ياساۋي مۇراسى

ياسساۋي كەسەنەسىنىڭ جاعدايى الاڭداتارلىق

مۇحتار باحادىرۇلى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، تۇركىستان قالاسى

تۇركىستان قالاسىندا ورنالاسقان قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسى – قازاقستان مەن ورتا ازيا تاريحى مەن ساۋلەت ونەرىنىڭ ەڭ تاڭداۋلى جادىگەرلەرىنىڭ ءبىرى. كۇللى ورتالىق ازيا كولەمىندە اۋقىمى مەن كوركەمدىك دەڭگەيى تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا وعان تەڭ كەلەتىن بىردە-ءبىر ساۋلەت ەسكەرتكىشى جوق. ياسساۋي كەسەنەسى «يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك مۇرا تىزىمىنە» ەنگەن قازاقستاننىڭ العاشقى تاريحي جادىگەرى. سوڭعى جىلدارى كەسەنەنىڭ ساقتالۋ جاعدايى جالپى جۇرتشىلىقتى، زيالى قاۋىمنىڭ وكىلدەرىن الاڭداتىپ وتىر. وسى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ، ياسساۋي كەسەنەسىندەگى باس-اياعى جوق جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسى، ەلىمىزدەگى مۇرانى كۇتىپ-ساقتاۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى ءۋاليحان بيشىمباەۆ پەن باسقا دا ءماجىلىستىڭ ازۋلى دەپۋتاتتارى تاراپىنان قر پرەمەر-مينيسترىنە دەپۋتاتتىق ساۋال رەتىندە قويىلۋى وتە ورىندى، قۇپتارلىق ارەكەت. الايدا كوپ ۋاقىت وتپەي-اق «ايقىن» گازەتىندە 25 قاڭتاردا «داۋرىعۋعا نەگىز جوق» دەگەن ايدارمەن سۇحبات جاريالان-دى. وندا «كەسەنەنىڭ تەحنيكالىق جاعدايى وتە جاقسى» دەلىنگەن.
شىندىعىن ايتار بولساق، ياسساۋي كەسەنەسىنىڭ قازىرگى جاعدايى الاڭداتارلىق، كۇردەلى، ونداعى رەستاۆراتسيالىق جۇمىستار ويداعىداي ەمەس. مۇنداي ءۇزىلدى-كەسىلدى تۇجىرىمعا كوپشىلىك وقىرمان قولىنا تيە بەرمەيتىن ياسساۋي كەسەنەسىن 2010-2011 جىلدارى زەرتتەگەن ءبىر توپ عالىمداردىڭ جانە «قازقايتاجاڭعىرتۋ» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى» قىزمەتكەرلەرىنىڭ جازباشا ەسەپ-تەرىمەن تانىسقان سوڭ جانە عيماراتتى ارالاپ، ونىڭ بولمە-لەرىندە بۇلىنگەن نەمەسە ءبۇلىنىپ بارا جاتقان ورىندارىن كورگەن سوڭ كەلىپ وتىرمىن. «ايتپاساڭ، ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى»، – دەيدى اتام قازاق…
ياسساۋي كەسەنەسىنىڭ قازىرگى جاع-دايىن انىقتاۋدا سوڭعى كەزدە عالىمدار جۇرگىزگەن زەرتتەۋ جۇ-مىستارىنىڭ ورنى ەرەكشە. 2010-2011 جىلدارى «ازىرەت سۇلتان» قورىق-مۋزەيى اكىمشىلىگى مادەنيەت مينيسترلىگىنە قاراستى اتاقتى عالىم ي.ۆ.ەروفەەۆا باسقاراتىن كوشپەندىلەردىڭ مادەني مۇراسى پروبلەمالارى جونىندەگى قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا ەسكەرتكىشتىڭ تەحنيكالىق جاعدايىن تەكسەرىپ بەرۋگە تاپسىرىس بەرەدى. وسى جۇمىستى كوپ جىلدار بويى ياسساۋي كەسەنەسىندە، قازاقستان مەن ورتا ازيانىڭ باسقا ەسكەرتكىشتەرىندە تەحنيكالىق جاعدايىن تەكسەرۋ جۇرگىزىپ كەلگەن ينستيتۋتتىڭ «مادەني مۇرانى قۇجاتتاۋ مەن كونسەرۆاتسيالاۋ زەرتحاناسىنىڭ» مەڭگەرۋشىسى، ت.ع.ك. ل.ۆ.دۋبروۆسكايا جۇرگىزدى. 2011 جىلى تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ي.س.بروۆكو باسشىلىق ەتكەن، تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ن.ا.سارسەمباەۆ، تەح-نيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ي.ي.شۇكەنوۆ قاتىسقان م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماماندارى تاعى دا «ازىرەت سۇلتان» قورىق-مۋزەيى تاپسىرىسىمەن ياسساۋي كەسەنەسىنىڭ بولىكتەرىندەگى تەمپەراتۋرالىق-ىلعالدىق جاعدايىن زەرتتەدى. اتالعان عىلىمي ەسەپتەردىڭ ورتاق جيىنتىق كولەمى 163 بەتتەن تۇرادى، ونداعى مالىمەتتەردى، سىزبالاردى، ناتيجەلەردى، تۇجىرىمداردى، قو-رىتىندىلار مەن ۇسىنىستاردى گازەت بەتىندە بايانداپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس.
ياسساۋي كەسەنەسى جاعدايىنىڭ سوڭعى جىلدارى تومەندەپ كەلە جاتقانىنا جوعارىدا ايتىلعان زەرتتەۋلەردە كورسەتىلگەن جانە جەكە ءوزىمنىڭ كوزبەن كورگەن 3 باستى ماسەلەگە نازار اۋدارايىن.
بىرىنشىدەن، كەسەنەنىڭ ەڭ كيەلى ورنى – ياسساۋي قابىرحاناسىنداعى ىشكى كۇمبەزىندە سارعايعان ۇلكەن داق پايدا بولدى، ول ۇلكەيىپ كەلە جاتىر. اپپاق جۇمىرتقاداي كۇمبەز كەلبەتىندە بۇرىن-سوڭدى مۇنداي بۇلىنۋشىلىك بولعان ەمەس! وسى جاعىمسىز وزگەرىستى 2010 جىلى العاش كورگەن ل.ۆ.دۋبروۆسكايا ونىڭ پايدا بولۋىن رەستاۆراتورلاردىڭ كەسەنە توبەسىندە ۋاقىتشا قورعاۋ ءۇشىن جاسالعان جابۋدىڭ دۇرىس قيىستىرىلىپ ويداعىداي جاسالماعاندىعىنان سۋ قابىرحاناعا وتكەن دەپ تۇجىرىمدادى. ءتول سوزىمەن ايتساق: «پريمىكانيە ۆرەمەننوي كروۆلي ك كونسترۋكتسيام پامياتنيكا ۆىپولنەنو نەبرەجنو، دوجدەۆىە وسادكي ۆ ۆەسەننە-وسەنني پەريود پرونيكايۋت ۆ كلادكۋ پامياتنيكا. تاك، پياتنو ۆلاگي ۆ گۋرحانە پوياۆيلوس نا ۋروۆنە نيزا بارابانا كۋپولا».
وسى سارىجولاقتى داق 2011 جىلى 4 ستالاكتيت (شاعىن ويىقشا) اۋماعىنا جايىلعان بولسا، 2013 جىلدىڭ كوكتەمىندە اتالعان سارى داق كولەمى كەڭەيىپ ەكى ەسە ۇلكەيگەنىن كورىپ شوشىدىم. كەسەنە توبەسىنە شىعىپ قاراسام، ەسكەرتكىشتىڭ ۇستىنە ورناتىلعان جابۋدىڭ ءبىر بولىگىنە قىرىق تەسىكتى، ياعني بۇرىن قولدانىستا بولعان قاڭىلتىر پايدالانىلعان. توبەدەن اققان سۋ استىنا قادىمگى تەمىر بوشكەلەر قويىلعان. ولاردىڭ فوتوسۋرەتتەرىن مادەنيەت مينيسترلىگىندە 2013 جىلى وتكەن ارنايى جيىندا مىناۋ «رەستاۆراتسيا ما؟» دەپ كورسەتكەن سوڭ عانا ول قاڭىلتىرلاردىڭ تەسىكتەرىن ءبىرشاما بىتەگەندەي بولدى، كەيبىرەۋلەرىن اۋىستىردى.
وسى جاعدايدى كورگەن سوڭ ياساۋي كەسەنەسىنىڭ جوندەۋىن باسقارىپ كەلە جاتقاندارعا مىناداي سۇراق قويعىم كەلەدى: نە سەبەپتى كەسەنەنىڭ باسپاناسىنا شۇرق-تەسىك قاڭىلتىر پايدالانىلعان؟ نە سەبەپتى جاڭبىر-قار وتكىزبەۋ ماقساتىندا كەسەنە ءۇشىن كۇراستىرىلعان ۋاقىتشا باسپانا سۋ وتەتىندەي ساپا-سىز جاسالعان؟
ەكىنشىدەن، قازاندىقتىڭ كۇم-بەزدەرى اراسىنداعى كەڭىستىكتە ىلعال كوبەيىپ، تۇز جينالىپ جات-قانىن عىلىمي نەگىزدە عالىمدار كورسەتتى. ل.دۋبروۆسكايا 2010 جانە 2011 جىلدارداعى كۇمبەزدەگى نامدى سالىستىرا وتىرىپ، ءبىر جىل كولەمىندە كۇمبەزدىڭ ۇستىڭگى بولىگىندە ىلعالدىق 7 پايىزعا، ورتا بەلىندە 29,9 پايىزعا ارتقا-نىن كورسەتەدى. ىشكى كۇمبەزدەگى ىلعالدىق وسىلاي كوبەيە بەرسە، ونىڭ سالماعى ارتىپ جارتىلاي نەمەسە تولىق وپىرىلۋى مۇمكىن دەپ ەسكەرتەدى شىمكەنتتىك عالىمدار دا. بۇل قاۋىپ نەگىزسىز ەمەس. مۇنداي جاعداي بۇرىن-سوڭدى بولعان، 1982 جىلى قازاندىقتىڭ ىشكى كۇمبەزىنىڭ ەكى قاتار ستالاكتيتتەرى قۇلاعان. كەڭەس زامانىندا وسى ماسەلەمەن اينالىسقان ماسكەۋلىك عالىمدار وپىرىلۋدىڭ ءبىر سەبەبى كۇمبەزدە جينالعان ىلعالدان بولعان دەگەن قورىتىندى جاساعان. كۇمبەزدىڭ ءبىر بولىگىنىڭ قۇلاپ ءتۇسۋى قۇداي ساقتاعاندا تۇندە بولعان، بۇل جاعداي كۇندىز ورىن العاندا كەسەنەنى ارالاپ جۇرگەن تۋريستەردى مەرت قىلىپ، ورنى تولماس قايعىعا الىپ كەلەر ەدى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە سۇيەنسەك، ستالاكتيتتەر ورنالاسقان كۇمبەز بەن سىرتقى كۇمبەز اراسىندا اۋا الماسۋ جوق، سوندىقتان ىلعال جينالادى، ىشكى كۇمبەز اۋىرلايدى. وسىدان وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى قازاندىقتىڭ كۇمبەزىندەگى بۇرىنعى ويىق-تەسىكتەردى اشۋ قاجەتتىگىن ۇسىنادى.
سوڭعى 40 جىلدا رەستاۆراتورلار كەسەنەنى قولدان قىمتاپ كەلەدى دەۋگە نەگىز بار. ەسكەرتكىشتىڭ ويىق-تەسىكتەرىن بەكىتسەك، وندا عيمارات-تىڭ ىشىندەگى اۋا الماسۋى بۇزىلىپ، كۇمبەزدەرگە قاۋىپ تونەتىنىن 1955-1959 جىلدار ارالىعىندا ياسساۋي كەسەنەسىندە رەستاۆراتسيالىق  جۇ-مىستارعا جەتەكشىلىك ەتكەن، وسى وزەكتى ماسەلە بويىنشا العاش كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان بەلگىلى عالىم ليا مانكوۆسكايا ەسكەرتكەن بولاتىن. بۇدان قىرىق جىل بۇرىن، دالىرەگى – 1974 جىلى ماسكەۋدە جاريالانعان ماقالاسىندا ايتقان پىكىرىن قازىرگى رەستاۆراتورلار قاپەرىنە دە المايتىنى تاڭعالدىرادى. سول سالعىرتتىقتىڭ ناتيجەسىندە قازان-دىق بولمەسىنىڭ ۇستىڭگى ستالاكتيتتەر قاتارى وپىرىلدى.
قازىر عالىمدار قازاندىق كۇمبەزىندە ىلعال، تۇز جينالىپ جاتقانىن دالەلدەپ وتىر. مۇنداي جاعداي كەسەنەنىڭ مەشىت بولمەسىنىڭ كۇمبەزىنە، باسقا دا قىشتان ورىلگەن توبە جابۋلارعا دا قاتىستى. وسى بولمەلەردەگى كۇمبەز سىلاقتارى سارعايىپ، بوساپ كەسەنە كوركىن قاشىرۋدا. ال ءبىز كەسەنەدە بارلىعى تاماشا دەپ سۇحبات بەرەمىز.
ۇشىنشىدەن، يلياسحان ويىعى مەن مەشىت بولمەسى قابىرعا-لارىندا، قازاندىق پەن قابىرحانا ىرگەسىندەگى تاستار بەتىندە تۇز شىعىپ، ولاردى ءبۇلدىرىپ بۇزىپ جاتىر. ي.س.بروۆكو باستاعان ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى كەسەنە قابىرعالارىنداعى ىلعالدىلىق جوعارىدان تومەن قاراي ەمەس، كەرىسىنشە، تومەننەن باستالاتىنىن انىقتادى. وسى ارادا ياسساۋي كەسەنەسىندە حح عاسىردىڭ 90-جىلدارى جوندەۋشىلەر جاساعان نەگىزگى قاتەلىكتى ايتپاي كەتۋگە تاعى بولمايدى. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىندا قازاقستان مەن تۇركيانىڭ اراسىندا كەسەنەگە جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالعان بولاتىن. ءبىر تاڭقالارلىعى، 1993-1995 جىلدارى تۇرىك ماماندارى عيماراتتىڭ ىرگەسىن بەكىتۋ بارىسىندا بەلگىسىز سەبەپتەرمەن ونىڭ قابىرعالارى مەن بەتون تىرەۋلەرى اراسىنا گيدرويزولياتسيا جاساماعان. و باستا جوبادا بار گيدرويزولياتسيانى قازاقستان تاراپىنان وسى جۇمىسقا قاتىسقان ماماندار كەرەگى جوق دەگەننەن سوڭ قويىلماعان دەگەن پىكىر بار. بۇل جونىندە «قازقايتاجاڭعىرتۋ» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپ-ورنى» باسشىلارى ءبىلۋى ءتيىس. سەبەبى ەسكەرتكىشتىڭ بارلىق جاعدايىنان حاباردار بولعان رەستاۆراتورلار عانا جوندەۋ جۇمىستارىنا كىرىسە الادى. اۋرۋدىڭ جاعدايىن ءبىلىپ تەكسەرمەي، ونى ەمدەۋگە بولا ما؟ سوندىقتان زەرتتەۋشىلەر قاۋىمى ياسساۋي كەسەنەسىندەگى گيدرويزولياتسيا ماسەلەسى جونىندە «قازقايتاجاڭعىرتۋ» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى» باسشىسىنان ناقتى جاۋاپ كۇتۋمەن كەلەدى…
گيدرويزولياتسيا جاسالماعان سوڭ، كەسەنە قابىرعالارى ارقىلى جەر استى ىلعال جوعارى كوتەرىلىپ جاتقانىن شىمكەنتتىك ماماندار انىقتاپ وتىر. ىلعال مەن تۇز قابىرعا، سىرلى قىش، كونە قاپتاما تاس بەتتەرىنە شىعىپ، ولاردى بۇزىپ جاتىر.
جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي، م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسي-تەتى ماماندارىنىڭ ياساۋي كەسە-نەسىنىڭ قۇرىلىس قۇرىلىمدارىن-داعى تەمپەراتۋرالىق-ىلعالدىق رەجيمىن زەرتتەۋ ناتيجەلەرى وتە ماڭىزدى بولدى. عالىمدار رەستاۆراتسيالىق جۇمىستار بارى-سىندا بولمەلەردەگى تەرەزەلەردىڭ، مۇرجا-قۇبىرلاردىڭ بىتەلىپ كەتۋى جالپى كەسەنەدەگى اۋا الماسۋىنا، كەبۋىنە كوپ كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعانىن، كوپ عاسىر بويى ءبىر قالىپتى بولىپ تۇرعان اۋا اينالىمى وزگەرگەنىن ايتادى. سوڭعى جىلدارى كەسەنە ۇستىنە قويىلعان جاساندى قاڭىلتىرلى جابۋ ۆەنتيلياتسيالىق كانالدارمەن اۋانىڭ جۇرۋىنە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعانىن ايتادى. بۇعان قوسا زەرتتەۋلەردە كەسەنەنىڭ توبەسىنىڭ كەبۋىنە رەستاۆراتورلار قولدان جاساعان قاپتاما-ۇيمەلەر كەدەرگى ەتەتىنى كورسەتىلەدى. راسىندا، رەستاۆراتورلار كەسەنەگە كىرىسپەي تۇرعاندا كۇمبەزدەر بەتى اشىق بولىپ، كۇنمەن، جەلمەن قانشا جاڭبىر جاۋسا دا عاسىرلار بويى تابيعي تۇرعىدان كەۋىپ ىلعالدان تازارىپ وتىرعانىن ەسكەرۋ كەرەك. اقىلعا قونىمدى ەسكەرتپەلەر.
جوعارىدا ايتىلعان مىسالداردان كەيىن ەسكەرتكىشتەگى «جوندەۋ جۇمىستارى ويداعىداي جۇرگىزىلۋدە» دەگەن تۇجىرىممەن دە كەلىسۋ قيىن. بۇعان قوسا ياسساۋي كەسەنەسىندە 2008-2011 جىلدارى اتقارىلعان جوندەۋ جۇمىستارى بارىسىندا يۋنەسكو-نىڭ، عىلىمي رەستاۆراتسيا تالاپتارىنا قايشى ايلا-تاسىلدەر اتقارىلعانى قۇجاتتار نەگىزىندە انىقتالىپ وتىر.
سولاردىڭ ەڭ سوراقىسى، 2008 جىلى پەرفوراتور قۇرالىن پايدالانا وتىرىپ قازاندىقتىڭ ستالاكتيتتەر قاباتىندا 20 ويىق جاساۋ بولىپ سانالادى. عاسىرلاردان امان قالعان ستالاكتيتتەردى ءححى عاسىردىڭ باسىندا قولدان ويىپ تەسۋگە يۋنەسكو-نىڭ رۇقسات بەرۋى مۇمكىن ەمەس!
2008 جىلى سىناق رەتىندە پايدالانۋعا ماتەريالدى تەك يۋنەسكو رۇقسات بەرگەن ورىندا عانا پايدالانباي، ياسساۋي كەسەنەسىنىڭ باسقا رۇقسات ەتىلمەگەن بولىكتەرىندە قولدانۋ «قازقايتاجاڭ-عىرتۋ» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى» قىزمەتكەرلەرىنىڭ جازباشا ەسەبىندە جازىلادى. 2008 جىلعى رەستاۆراتورلار ەسەبىندە جوبادا كورسەتىلمەگەن قوسپا قولدانعانى ايتىلادى.
ل.ۆ. دۋبروۆسكايا 2010 جىلعى ەسەبىندە ەسكەرتكىشتە جۇرگىزىلىپ جاتقان قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىس-تارىنىڭ ەلەۋلى بولىگى عىلىمي رەستاۆراتسياعا قايشى كەلەتىنىن كورسەتكەن. مامان ەسكەرتكىشكە زياندى انگيدريتتىك قوسپا پايدالانىلعانىن جازادى. قازاندىق كۇمبەزىندە زياندى تۇزداردىڭ كوبەيۋىنىڭ ءبىر سەبەبىن عالىم ءدال وسى ورىنسىز قۇرىلىس قوسپانى پايدالانعاننان كورەدى. بۇعان قوسا، ل.ۆ.دۋبروۆسكايا رەستاۆراتسيالىق جوسپاردا بەلگىلەنبەگەن باسقا دا بىرنەشە جۇمىستاردىڭ اتقارىلىپ جاتقانىن ەسكەرتكەن. مىسالى، كەسەنەنىڭ شىعىس فاسادىندا ۇلكەن كولەمدە سىرتقى قاپتاۋلار الىنىپ جاتقان. ال جوبا بويىنشا تەك كەيبىر مۇجىلگەن قاپتاۋ پليتكالارى عانا الىنۋى ءتيىس بولعان. جوباعا ساي كەلمەيتىن جۇمىستاردى كورىپ، «ازىرەت سۇلتان» تاريحي قورىق-مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ توقتاتقانى تاعى ەسەپ بەتىندە كورسەتىلەدى.
اتالعان ماسەلەلەردىڭ بارلىعى دەرلىك ياسساۋي كەسەنەسىن ساقتاۋ جانە جوندەۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى مادەنيەت كوميتەتى وكىلدەرىمەن، «قازقايتاجاڭعىرتۋ» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى» باسشىلارى قاتىسۋىمەن سوڭعى بىرنەشە جىلدا وتكەن جينالىستا ايتىلىپ كەلەدى. الايدا ناتيجە جوق. مادەني مۇرانى رەستاۆراتسيالاۋ جۇمىسى تەك ياسساۋي كەسەنەسىندە عانا ەمەس، ءتىپتى جالپى رەسپۋبليكا اۋماعىندا زامان تالابىنا ساي جۇرگىزىلىپ جاتقان جوق. بۇل سالادا شەشىلمەگەن ماسەلەلەر كوپ-اق. سوندىقتان دا جانايقايدىڭ ايتىلۋىنا تولىق نەگىز بار…

مۇحتار باحادىرۇلى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، تۇركىستان قالاسى

14 ناۋرىز، 2014

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان