Jarıq nwrdıñ säulesi

Ayagöz aymağına islamnıñ taraluı

Bağdat Oralbaywlı, «Tegimizdi biluge talpınıs» Almatı - 2015 jıl

Ayagöz öñirine islamnıñ taraluı jayında jazılğan biraz şığarmalar men maqalalar bar. Sonıñ işinde Qabdeş Jwmadilov ağamızdıñ 2002 jılı «Atamwra» baspasınan şıqqan «Prometey alauı» attı romanını

ñ ornı erekşe. Endi osı romannan biraz üzindilerdi keltirudi jön sanadım.

Patşa ökimeti handıq bilikti äbden älsiretip barıp 1822 jılı qazaq dalasında handıq basqaru jüyesiniñ joyılğanın jariyaladı. Artınan, 1824 jıldan bastap orıstar qazaq dalasına tws-twstan basıp kiru jorıqtarın bastadı. Olar eñ aldımen köterilisşilerden qorğanu üşin bekinis-qamaldarın sala bastadı. Kökşetau, Qwsmwrın, Bayanauıl, Aqmola, Qarqaralı, Ermak, Semey, Öskemen, Ayagöz, Lepsi, Matay, Taldıqorğan, Vernıy, t.t odan äri oñtüstik oblıstardı igerdi.

Salınğan bekinis-prikazdardı  negiz etip äldeneşe okrug-duandar qwrıldı. Ärbir duandı orıstan şıqqan ökimet ökili mayor men qazaqtan saylanatın ağa swltan biledi.

Ayagözdegi bekinisti prikaz bastığı Sergey Nyuhalov öz atağın şığarğısı keldi me eken qamaldı «Sergiopol'» dep atağan eken.

Är bekiniste belgili mölşerde äsker men qaru-jaraq, tipti puşkağa deyin bolğan jäne sonımen qatar qoñıraulı şirkeuler salınğan.

Şirkeulerde tek ğibadat qana etip qoymay, eldi şoqındıru isimen de şwğıldanğan. Al atam zamannan twratın osındağı twrğılıqtı halıqta birde bir meşit joq. Eskerilmegen, berekesizdik. Aqırı Aqtaylaq bi: «Endi joyılıp ketpeudiñ birden bir jolı halıqtı azdırıp-tozdırmau üşin tilin, dilin, imanın saqtau. Endigi maydan dalanıñ tösinde emes, är adamnıñ boyında, jüreginde ötui kerek. Däl qazir qwdaydan özge quat, islamnan basqa qorğanış joq. Är jürekti basıp ötetin eñ soñğı şekara şegi osı bolmaq» – degen twjırımğa keledi.

Bwl oyın iske asıru üşin halıqtı jappay dinge boy wsındıru qajet. Al ol üşin islam dinine jetik adamdar qajet edi. Jergilikti jerde onday jandar joqtıñ qası bolğandıqtan Türkistan jaqtan islam qağidattarına jetik taza qojalardıñ oqımıstı wrpaqtarın tartu kerek boldı.

Bwl maqsattı iske asıru üşin, köregen Aqtaylaq bidiñ ıqpalımen, onıñ wrpaqtarı Keñesbay bastatqan bes bolıs Sıban ruınıñ atqaminerleri Türkistan jaqtan din islamdı qoldarına ömirdiñ bağdarşam jarığınday wstağan qojalardı öz auıldarına köşirip äkeledi. Bwl kezde Berdiqojawlı Äuez jas jetkinşek bolsa da oqığan, dini sauattılığımen közge köringen kezi eken. Kelgennen keyin medrese aşıp, jas balalardı jinap, sauattılıqqa, dini şariğatqa oqıtıp, baulidı. Birer jıl bala oqıtqannan soñ Äuez äkesiniñ auılına barmaqşı bolıp rwqsat swrağanda, onı jibermeu üşin Keñesbay, Jarqımbay t.t.aqıldasa kele özderiniñ tuıs-inisi Maldıbaydıñ qızı Dinasıldı Äuezge qosadı. Osı Dinasıl men Äuezden Mwhtardıñ äkesi Omarhan tuadı.

Osınday maqsatpen Türkistan, Sozaq mañınan 30-40 tütin, jan sanı eki jüzdiñ üstinde qojalardı köşirip äkeledi. Bwlardıñ arğı ataları ataqtı Baqsayıs (Baqşayış) – Seyit Kamaliddin eken, onıñ arğı ataları Sadr şayh, Ibırayım şayh, Isqaq bab, Abd ar Rahman, Mwhammed ibn al Hanafiya, Äziret Äli äl Mwrtaza-Mwhammed (s.ğ.s) payğambardıñ nemere inisi, äri küyeu balasına (Fatima qızınıñ küyeui) barıp tireledi. Bwl kelgen qojalardıñ köpşiligi-medrese bitirgen jastar, ğwlama haziretter, oqımıstılar qatarınan eken.

Arqağa qaray köşuge mwrındıq bolğandar: Şahiahmet haziret, qasietti Sayaqıp qoja, onıñ wlı Berdiqoja, Şeyhul Seyit Mirhalidwlı. Bwl kezde Sayaqıp qoja jetpistiñ mañındağı qart, al qalğandarı orta jäne odan tömen jastağı adamdar bolsa kerek.

Mwhammed payğambar (s.ğ.s) – Allanıñ jerge jibergen eñ soñğı elşisi bolsa, bwl kelgender – qazaq jerine keşigip jetken sol elşiniñ wrpaqtarı. Bwlar beyne, qwdaydıñ otın jerge alıp tüsken Prometey alauınday, qoldarında bir ğajap şıraq bar. Sol qasietti alau är jürekke säule tüsirip, iman nwrın şaşatın kez de alıs emes.

Türkistannan kelgen qojalar köşin Aqtaylaq bi bastağan Sıban ruınıñ adamdarı qarsı alıp, qonağasına «kökqasqanı» soyğanda batanı qonaqtardıñ ülkeni Sayaqıp qoja beripti.Osı alğaşqı köşten keyin de, bwl jaqqa qojalar äuleti dürkin-dürkin besten, onnan kelip otırğan eken.Qojalar ornalasqannan keyin bastı maqsattarı – islamnıñ şariğat, häm tarihat jolın körsetu jäne ol üşin meşit-medrese salu, balalardıñ hat sauatın aşu, el işinde qwran-hatım, janaza, sündet räsimderin jasau jwmıstarın jürgizgen. Aldımen Ayagözde meşit pen medrese boy köteredi. Ayagöz duanı men Aqtaylaq auılı aynala töñirekke iman nwrın taratatın özinşe bir ortalıqqa aynaladı. Är jer, är el öz ortalarınan meşit-medrese salıp, osı duannan at-tüyedey qalap arnayı oqığan qoja-moldalardı alıp otırğan.

Bir jılı qayın jwrtı – Ağanas auılına amandasa kelgen Qwnanbay osı jaqtağı Berdiqojamen tanısqan eken. Sodan «bizdiñ elge köş» dep jabısıptı. Bwl jolı köpten bauır basıp qalğan Sayaqıp qoja balaların Aqtaylaq bermey alıp qalıptı. Qadalğan jerinen qan almay tınbaytın tobıqtılar keyin Berdiqoja äuletin öz jağına köşirip alıptı.

Qwnanbaydıñ Ayagözden at-tüyedey qalap qojalardı aldıruı tegin bolmadı, aqırı özi birjola qwday jolına tüsip, qajılıq saparğa barıp, qajı atanadı.

«Qojalardıñ alğaş Ayagöz jaqqa kelgenine otız jılday bolğanda Abay 18-de eken» – dep jazadı Q.Jwmadilov ağamız. Abay atamız 1845 jılı tuğanı mälim, demek 1845+18=1863-30=1833j, yağni qojalar bwl öñirge 1833 jıldar şamasında kelgen bolıp şığadı.

Tağı da Q.Jwmadilov ağamız: «Qojalar äuleti arqağa kelgende Sayaqıp qoja 70-ten asqan kezi eken» – deydi jäne bir jerinde: «85 jasında qaytıs bolğan» dep körsetedi. Sonda, joğarıda esep boyınşa Qojalardıñ kelgen uaqıtı 1833 jıldıñ şaması bolsa 1833-73 jas=1760 tuıp+85 jasasa= 1845 jılı qaytıs bolğan bolıp şığadı.

Sayaqıp qoja babamızdıñ esimi añızğa aynalğan, qasietti twlğalardıñ biri, oqımıstı, äulie adam bolıptı. Bwl turalı Ayagöz audanınıñ Mıñ-Bwlaq, Aqşäuli, Qarabwlaq auıldarınıñ eski köz qariyaları «jırday» etip äñgimeleuşi edi. Wlı Otan soğısınıñ jäne eñbek ardageri, ğasırğa juıq ömir sürgen aqsaqal ağamız Ibırayım wlı Boytan, soğıs jäne eñbek ardagerleri Tötekbaev Dolanbay, Ahmadiev Rımtay, eñbek ardageri Bötekenov Serikbay siyaqtı ağalarımızdıñ auzınan osınday mağınadağı äñgimelerin biz bala kezimizden estip, qanıq bolıp östik. Bwğan dälel retinde mına bir äñgimeni keltire keteyin.

Wlı jüz Qarasay batırdıñ äkesi naşarlap, qaytıs bolar aldında ağayın-tuıs, wrpaqtarımen baqwldasıp ösiet-amanatın aytıptı-mıs: «Meniñ janazamdı ölgende anıq qojağa şığartıñdar» – dep. Sonımen dämi tausılıp ol kisi bwl dünieden qaytqan soñ Qarasay batır äke amanatın orındau üşin sol kezde Taşkenttiñ medresesiniñ şäkirti 14 jasar Sayaqıp qojanı müftiden swrap alıp kelipti. Osı uaqıtta auıl mañayındağı jergilikti qoja-moldalar qızğanıştıñ, köre almauşılıqtıñ kesirinen qarsı şığıptı: «Nemene, mınau jas balanı alıp kelgenderiñ? Wşıp-qonıp twrğan osınday jın-şaytan, köbelekke janaza  şığartpaymız» – dep daurığısıptı. Bwl daudı şeşu üşin endi osı qoja-moldalardı sınamaqşı boladı. Sondıqtan, el ağaları men jaqsı-jaysañdarı arı-beri aqıldasa kele mınanday şart qoyadı: «Seksen tüye sekseuil aldıramız, onı alaqatan etip üyip örteymiz. Kim osı ottıñ ortasına otırıp ot söngende aman qalsa, sol äulie bolıp sanaladı» – dep şart qoyıptı-mıs. Sonda jañağı daudı şığarğandar: «Biz sen siyaqtı jın-şaytan emespiz, janıñdı otqa tastay almay jürseñ öziñ bil» – depti. Bwl şarttı orındau tek Sayaqıp qoja babamızdıñ ğana qolınan kelipti deydi. Ol kisi ottıñ ortasında, aq kigizge otırğan boyı, jüzin qwbılağa qaratıp, qwranın jayıp, oqıp otıra beredi. Laulap janğan ottıñ jalını joğarı köterilip ortasında otırğan Sayaqıptı orap äketedi.

Sol uaqıtta, mına qorqınıştı köriniske şıday almağan Qarasaydıñ şeşesi Sayaqıptıñ aman qaluın Allahtan tilep, ottı aynala jügire bergen eken deydi. Ot janıp bolıp, söngen şaqta qarasa Sayaqıp aman-esen, sol otırğan qalpında qwranın oqıp otır eken deydi. Sonımen, ol ornınan twrıp qarağan kezde, Qwrannıñ birer parağınıñ şeti men işkiimniñ bauınıñ biraz jerin ğana ot şalğan eken deydi. Bwnıñ sebebin swrağandarğa Sayaqıp baba: «Birinşiden – mına dümşeler mağan kümän keltirip talasqanda bwlarmen eregesip küpirşilik ettim. Qwrannıñ şetin ottıñ şaluı sodan. Ekinşiden – işkiimge bwdan bwrın zär tamğan bolsa kerek. İşkiimniñ bauın sonıñ keselinen ot şalğan eken» – deydi.

Sonda, bwl uaqiğanı közderimen körip twrğan kuägerler: «Nağız äulie eken» – dep ülkenderi qoldarın berip, kişileri bastarın iip moyındaptı. Nätijesinde – janazanı Sayaqıp qoja şığarıptı» – dep aytatın edi ülken ağalarımız.

Bwl äñgimede atı atalatın Qarasay batır HVİİİ-ğasırda ömir sürgen kişi jüzdiñ Şapıraştı ruınıñ batırı boluı kerek (N.Ä.Nazarbaevtıñ ülken, arğı atasınıñ biri). Bwdan oy qorıtatın bolsaq Sayaqıp baba HVİİİ-ğasırdağı şapıraştı Qarasay batır, üysin Töle bi, Irğızbaylardıñ (tobıqtı) zamandası deuge boladı.

Joğarıda aytılğan äñgimede Sayaqıp babamız ottıñ ortasında otırıp sınaqqa tüsken kezinde aldına jayıp qoyıp oqığan qasietti Qwranı turalı aytpay ketsem tarihqa qiyanat, meniñ kemşiligim bolmaq. Sondıqtan endi osı qasietti Qwran turalı estigenim men körgenimdi ayta ketpekpin.

 

Sayaqıp babanıñ qwranı

 

 

 

 

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan