetti jattap, Mwrattı dattau, Bwqardı däriptep, Şortanbaydan şoşınu, Ibıraydı wğıp, Äubäkirdi tüsinbeu, Jambılğa jaqındap, Alban Asannan alıstau – ädebiettegi aqtañdaqtardı qoldan jasaudıñ körinisi boldı».

1989 jılı osı jäne basqa da  arhiv pen mwrağattarda şañ basıp jatqan ruhani qwndılıqtarımızdı aqtauğa jol aşqan «Ädebiet pen öner mäseleleri boyınşa 30-40 jıldar kezeñi men 50-jıldar basında qabıldanğan qaulılardı zertteu jönindegi Qazaqstan Kompartiyası Ortalıq Komiteti komissiyasınıñ qorıtındısı» jariyalandı. Osıdan soñ ile-şala kelgen täuelsizdik alğan kezdiñ alğaşqı jıldarında ädebiet tarihın, onıñ işinde «zar zaman» aqındarı şığarmaşılığın zerdeleuşilerge auqımdı mindetter jüktedi. Osıdan soñ-aq «zar zaman» ağımın tuğızğan darındar  men dini-ağartuşılıq sarındağı aqın-jıraulardıñ şığarmaşılığı tarihi twrğıda ädil, ğılımi mände tereñ, tanımdıq bağıtta keñinen saralana bastadı.  Äsirese Şortanbay mwrasın zertteude ol  wlttıq ädebiettanu ğılımı Abızı, professor T.Käkişwlınıñ ıjdağattılığınıñ arqasında 1906 jıldan keyin seksen jeti jıldan soñ ğana  jarıq körgen «Şortanbay. Tolğaular, aytıstar, dastan» (1993) attı jinaqtıñ qosarı az bolmadı. Şet audanı ortalığında Şortanbay mwrasına arnalğan ğılımi konferenciyanıñ wyımdastırıluı da erekşe serpin qostı. Jasıratını joq, jalpı dürmekke qosılıp  qalu maqsatında jazılğan maqalalar da boldı. Alayda bwl bağıtta tıñ twjırımdar jazıp, keñes däuirindegi qate bağalaulardı tarihi twrğıda tüzetip, osı bir qağidağa aynalıp kete jazdağan birjaqtı twjırımdardı, «aqtañdaqtarğa» aynalğan  qatelikterdi wlttıq sanamızdan öşirgen zertteuşilerdi atay ketu orındı bolmaq. Olar Q.Mädibay, B.Omarov, Ş.Jwmataeva, S. Bermağambetov, A.Jaqsılıqov, K.Jünistegi, A.Şärip jäne tağı basqalar.

Keñes däuirindegi eki jaqtı aytılğan bağalaulardı eskermegen künniñ özinde, osı keyindegi ğılımi zertteu eñbekterde «zar zaman» aqındarınıñ «öz zamanınıñ şındığın äleumettik twrğıdan aşıp körsete bilgen suretkerligi» (S.Qirabaev) men «körkem sözdiñ qadirin asqaqtatqan realist aqındığı» (T.Käkişev), olardıñ «wltjandı aqın bolğandığı» (Q.Beysenov) jäne tağı da basqaday şeberlik qırları ayrıqşa jetistik retinde basa aytılıp keledi.  Al M.Qoygeldievtiñ «Zar zaman» atalatın darındar  aqındar mektebin tuğızdı» degen pikiri ädebiettanuşılar tarapınan qoldau taba qoyğan joq. HİH ğasırdıñ otarşıldıq däuirindegi wlttıq ädebiet tarihın jalğız Abaydıñ aqındıq mektebimen şektep qoyudıñ özi ğılımi-zertteuşilik oy-pikirdiñ sonı izdenisterge bara otırmağandığın bayqatsa kerek.

Biraq älemdik ädebiet teoriyasınıñ damu zañdılığına oray ğılımi twrğıdan qarastırsaq, kez kelgen wlttıq ädebiette tıñ da jañaşıl ädebi ağımdı tek belgili bir bağıttağı aqındıq nemese jazuşılıq mektep qana qalıptastıratını däleldengen bwrınnan twjırım ekenin de esten şığardıq. Sonıñ saldarınan öz qazanımızda ğana qaynap, aynalşıqtap «zar zaman» ağımı degennen ärige ayaq baspay qoyıp otırmız. «Zar zamannıñ» soñğı ökilderi HH ğasırdıñ alğaşqı şiregindegi Narmambet aqınğa deyin jalğasıp kelui aqındıq mekteptiñ därejesinde tanılğanına dälel bolsa kerek. Onı bılay qoyğanda ol ädebi baylanıstar auqımında jeke ädebi ağım retinde qırğız poeziyasındağı Molla Qılış, Qalığwl Baywlı, Arıstanbek Bwylaşwlılardıñ  şığarmaşılığına da äser etip, olarda «tar zaman» degen bağıttıñ payda boluına jasağan ıqpalın joqqa şığaruğa bolmas. Bwğan orıs otarşıldığındağı ezgide bolıp kelgen basqa da türki tildes qandastarımızdıñ ädebietindegi «zar zaman» ağımına tamır tartatın aqındardıñ mwrasımen salıstırmalıq zertteuler jasau qajettigi özdiginen swranıp ta twr.

Ğılım tek qana küdikten tuadı. Bizdiñ oyımızşa «zar zaman» ağımınıñ auqımına kiretin aqındardıñ iri ökilderi bolıp sanalatın darındardı aqındıq mektepti qalıptastıruşı degen bağıtta tıñ zertteuler jürgizu qajet. Sonda sol aqındıq mekteptiñ irge tasın qalauşılar men şäkirtteri ayqındalıp şığa keledi. Sebebi olardıñ barlığın bir ädebi ağım şeñberinde qarap, teñ därejede bağalau aqılğa sıya qoyması anıq. Äytpese körkemdik damu ürdisindegi dästür men tarihi sabaqtastıq sekildi kürdeli mäseleni joqqa şığarıp alamız. Sonda ğana qazaq ädebiettanu ğılımındağı «zar zaman» aqındarı şığarmaşılıq  mwrasın ğılımi ädisnama twrğısına say bağalanuın bügingi künniñ jañaşıl talap-tilegine jauap bere alamız.

 

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan