YAsaui mwrası

YAssaui kesenesiniñ jağdayı alañdatarlıq

Mwhtar Bahadırwlı, tarih ğılımdarınıñ doktorı, Türkistan qalası

Türkistan qalasında ornalasqan Qoja Ahmet YAssaui kesenesi – Qazaqstan men Orta Aziya tarihı men säulet öneriniñ eñ tañdaulı jädigerleriniñ biri. Külli Ortalıq Aziya köleminde auqımı men körkemdik deñgeyi twrğısınan alıp qarağanda oğan teñ keletin birde-bir säulet eskertkişi joq. YAssaui kesenesi «YUNESKO-nıñ älemdik mwra tizimine» engen Qazaqstannıñ alğaşqı tarihi jädigeri. Soñğı jıldarı keseneniñ saqtalu jağdayı jalpı jwrtşılıqtı, ziyalı qauımnıñ ökilderin alañdatıp otır. Osı jağdaylardı eskere otırıp, YAssaui kesenesindegi bas-ayağı joq jöndeu jwmıstarınıñ barısı, elimizdegi mwranı kütip-saqtaudıñ özekti mäseleleri Uälihan Bişimbaev pen basqa da Mäjilistiñ azulı deputattarı tarapınan QR Prem'er-Ministrine deputattıq saual retinde qoyıluı öte orındı, qwptarlıq äreket. Alayda köp uaqıt ötpey-aq «Ayqın» gazetinde 25 qañtarda «Daurığuğa negiz joq» degen aydarmen swhbat jariyalan-dı. Onda «keseneniñ tehnikalıq jağdayı öte jaqsı» delingen.
Şındığın aytar bolsaq, YAssaui kesenesiniñ qazirgi jağdayı alañdatarlıq, kürdeli, ondağı restavraciyalıq jwmıstar oydağıday emes. Mwnday üzildi-kesildi twjırımğa köpşilik oqırman qolına tie bermeytin YAssaui kesenesin 2010-2011 jıldarı zerttegen bir top ğalımdardıñ jäne «Qazqaytajañğırtu» respublikalıq memlekettik käsipornı» qızmetkerleriniñ jazbaşa esep-terimen tanısqan soñ jäne ğimarattı aralap, onıñ bölme-lerinde bülingen nemese bülinip bara jatqan orındarın körgen soñ kelip otırmın. «Aytpasañ, sözdiñ atası öledi», – deydi atam qazaq…
YAssaui kesenesiniñ qazirgi jağ-dayın anıqtauda soñğı kezde ğalımdar jürgizgen zertteu jw-mıstarınıñ ornı erekşe. 2010-2011 jıldarı «Äziret Swltan» qorıq-muzeyi äkimşiligi Mädeniet ministrligine qarastı ataqtı ğalım I.V.Erofeeva basqaratın Köşpendilerdiñ mädeni mwrası problemaları jönindegi qazaq ğılımi-zertteu institutına eskertkiştiñ tehnikalıq jağdayın tekserip beruge tapsırıs beredi. Osı jwmıstı köp jıldar boyı YAssaui kesenesinde, Qazaqstan men Orta Aziyanıñ basqa eskertkişterinde tehnikalıq jağdayın tekseru jürgizip kelgen instituttıñ «Mädeni mwranı qwjattau men konservaciyalau zerthanasınıñ» meñgeruşisi, t.ğ.k. L.V.Dubrovskaya jürgizdi. 2011 jılı tehnika ğılımdarınıñ doktorı I.S.Brovko basşılıq etken, tehnika ğılımdarınıñ kandidatı N.A.Särsembaev, teh-nika ğılımdarınıñ kandidatı I.I.Şükenov qatısqan M.Äuezov atındağı Oñtüstik Qazaqstan universitetiniñ mamandarı tağı da «Äziret Swltan» qorıq-muzeyi tapsırısımen YAssaui kesenesiniñ bölikterindegi temperaturalıq-ılğaldıq jağdayın zerttedi. Atalğan ğılımi esepterdiñ ortaq jiıntıq kölemi 163 betten twradı, ondağı mälimetterdi, sızbalardı, nätijelerdi, twjırımdardı, qo-rıtındılar men wsınıstardı gazet betinde bayandap şığu mümkin emes.
YAssaui kesenesi jağdayınıñ soñğı jıldarı tömendep kele jatqanına joğarıda aytılğan zertteulerde körsetilgen jäne jeke özimniñ közben körgen 3 bastı mäselege nazar audarayın.
Birinşiden, keseneniñ eñ kieli ornı – YAssaui qabırhanasındağı işki kümbezinde sarğayğan ülken daq payda boldı, ol ülkeyip kele jatır. Appaq jwmırtqaday kümbez kelbetinde bwrın-soñdı mwnday bülinuşilik bolğan emes! Osı jağımsız özgeristi 2010 jılı alğaş körgen L.V.Dubrovskaya onıñ payda boluın restavratorlardıñ kesene töbesinde uaqıtşa qorğau üşin jasalğan jabudıñ dwrıs qiıstırılıp oydağıday jasalmağandığınan su qabirhanağa ötken dep twjırımdadı. Töl sözimen aytsaq: «Primıkanie vremennoy krovli k konstrukciyam pamyatnika vıpolneno nebrejno, dojdevıe osadki v vesenne-osenniy period pronikayut v kladku pamyatnika. Tak, pyatno vlagi v Gurhane poyavilos' na urovne niza barabana kupola».
Osı sarıjolaqtı daq 2011 jılı 4 stalaktit (şağın oyıqşa) aumağına jayılğan bolsa, 2013 jıldıñ kökteminde atalğan sarı daq kölemi keñeyip eki ese ülkeygenin körip şoşıdım. Kesene töbesine şığıp qarasam, eskertkiştiñ üstine ornatılğan jabudıñ bir böligine qırıq tesikti, yağni bwrın qoldanısta bolğan qañıltır paydalanılğan. Töbeden aqqan su astına qädimgi temir böşkeler qoyılğan. Olardıñ fotosuretterin Mädeniet ministrliginde 2013 jılı ötken arnayı jiında mınau «restavraciya ma?» dep körsetken soñ ğana ol qañıltırlardıñ tesikterin birşama bitegendey boldı, keybireulerin auıstırdı.
Osı jağdaydı körgen soñ YAsaui kesenesiniñ jöndeuin basqarıp kele jatqandarğa mınaday swraq qoyğım keledi: Ne sebepti keseneniñ baspanasına şwrq-tesik qañıltır paydalanılğan? Ne sebepti jañbır-qar ötkizbeu maqsatında kesene üşin kwrastırılğan uaqıtşa baspana su ötetindey sapa-sız jasalğan?
Ekinşiden, qazandıqtıñ küm-bezderi arasındağı keñistikte ılğal köbeyip, twz jinalıp jat-qanın ğılımi negizde ğalımdar körsetti. L.Dubrovskaya 2010 jäne 2011 jıldardağı kümbezdegi namdı salıstıra otırıp, bir jıl köleminde kümbezdiñ üstiñgi böliginde ılğaldıq 7 payızğa, orta belinde 29,9 payızğa artqa-nın körsetedi. İşki kümbezdegi ılğaldıq osılay köbeye berse, onıñ salmağı artıp jartılay nemese tolıq opırıluı mümkin dep eskertedi şımkenttik ğalımdar da. Bwl qauip negizsiz emes. Mwnday jağday bwrın-soñdı bolğan, 1982 jılı Qazandıqtıñ işki kümbeziniñ eki qatar stalaktitteri qwlağan. Keñes zamanında osı mäselemen aynalısqan mäskeulik ğalımdar opırıludıñ bir sebebi kümbezde jinalğan ılğaldan bolğan degen qorıtındı jasağan. Kümbezdiñ bir böliginiñ qwlap tüsui Qwday saqtağanda tünde bolğan, bwl jağday kündiz orın alğanda keseneni aralap jürgen turisterdi mert qılıp, ornı tolmas qayğığa alıp keler edi. Zertteu nätijelerine süyensek, stalaktitter ornalasqan kümbez ben sırtqı kümbez arasında aua almasu joq, sondıqtan ılğal jinaladı, işki kümbez auırlaydı. Osıdan Oñtüstik Qazaqstan memlekettik universitetiniñ ğalımdarı qazandıqtıñ kümbezindegi bwrınğı oyıq-tesikterdi aşu qajettigin wsınadı.
Soñğı 40 jılda restavratorlar keseneni qoldan qımtap keledi deuge negiz bar. Eskertkiştiñ oyıq-tesikterin bekitsek, onda ğimarat-tıñ işindegi aua almasuı bwzılıp, kümbezderge qauip tönetinin 1955-1959 jıldar aralığında YAssaui kesenesinde restavraciyalıq  jw-mıstarğa jetekşilik etken, osı özekti mäsele boyınşa alğaş kandidattıq dissertaciya qorğağan belgili ğalım Liya Man'kovskaya eskertken bolatın. Bwdan qırıq jıl bwrın, däliregi – 1974 jılı Mäskeude jariyalanğan maqalasında aytqan pikirin qazirgi restavratorlar qaperine de almaytını tañğaldıradı. Sol salğırttıqtıñ nätijesinde qazan-dıq bölmesiniñ üstiñgi stalaktitter qatarı opırıldı.
Qazir ğalımdar Qazandıq kümbezinde ılğal, twz jinalıp jatqanın däleldep otır. Mwnday jağday keseneniñ Meşit bölmesiniñ kümbezine, basqa da qıştan örilgen töbe jabularğa da qatıstı. Osı bölmelerdegi kümbez sılaqtarı sarğayıp, bosap kesene körkin qaşıruda. Al biz kesenede barlığı tamaşa dep swhbat beremiz.
Üşinşiden, Iliyashan oyığı men Meşit bölmesi qabırğa-larında, Qazandıq pen Qabırhana irgesindegi tastar betinde twz şığıp, olardı büldirip bwzıp jatır. I.S.Brovko bastağan universitet ğalımdarı kesene qabırğalarındağı ılğaldılıq joğarıdan tömen qaray emes, kerisinşe, tömennen bastalatının anıqtadı. Osı arada YAssaui kesenesinde HH ğasırdıñ 90-jıldarı jöndeuşiler jasağan negizgi qatelikti aytpay ketuge tağı bolmaydı. Ötken ğasırdıñ toqsanınşı jıldarında Qazaqstan men Türkiyanıñ arasında kesenege jöndeu jwmıstarın jürgizu turalı kelisim jasalğan bolatın. Bir tañqalarlığı, 1993-1995 jıldarı türik mamandarı ğimarattıñ irgesin bekitu barısında belgisiz sebeptermen onıñ qabırğaları men beton tireuleri arasına gidroizolyaciya jasamağan. O basta jobada bar gidroizolyaciyanı Qazaqstan tarapınan osı jwmısqa qatısqan mamandar keregi joq degennen soñ qoyılmağan degen pikir bar. Bwl jöninde «Qazqaytajañğırtu» respublikalıq memlekettik käsip-ornı» basşıları bilui tiis. Sebebi eskertkiştiñ barlıq jağdayınan habardar bolğan restavratorlar ğana jöndeu jwmıstarına kirise aladı. Aurudıñ jağdayın bilip teksermey, onı emdeuge bola ma? Sondıqtan zertteuşiler qauımı YAssaui kesenesindegi gidroizolyaciya mäselesi jöninde «Qazqaytajañğırtu» respublikalıq memlekettik käsipornı» basşısınan naqtı jauap kütumen keledi…
Gidroizolyaciya jasalmağan soñ, kesene qabırğaları arqılı jer astı ılğal joğarı köterilip jatqanın şımkenttik mamandar anıqtap otır. Ilğal men twz qabırğa, sırlı qış, köne qaptama tas betterine şığıp, olardı bwzıp jatır.
Joğarıda atap ötkenimizdey, M.Äuezov atındağı Oñtüstik Qazaqstan memlekettik universi-teti mamandarınıñ YAsaui kese-nesiniñ qwrılıs qwrılımdarın-dağı temperaturalıq-ılğaldıq rejimin zertteu nätijeleri öte mañızdı boldı. Ğalımdar restavraciyalıq jwmıstar barı-sında bölmelerdegi terezelerdiñ, mwrja-qwbırlardıñ bitelip ketui jalpı kesenedegi aua almasuına, kebuine köp kedergi keltirip otırğanın, köp ğasır boyı bir qalıptı bolıp twrğan aua aynalımı özgergenin aytadı. Soñğı jıldarı kesene üstine qoyılğan jasandı qañıltırlı jabu ventilyaciyalıq kanaldarmen auanıñ jüruine kedergi keltirip otırğanın aytadı. Bwğan qosa zertteulerde keseneniñ töbesiniñ kebuine restavratorlar qoldan jasağan qaptama-üymeler kedergi etetini körsetiledi. Rasında, restavratorlar kesenege kirispey twrğanda kümbezder beti aşıq bolıp, künmen, jelmen qanşa jañbır jausa da ğasırlar boyı tabiği twrğıdan keuip ılğaldan tazarıp otırğanın eskeru kerek. Aqılğa qonımdı eskertpeler.
Joğarıda aytılğan mısaldardan keyin eskertkiştegi «jöndeu jwmıstarı oydağıday jürgizilude» degen twjırımmen de kelisu qiın. Bwğan qosa YAssaui kesenesinde 2008-2011 jıldarı atqarılğan jöndeu jwmıstarı barısında YUNESKO-nıñ, ğılımi restavraciya talaptarına qayşı ayla-täsilder atqarılğanı qwjattar negizinde anıqtalıp otır.
Solardıñ eñ soraqısı, 2008 jılı perforator qwralın paydalana otırıp Qazandıqtıñ stalaktitter qabatında 20 oyıq jasau bolıp sanaladı. Ğasırlardan aman qalğan stalaktitterdi HHİ ğasırdıñ basında qoldan oyıp tesuge YUNESKO-nıñ rwqsat berui mümkin emes!
2008 jılı sınaq retinde paydalanuğa materialdı tek YUNESKO rwqsat bergen orında ğana paydalanbay, YAssaui kesenesiniñ basqa rwqsat etilmegen bölikterinde qoldanu «Qazqaytajañ-ğırtu» respublikalıq memlekettik käsipornı» qızmetkerleriniñ jazbaşa esebinde jazıladı. 2008 jılğı restavratorlar esebinde jobada körsetilmegen qospa qoldanğanı aytıladı.
L.V. Dubrovskaya 2010 jılğı esebinde eskertkişte jürgizilip jatqan qalpına keltiru jwmıs-tarınıñ eleuli böligi ğılımi restavraciyağa qayşı keletinin körsetken. Maman eskertkişke ziyandı angidrittik qospa paydalanılğanın jazadı. Qazandıq kümbezinde ziyandı twzdardıñ köbeyuiniñ bir sebebin ğalım däl osı orınsız qwrılıs qospanı paydalanğannan köredi. Bwğan qosa, L.V.Dubrovskaya restavraciyalıq josparda belgilenbegen basqa da birneşe jwmıstardıñ atqarılıp jatqanın eskertken. Mısalı, keseneniñ şığıs fasadında ülken kölemde sırtqı qaptaular alınıp jatqan. Al joba boyınşa tek keybir müjilgen qaptau plitkaları ğana alınuı tiis bolğan. Jobağa say kelmeytin jwmıstardı körip, «Äziret Swltan» tarihi qorıq-muzey qızmetkerleriniñ toqtatqanı tağı esep betinde körsetiledi.
Atalğan mäselelerdiñ barlığı derlik YAssaui kesenesin saqtau jäne jöndeu mäselelerine qatıstı Mädeniet komiteti ökilderimen, «Qazqaytajañğırtu» respublikalıq memlekettik käsipornı» basşıları qatısuımen soñğı birneşe jılda ötken jinalısta aytılıp keledi. Alayda nätije joq. Mädeni mwranı restavraciyalau jwmısı tek YAssaui kesenesinde ğana emes, tipti jalpı respublika aumağında zaman talabına say jürgizilip jatqan joq. Bwl salada şeşilmegen mäseleler köp-aq. Sondıqtan da janayqaydıñ aytıluına tolıq negiz bar…

Mwhtar Bahadırwlı, tarih ğılımdarınıñ doktorı, Türkistan qalası

14 Naurız, 2014

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan