شورتانباي ء(الي مۇحاممەد) قانايۇلى

شورتانباي جىرىنىڭ جاڭا قولجازباسى تابىلدى

سايپۋللا موللاقاناعاتۇلى

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناسىنىڭ كىتاپ مۋزەيىندە ساقتالعان قولجازبا-كىتاپتاردىڭ بىرىنەن شورتانباي ولەڭدەرىنىڭ قولجازباسى تابىلدى. ونىڭ يەسى جانە قولجازبانى كىتاپ مۋزەيىنە تاپسىرعان – اتاقتى ءدىن عالىمى سادۋاقاس عىلماني.

داپتەردىڭ مۇقاباسى اراسىنداعى ارتىق پاراققا ءمور باسىلعان. ءموردىڭ جوعارى جاعىنا قىزىل سيامەن «شك33121» دەگەن جازۋ جازىلعان، ءموردىڭ ىشىندە «مۋزەي كنيگي كازاحستانا، پوستۋپيل وت گيلمانوۆا س.گ.، اكت №102, 26.09.1980, تسەنا 25.00, فوند رك، ينۆ. 701» دەپ جازىلعان.
مۇقابانىڭ ىشكى جاعىندا قولمەن جازىلعان «الما-اتا 23, شولوحوۆۋ…» دەگەن مەكەنجاي جانە داپتەر شىعارىلعان فابريكانىڭ ­«سۆەتوچ» مەكەنجايى كورسەتىلىپ، 1930 جىل دەپ جازىلعان.
قولجازبا 1ا بەتىنەن باستالىپ، 27ا بەتىمەن اياقتالادى. ەكى بولىمنەن تۇرادى. ءبىرىنشى ءبولىم 1ا بەتىنەن باستالىپ، 18ب بەتىمەن اياقتالادى. بۇل بولىمدە «عابدۋل عالىم» حيكاياتى ورىن العان. باستالۋى:
ءبىسمىللا دەپ ءسوز باستايمىن ءتاڭىرىم اتىن،
سەركالى مۇنى جازعان مەنىڭ اتىم.
جاماعات، تىڭداساڭىز بۇ قيسسانى،
ماليكا باقيرانىڭ قيكاياتىن
اعالار ۇلىقسات بەرسەڭ جازايىن قات،
بولادى وقىعاندا كوڭىلىڭ شات.
اقىلبەك سابەلۇلى ولەڭ جازدىم،
كەيىنگى بوز بالاعا ءبايىت بولىپ جات.
مۇقامبەت راسۋلوللاھ قۇداي دوستى،
ناداندار ويلاپ تۇرسام ءدىننىڭ بوسى.
جازايىن نۇسقا ءسوزدى ولەڭ قىلىپ،
«قيكايات عابدۋل عاليم» بولادى وسى.
مەن اقىلبەك ولەڭ جازام وتكەنىمشە،
استىنا قارا جەردىڭ جەتكەنىمشە.
اياقتالۋى:
دۇنيە كوپ جۇگىرگەن كوش سەكىلدى،
ويلاعاندا ءبىر كورگەن ءتۇس سەكىلدى.
ويانعاندا ءتۇسىمنىڭ بىرەۋى جوق،
ءدۇنيا تۇستە كورگەن ءىس سەكىلدى.
كىرىسپە ولەڭگە قاراعاندا بۇل داستاندى جازۋعا بىرنەشە ادام قاتىسقان، سولاردىڭ ءبىرى – سەركالى. بۇل كىسى داستاندى باسقا تىلدەن اۋدارىپ، قارا سوزبەن جازعان بولۋى مۇمكىن. ەكىنشىسى – داستاندى ولەڭ تۇرىندە جازعان اقىلبەك سابەلۇلى.
ەكىنشى ءبولىم قولجازبانىڭ 19ا بەتىنەن باس­تالىپ، 27ا بەتىمەن اياقتالادى. بۇل بولىمدەگى شورتانباي ولەڭدەرىن ەكى توپقا جيناقتاپ بەرگەن ءبىرىنشى بولىگى «شورتانباي سوزدەرى» دەپ، ەكىنشىسى «شورتانبايدىڭ بالا زارى» دەپ اتالادى. ءبىرىنشى توپتاعى ولەڭدەرگە، «تار زامان»، «زامان قايتىپ وڭالسىن»، «مىناۋ زامان قاي زامان؟»، «ءتاڭىردىڭ ءىسى قىمباتتى»، «جالماۋىز بولدى ۇلكەنىڭ»، «كوتەرىلدى كەرەمەت»، «ۇلىڭ كيەر ءدۇريا»، «بۇرىنعىنىڭ ءسوزىنىڭ»، «مالىڭدى بيلەپ ۇلىڭ تۇر»، «باسقا تيسە ءولدىڭ دەپ»، «اسىلىق اسقان زاماندا»، «ادام اتا وتكەلى»، «جۇرت جيىلىپ بۇلىنگەن»، «بۇل اسىلىق اسقان زاماندا»، «اۋىلدىڭ مالى بۇرالقى» دەگەن ولەڭدەرى توپتاستىرىلعان. شورتانبايدىڭ بالا زارى اتتى توپتامادا «اتامىز ادام پايعامبار»، «الداۋ جالعان دۇنيەنىڭ»، «وپاسىز جالعان»، «ونشا ازدى ەل نەدەن»، «جالعانشى»، «جالعىزدىق – كەدەيلىك»، «جاس ءومىر»، «نە بولار؟»، «ەدىلدى الدى»، «ازعان زاماندا»، «شۇناق ءبيدىڭ تۇسىندا»، «جۇدەمە»، «ءوزى تۋرالى ايتقانى»، «شورتانبايدىڭ ولەرىندە ايتقانى» دەگەن ولەڭدەرى ورىن العان. بۇل ەڭبەك شورتانبايتانۋشىلار ءۇشىن ۇلكەن ولجا بولىپ تابىلادى.

شورتانباي سوزدەرى

تار زامان

ءسوزدىڭ باسى بىسمەلدا،

مۇسىلماننىڭ تاريىقى.

ءتورىت اياقتى جانۋار،

بۇل جالعاننىڭ جارىعى.

باعاسى كەتكەن جىگىتتىڭ،

بەتىنەن الا زايىبى.

ءبىر تاڭىردەن وزگەنىڭ،

كوپ ءتۇر قىلعان ايىبى.

اۋەلىگى زورلار قور بولدى،

سونداعى قورلار زور بولدى.

اۋەلگى بايلار جوق بولدى،

سونداعى جوقتار توق بولدى.

ءجون بىلمەيتىن جاماندار،

ەل بيلەگەن بەك بولدى.

كوتەرە الماي بەكتىگىن،

ۇلاسقان ۇلكەن كەك بولدى.

نيەتىنە قازاقتىڭ،

تىماق ءتاۋىر ەپ بولدى.

قىسى كوبەيدى، جاز از بوپ،

باي تاۋسىلدى مال از بوپ.

اعانى ءىنى كورمەدى،

اتاعا بالا اراز بوپ.

سويتەمە دەپ ۇلىمىز،

كەتەمە دەپ پۇلىمىز،

وتار زامان بولار دەپ،

سول سەبەپتەن قورقامىن.

ءار نارسەنىڭ بولجالى،

كەلە جاتىر جاقىندا.

اعاشتى جەرگە ءۇي سالىپ،

الدى دۇشمان القىمداپ.

ەلدى ەركىنە قويمادى،

بۋىرسىنداي تاقىمداپ.

سورلى قازاق قامالىپ،

تارىلدى كەڭ قونىستار.

جارىسقا كىرگەن جاقسىلار،

دۋان باسى بولىستار،

شۇلعىپ باسىن يزەيدى.

جاۋىزدىڭ ءسوزىن ماقۇلداپ،

وسى بالەم قايتا از دەپ،

ۇيدە كۇلەر ساقىلداپ،

ناشاردىڭ بيتتەي بۇلى جوق،

قۇر جىلايدى قاقىلداپ.

قورلىقپەن ولگەن قۋىمىز،

اشىلار قاشان كوزىڭ دەپ،

سول سەبەپتەن قورقامىن.

اسىلىق اسقان زاماندا،

الۋان-الۋان جان شىقتى،

ادام ازار قان شىقتى،

قايىرى جوق باي شىقتى.

ساۋىپ ىشەر ءسۇتى جوق،

ءمىنىپ كورەر كۇشى جوق،

اقشا دەگەن مال شىقتى.

جارىلى كەدەي جوق جىتىك،

قايتىپ كۇندى كورەر دەپ،

سول سەبەپتەن قورقامىن.

ءبىر پارا جاندى زورسىندى،

ءبىر پارا جاندى قورسىندى.

وسى كۇنگى ادامدار،

ەش نارسە جوق ويىندا.

ادەت قىلىپ ۇرلىعىن،

قاسيەت قالماس بويىندا.

ارامعا باۋلىر بالاسىن،

يت ەسەبى كورمەيدى،

اتا مەنەن اناسىن.

بۇل سۇم زاماننىڭ اياعى،

زامان كەتتى باياعى.

جارلىنىڭ جالعىز تايانشى،

مال بولىپتى باياعى.

ىقىلاس نيەت قالمادى،

ۇلكەنگە بيلىك سالمادى.

ۇلىقسىعان ۇل تۋىپ،

زامان جاۋعا تيگەن سوڭ،

ۇلىقسىعان قىز تۋىپ،

قاي ۇلكەندى سىيلايدى.

جان ەسىنەن اداستى،

جاماندىق مۇنشا ۇلاستى.

جارىسقا كىرگەن جاقسىلار،

جاقىنمىن دەپ تارتىنباي،

جاۋمەنەن بىرگە قاناستى.

اۋزىنا كاپىر قاراتتى،

ءدىن مۇسىلمان الاشتى.

بۇل دۇنيەنىڭ تۇتقاسى،

ويلاپ تۇرسام مول ەكەن.

ەندى سوعان جىگىتتەر،

كاپىر مەن قازاق تالاستى…

***

زامان قايتىپ وڭالسىن،

ادام قايتىپ قۋانسىن.

جاراندار بولدى ۇلىعىڭ،

مايىر بولدى سىپايىڭ.

ايىرىلمايتىن دەرت بولدى،

كەدەيگە قىلعان زورلىعىڭ.

كىنازدى كوردىڭ پىرىڭدەي،

ءتىلماشتى كوردىڭ بيىڭدەي.

دۋاندى كوردىڭ ۇيىڭدەي.

اباقتى تۇر قاسىڭدا،

قازىلىپ تۇرعان كورىڭدەي.

بايلار زورلىق قىلادى،

مال كوزىنە كورىنبەي.

بيلەر جەيدى پارانى،

ساقتاپ قويعان سۇرىندەي.

ويلاعانى جاماندىق،

جارادان اققان ىرىڭدەي.

زامان ءتۇرى بۇزىلدى،

تەكەمەتتىڭ تۇرىندەي.

جەتى جۇرت كەتكەن قۋ جەردەن،

سەن تۇرماسسىڭ بۇلىنبەي.

قازاقتىڭ ۇلى جويىلىپ،

قۇدايىڭا سىيىنىپ.

قايىلى قارعا قات جازىپ،

كەشىكتىرمەي بۇت جازىپ،

ولمەسىنىڭ قامىن قىل،

باسقا بالە ىلىنبەي.

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان