جارىق نۇردىڭ ساۋلەسى

اياگوز ايماعىنا يسلامنىڭ تارالۋى

باعدات ورالبايۇلى، «تەگىمىزدى بىلۋگە تالپىنىس» الماتى - 2015 جىل

اياگوز وڭىرىنە يسلامنىڭ تارالۋى جايىندا جازىلعان ءبىراز شىعارمالار مەن ماقالالار بار. سونىڭ ىشىندە قابدەش ءجۇمادىلوۆ اعامىزدىڭ 2002 جىلى «اتامۇرا» باسپاسىنان شىققان «پرومەتەي الاۋى» اتتى رومانىنىڭ ورنى ەرەكشە. ەندى وسى روماننان ءبىراز ۇزىندىلەردى كەلتىرۋدى ءجون سانادىم.

پاتشا وكىمەتى حاندىق بيلىكتى ابدەن السىرەتىپ بارىپ 1822 جىلى قازاق دالاسىندا حاندىق باسقارۋ جۇيەسىنىڭ جويىلعانىن جاريالادى. ارتىنان، 1824 جىلدان باستاپ ورىستار قازاق دالاسىنا تۇس-تۇستان باسىپ كىرۋ جورىقتارىن باستادى. ولار ەڭ الدىمەن كوتەرىلىسشىلەردەن قورعانۋ ءۇشىن بەكىنىس-قامالدارىن سالا باستادى. كوكشەتاۋ، قۇسمۇرىن، باياناۋىل، اقمولا، قارقارالى، ەرماك، سەمەي، وسكەمەن، اياگوز، لەپسى، ماتاي، تالدىقورعان، ۆەرنىي، ت.ت ودان ءارى وڭتۇستىك وبلىستاردى يگەردى.

سالىنعان بەكىنىس-پريكازداردى  نەگىز ەتىپ الدەنەشە وكرۋگ-دۋاندار قۇرىلدى. ءاربىر دۋاندى ورىستان شىققان وكىمەت وكىلى مايور مەن قازاقتان سايلاناتىن اعا سۇلتان بيلەدى.

اياگوزدەگى بەكىنىستى پريكاز باستىعى سەرگەي نيۋحالوۆ ءوز اتاعىن شىعارعىسى كەلدى مە ەكەن قامالدى «سەرگيوپول» دەپ اتاعان ەكەن.

ءار بەكىنىستە بەلگىلى مولشەردە اسكەر مەن قارۋ-جاراق، ءتىپتى پۋشكاعا دەيىن بولعان جانە سونىمەن قاتار قوڭىراۋلى شىركەۋلەر سالىنعان.

شىركەۋلەردە تەك عيبادات قانا ەتىپ قويماي، ەلدى شوقىندىرۋ ىسىمەن دە شۇعىلدانعان. ال اتام زاماننان تۇراتىن وسىنداعى تۇرعىلىقتى حالىقتا بىردە ءبىر مەشىت جوق. ەسكەرىلمەگەن، بەرەكەسىزدىك. اقىرى اقتايلاق بي: «ەندى جويىلىپ كەتپەۋدىڭ بىردەن ءبىر جولى حالىقتى ازدىرىپ-توزدىرماۋ ءۇشىن ءتىلىن، ءدىلىن، يمانىن ساقتاۋ. ەندىگى مايدان دالانىڭ توسىندە ەمەس، ءار ادامنىڭ بويىندا، جۇرەگىندە ءوتۋى كەرەك. ءدال قازىر قۇدايدان وزگە قۋات، يسلامنان باسقا قورعانىش جوق. ءار جۇرەكتى باسىپ وتەتىن ەڭ سوڭعى شەكارا شەگى وسى بولماق» – دەگەن تۇجىرىمعا كەلەدى.

بۇل ويىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن حالىقتى جاپپاي دىنگە بوي ۇسىندىرۋ قاجەت. ال ول ءۇشىن يسلام دىنىنە جەتىك ادامدار قاجەت ەدى. جەرگىلىكتى جەردە ونداي جاندار جوقتىڭ قاسى بولعاندىقتان تۇركىستان جاقتان يسلام قاعيداتتارىنا جەتىك تازا قوجالاردىڭ وقىمىستى ۇرپاقتارىن تارتۋ كەرەك بولدى.

بۇل ماقساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن، كورەگەن اقتايلاق ءبيدىڭ ىقپالىمەن، ونىڭ ۇرپاقتارى كەڭەسباي باستاتقان بەس بولىس سىبان رۋىنىڭ اتقامىنەرلەرى تۇركىستان جاقتان ءدىن يسلامدى قولدارىنا ءومىردىڭ باعدارشام جارىعىنداي ۇستاعان قوجالاردى ءوز اۋىلدارىنا كوشىرىپ اكەلەدى. بۇل كەزدە بەردىقوجاۇلى اۋەز جاس جەتكىنشەك بولسا دا وقىعان، ءدىني ساۋاتتىلىعىمەن كوزگە كورىنگەن كەزى ەكەن. كەلگەننەن كەيىن مەدرەسە اشىپ، جاس بالالاردى جيناپ، ساۋاتتىلىققا، ءدىني شاريعاتقا وقىتىپ، باۋليدى. بىرەر جىل بالا وقىتقاننان سوڭ اۋەز اكەسىنىڭ اۋىلىنا بارماقشى بولىپ رۇقسات سۇراعاندا، ونى جىبەرمەۋ ءۇشىن كەڭەسباي، جارقىمباي ت.ت.اقىلداسا كەلە وزدەرىنىڭ تۋىس-ءىنىسى مالدىبايدىڭ قىزى ءدىناسىلدى اۋەزگە قوسادى. وسى ءدىناسىل مەن اۋەزدەن مۇحتاردىڭ اكەسى ومارحان تۋادى.

وسىنداي ماقساتپەن تۇركىستان، سوزاق ماڭىنان 30-40 ءتۇتىن، جان سانى ەكى ءجۇزدىڭ ۇستىندە قوجالاردى كوشىرىپ اكەلەدى. بۇلاردىڭ ارعى اتالارى اتاقتى باقسايىس (باقشايىش) – سەيىت كاماليددين ەكەن، ونىڭ ارعى اتالارى سادر شايح، ىبىرايىم شايح، ىسقاق باب، ابد ار راحمان، مۇحاممەد يبن ال حانافيا، ازىرەت ءالى ءال مۇرتازا-مۇحاممەد (س.ع.س) پايعامباردىڭ نەمەرە ءىنىسى، ءارى كۇيەۋ بالاسىنا (فاتيما قىزىنىڭ كۇيەۋى) بارىپ تىرەلەدى. بۇل كەلگەن قوجالاردىڭ كوپشىلىگى-مەدرەسە بىتىرگەن جاستار، عۇلاما حازىرەتتەر، وقىمىستىلار قاتارىنان ەكەن.

ارقاعا قاراي كوشۋگە مۇرىندىق بولعاندار: شاحياحمەت حازىرەت، قاسيەتتى ساياقىپ قوجا، ونىڭ ۇلى بەردىقوجا، شەيحۋل سەيىت ميرحاليدۇلى. بۇل كەزدە ساياقىپ قوجا جەتپىستىڭ ماڭىنداعى قارت، ال قالعاندارى ورتا جانە ودان تومەن جاستاعى ادامدار بولسا كەرەك.

مۇحاممەد پايعامبار (س.ع.س) – اللانىڭ جەرگە جىبەرگەن ەڭ سوڭعى ەلشىسى بولسا، بۇل كەلگەندەر – قازاق جەرىنە كەشىگىپ جەتكەن سول ەلشىنىڭ ۇرپاقتارى. بۇلار بەينە، قۇدايدىڭ وتىن جەرگە الىپ تۇسكەن پرومەتەي الاۋىنداي، قولدارىندا ءبىر عاجاپ شىراق بار. سول قاسيەتتى الاۋ ءار جۇرەككە ساۋلە ءتۇسىرىپ، يمان نۇرىن شاشاتىن كەز دە الىس ەمەس.

تۇركىستاننان كەلگەن قوجالار كوشىن اقتايلاق بي باستاعان سىبان رۋىنىڭ ادامدارى قارسى الىپ، قوناعاسىنا «كوكقاسقانى» سويعاندا باتانى قوناقتاردىڭ ۇلكەنى ساياقىپ قوجا بەرىپتى.وسى العاشقى كوشتەن كەيىن دە، بۇل جاققا قوجالار اۋلەتى دۇركىن-دۇركىن بەستەن، وننان كەلىپ وتىرعان ەكەن.قوجالار ورنالاسقاننان كەيىن باستى ماقساتتارى – يسلامنىڭ شاريعات، ءھام تاريحات جولىن كورسەتۋ جانە ول ءۇشىن مەشىت-مەدرەسە سالۋ، بالالاردىڭ حات ساۋاتىن اشۋ، ەل ىشىندە قۇران-حاتىم، جانازا، سۇندەت راسىمدەرىن جاساۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. الدىمەن اياگوزدە مەشىت پەن مەدرەسە بوي كوتەرەدى. اياگوز دۋانى مەن اقتايلاق اۋىلى اينالا توڭىرەككە يمان نۇرىن تاراتاتىن وزىنشە ءبىر ورتالىققا اينالادى. ءار جەر، ءار ەل ءوز ورتالارىنان مەشىت-مەدرەسە سالىپ، وسى دۋاننان ات-تۇيەدەي قالاپ ارنايى وقىعان قوجا-مولدالاردى الىپ وتىرعان.

ءبىر جىلى قايىن جۇرتى – اعاناس اۋىلىنا امانداسا كەلگەن قۇنانباي وسى جاقتاعى بەردىقوجامەن تانىسقان ەكەن. سودان «ءبىزدىڭ ەلگە كوش» دەپ جابىسىپتى. بۇل جولى كوپتەن باۋىر باسىپ قالعان ساياقىپ قوجا بالالارىن اقتايلاق بەرمەي الىپ قالىپتى. قادالعان جەرىنەن قان الماي تىنبايتىن توبىقتىلار كەيىن بەردىقوجا اۋلەتىن ءوز جاعىنا كوشىرىپ الىپتى.

قۇنانبايدىڭ اياگوزدەن ات-تۇيەدەي قالاپ قوجالاردى الدىرۋى تەگىن بولمادى، اقىرى ءوزى ءبىرجولا قۇداي جولىنا ءتۇسىپ، قاجىلىق ساپارعا بارىپ، قاجى اتانادى.

«قوجالاردىڭ العاش اياگوز جاققا كەلگەنىنە وتىز جىلداي بولعاندا اباي 18-دە ەكەن» – دەپ جازادى ق.ءجۇمادىلوۆ اعامىز. اباي اتامىز 1845 جىلى تۋعانى ءمالىم، دەمەك 1845+18=1863-30=1833ج، ياعني قوجالار بۇل وڭىرگە 1833 جىلدار شاماسىندا كەلگەن بولىپ شىعادى.

تاعى دا ق.ءجۇمادىلوۆ اعامىز: «قوجالار اۋلەتى ارقاعا كەلگەندە ساياقىپ قوجا 70-تەن اسقان كەزى ەكەن» – دەيدى جانە ءبىر جەرىندە: «85 جاسىندا قايتىس بولعان» دەپ كورسەتەدى. سوندا، جوعارىدا ەسەپ بويىنشا قوجالاردىڭ كەلگەن ۋاقىتى 1833 جىلدىڭ شاماسى بولسا 1833-73 جاس=1760 تۋىپ+85 جاساسا= 1845 جىلى قايتىس بولعان بولىپ شىعادى.

ساياقىپ قوجا بابامىزدىڭ ەسىمى اڭىزعا اينالعان، قاسيەتتى تۇلعالاردىڭ ءبىرى، وقىمىستى، اۋليە ادام بولىپتى. بۇل تۋرالى اياگوز اۋدانىنىڭ مىڭ-بۇلاق، اقشاۋلى، قارابۇلاق اۋىلدارىنىڭ ەسكى كوز قاريالارى «جىرداي» ەتىپ اڭگىمەلەۋشى ەدى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ جانە ەڭبەك ارداگەرى، عاسىرعا جۋىق ءومىر سۇرگەن اقساقال اعامىز ىبىرايىم ۇلى بويتان، سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى توتەكباەۆ دولانباي، احماديەۆ رىمتاي، ەڭبەك ارداگەرى بوتەكەنوۆ سەرىكباي سياقتى اعالارىمىزدىڭ اۋزىنان وسىنداي ماعىناداعى اڭگىمەلەرىن ءبىز بالا كەزىمىزدەن ەستىپ، قانىق بولىپ وستىك. بۇعان دالەل رەتىندە مىنا ءبىر اڭگىمەنى كەلتىرە كەتەيىن.

ۇلى ءجۇز قاراساي باتىردىڭ اكەسى ناشارلاپ، قايتىس بولار الدىندا اعايىن-تۋىس، ۇرپاقتارىمەن باقۇلداسىپ وسيەت-اماناتىن ايتىپتى-مىس: «مەنىڭ جانازامدى ولگەندە انىق قوجاعا شىعارتىڭدار» – دەپ. سونىمەن ءدامى تاۋسىلىپ ول كىسى بۇل دۇنيەدەن قايتقان سوڭ قاراساي باتىر اكە اماناتىن ورىنداۋ ءۇشىن سول كەزدە تاشكەنتتىڭ مەدرەسەسىنىڭ شاكىرتى 14 جاسار ساياقىپ قوجانى مۇفتيدەن سۇراپ الىپ كەلىپتى. وسى ۋاقىتتا اۋىل ماڭايىنداعى جەرگىلىكتى قوجا-مولدالار قىزعانىشتىڭ، كورە الماۋشىلىقتىڭ كەسىرىنەن قارسى شىعىپتى: «نەمەنە، مىناۋ جاس بالانى الىپ كەلگەندەرىڭ؟ ۇشىپ-قونىپ تۇرعان وسىنداي جىن-شايتان، كوبەلەككە جانازا  شىعارتپايمىز» – دەپ داۋرىعىسىپتى. بۇل داۋدى شەشۋ ءۇشىن ەندى وسى قوجا-مولدالاردى سىناماقشى بولادى. سوندىقتان، ەل اعالارى مەن جاقسى-جايساڭدارى ارى-بەرى اقىلداسا كەلە مىنانداي شارت قويادى: «سەكسەن تۇيە سەكسەۋىل الدىرامىز، ونى الاقاتان ەتىپ ءۇيىپ ورتەيمىز. كىم وسى وتتىڭ ورتاسىنا وتىرىپ وت سونگەندە امان قالسا، سول اۋليە بولىپ سانالادى» – دەپ شارت قويىپتى-مىس. سوندا جاڭاعى داۋدى شىعارعاندار: «ءبىز سەن سياقتى جىن-شايتان ەمەسپىز، جانىڭدى وتقا تاستاي الماي جۇرسەڭ ءوزىڭ ءبىل» – دەپتى. بۇل شارتتى ورىنداۋ تەك ساياقىپ قوجا بابامىزدىڭ عانا قولىنان كەلىپتى دەيدى. ول كىسى وتتىڭ ورتاسىندا، اق كيگىزگە وتىرعان بويى، ءجۇزىن قۇبىلاعا قاراتىپ، قۇرانىن جايىپ، وقىپ وتىرا بەرەدى. لاۋلاپ جانعان وتتىڭ جالىنى جوعارى كوتەرىلىپ ورتاسىندا وتىرعان ساياقىپتى وراپ اكەتەدى.

سول ۋاقىتتا، مىنا قورقىنىشتى كورىنىسكە شىداي الماعان قاراسايدىڭ شەشەسى ساياقىپتىڭ امان قالۋىن اللاھتان تىلەپ، وتتى اينالا جۇگىرە بەرگەن ەكەن دەيدى. وت جانىپ بولىپ، سونگەن شاقتا قاراسا ساياقىپ امان-ەسەن، سول وتىرعان قالپىندا قۇرانىن وقىپ وتىر ەكەن دەيدى. سونىمەن، ول ورنىنان تۇرىپ قاراعان كەزدە، قۇراننىڭ بىرەر پاراعىنىڭ شەتى مەن ىشكيىمنىڭ باۋىنىڭ ءبىراز جەرىن عانا وت شالعان ەكەن دەيدى. بۇنىڭ سەبەبىن سۇراعاندارعا ساياقىپ بابا: «بىرىنشىدەن – مىنا دۇمشەلەر ماعان كۇمان كەلتىرىپ تالاسقاندا بۇلارمەن ەرەگەسىپ كۇپىرشىلىك ەتتىم. قۇراننىڭ شەتىن وتتىڭ شالۋى سودان. ەكىنشىدەن – ىشكيىمگە بۇدان بۇرىن ءزار تامعان بولسا كەرەك. ىشكيىمنىڭ باۋىن سونىڭ كەسەلىنەن وت شالعان ەكەن» – دەيدى.

سوندا، بۇل ۋاقيعانى كوزدەرىمەن كورىپ تۇرعان كۋاگەرلەر: «ناعىز اۋليە ەكەن» – دەپ ۇلكەندەرى قولدارىن بەرىپ، كىشىلەرى باستارىن ءيىپ مويىنداپتى. ناتيجەسىندە – جانازانى ساياقىپ قوجا شىعارىپتى» – دەپ ايتاتىن ەدى ۇلكەن اعالارىمىز.

بۇل اڭگىمەدە اتى اتالاتىن قاراساي باتىر ءحVىىى-عاسىردا ءومىر سۇرگەن كىشى ءجۇزدىڭ شاپىراشتى رۋىنىڭ باتىرى بولۋى كەرەك (ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ۇلكەن، ارعى اتاسىنىڭ ءبىرى). بۇدان وي قورىتاتىن بولساق ساياقىپ بابا ءحVىىى-عاسىرداعى شاپىراشتى قاراساي باتىر، ءۇيسىن تولە بي، ىرعىزبايلاردىڭ (توبىقتى) زامانداسى دەۋگە بولادى.

جوعارىدا ايتىلعان اڭگىمەدە ساياقىپ بابامىز وتتىڭ ورتاسىندا وتىرىپ سىناققا تۇسكەن كەزىندە الدىنا جايىپ قويىپ وقىعان قاسيەتتى قۇرانى تۋرالى ايتپاي كەتسەم تاريحقا قيانات، مەنىڭ كەمشىلىگىم بولماق. سوندىقتان ەندى وسى قاسيەتتى قۇران تۋرالى ەستىگەنىم مەن كورگەنىمدى ايتا كەتپەكپىن.

 

ساياقىپ بابانىڭ قۇرانى

 

 

 

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان

Жабу