Jarıq nwrdıñ säulesi

Mädirayım işan

Qızılorda oblısı, Qarmaqşı audanına qarastı qazirgi Lenin atındağı keñşardıñ mañındağı «Aqtaylaq» degen jerde, ruı jağınan Baqsayıs qoja Soyırğaswlı Qwlmağanbet degen kisi ömir süredi. Ol kisi 1840 jılı tuıp, 1911 jılı qaytıs bolğan.

Qwlmağanbet Soyırğaswlı mwsılmanşa dini oqudı köp oqığan, öte sauattı, adam emdep, därigerlikpen aynalısqan, meşit wstap, bala oqıtqan adam. Sondıqtan, osı töñirektegi jwrtşılıqtıñ arasında öte bedeldi bolıp, halıq qattı qadirlegen kisi eken. Qwlmağanbet töre ruınıñ qızına üylenedi. Söytip, sol äyelinen 1860 jılı wl balalı bolıp, onıñ atın Mädirayım dep qoyadı.

Mädirayım esin bile bastağannan keyin-aq, erekşe qabilet tanıtıp, öziniñ zerektigimen, aqıldılığımen bükil elge, körşi qolañğa belgili bola bastaydı. Mädirayımnıñ osınday qabiletine süysingen Qwlmağanbet balasına iştey riza bolıp, sol kezde-aq öziniñ «Mädirayımım ülken işan boladı» – dep oy tüygen.

Mädirayım on jastıñ şamasında äkesinen:

-Köke, oqimın, meni oqıtıñızşı, – dep aytumen boladı.

Qwlmağanbet zerek balasınıñ oqığanın körgenimen, qolınan şığaruğa qimaydı.

Biraq Mädirayım da auıl moldasınan arabşa sauat aşıp, hat tanıp alğannan keyin Bwharadağı medresege barıp, dini oqudı jalğastırudı armandaudı qoymaydı.

Qwlmağanbet aqsaqal dastarhandı,  qonaqjaylı kisi bolğandıqtan sol kezdegi eski jolmen jüretin Bwqara-Resey arasındağı jürginşiler, ärtürli saudagerler onıñ üyine qonıp, tüstenip ketetin bolğan.

Mädirayım otbasın, äke-şeşesin mazalap oqimın, Bwqarağa ketemin dep jürgende jası on ekige keledi. Endi ol öz armanın jüzege asıruğa bel bua kirisedi. Söytip, jürgende bir küni auıl arqılı ötken keruenge ilesken on eki jasar Mädirayım üyinen jasırınıp oqu izdep, Bwqarağa qaşıp ketken.

Jalğız wlınan iz-tüzsiz ayırılğan Qwlmağanbet balasın izdemegen jeri qalmay aqırı küder üzip, onı öldige sanap qoyadı.

Mädirayım sol ketkennen Bwqarağa jetip, öziniñ erekşe qabilettiginiñ arqasında dini medresege mwsılmanşa oquğa tüsip, är türli salada üzbesten on eki jıl oqidı. Söytip, üyimen habarlaspay  on eki jıl boyına bilim aluğa berile kirisken jas jigit oqudı öte jaqsı degen bağamen tamamdap, mwsılmanşa mwğalim, däriger, jağrafiyaşı degen şatırhat alıp, Bwqarada özimen birge oqığan balalarmen birge Sır  boyına qayta oraladı.

Elden öte jas ketken Mädirayım «Aqtaylaqtağı» öz auılın birden taba almay, el jağalap kele jatqanda Qaraözektiñ Sırdariyadan bölinip şığar sağasında otırğan wlı jüzdiñ Jalayır ruınıñ auılına keledi.

Mädirayım sol auılda bir-eki kün ayaldap, qonaq bolıp jürgende sol elde bir as ötkizilip soğan baradı. As taratılıp jatırqanda Mädirayım sol eldiñ adamdarımen tabaqtas boladı. Dastarhan basında otırğan jası alpıstar şamasındağı bir aqsaqal qasındağılardan:

-Mınau qay bala? – dep  swraydı.

Mädirayım öziniñ Bwqaradan dini oqu oqıp kele jatqanın aytıp, aqsaqalğa jağdayın qısqaşa tanıstıradı.

Dastarhanğa tördegi aqsaqal bata berip:

-Qwran oqudıñ jolın mına jas moldağa berip köreyik, – dep Mädirayımdı nwsqaydı.

Mädirayım tizerlep otıra qalıp, qwran oqi bastaydı. Onıñ qwran oqu maqamı erekşe edi.

Sondıqtan dastarhan basındağı qariyalar oğan qattı riza boladı. Endi olar közderin jas Mädirayımnan ala almay qarap qaladı.

Äruaqtarğa qwran oqılıp bolıp, as tarar kezde bağanağı as qaytarğan aqsaqal Mädirayımğa:

-Balam, mwnda kel, qalğan äñgimeni bizdiñ üyge barğasın aytasıñ, – dep onı öz üyine ertip keledi.

Ol kisi auıl aqsaqaldarın şaqırıp, jas ta bolsa Mädirayımğa mal soyıp, qonaqası beredi. Sol jerde üy egesi de, auıl aqsaqaldarı da Mädirayımmen jaqsılap tanısıp, onıñ qaydan şıqqanınan habardar boladı. Ertesine üy iesi aqsaqal oğan:

-Mädirayımjan, sen eliñe asıqpa. Men amanşılıq bolsa, seniñ eliñdi tauıp aluıña kömektesem. Seniñ erekşe bilimdarlığıñ mağan da, auıl aqsaqaldarına da wnap qaldı. Sondıqtan bizdiñ elde ayalday twr. Qalasañ sağan arnap meşit saldırıp, öziñdi sol meşitke ege eteyin. Meşitke eldiñ balaları oqısın, sauatın aşsın, – dep qolqa saladı.

Bwğan Mädirayım:

-Äke, oylanayın, mağan eki-üş kün mwrsat beriñiz, – deydi.

Şın nietimen üy iesi de, auıl aqsaqaldarı da ötingesin Mädirayım aqırı osı elde qalıp, bala oqıtuğa kelisedi. Söytip, auıl aqsaqaldarı Mädirayımdı özine ökil bala qılıp aladı. Bir jıl işinde bükil el bolıp jabılıp meşit salıp, Mädirayım soğan molda boladı.

Meşitte bala oqıtudı, auılda molda boludı oydağıday atqarğan Mädirayım eldiñ oyınan şığadı. Söytip, jas molda öz qızmetimen halıqtıñ qwrmetine bölenedi. Ol sonımen qatar aldına kelgen  köptegen nauqastardı emdep jazadı. Sondıqtan meşitke halıq jan-jaqtan ağılıp kelip, odan aqıl-keñes, däri-därmek alıp twradı. Jas emşiniñ atı jaqın jerdegi Aqmeşit qalasınıñ twrğındarına da mälim bolıp, oğan keluşiler köbeye tüsedi. Onıñ üstine, Mädirayımnıñ bala oqıtudağı ıjdağattı jwmısı da el işinde eleusiz qalmaydı. Ol oqıtqan balalar tez sauattanıp, bir jıldıñ işinde qara tanıp,  kitap oqu därejesine jetedi.

Künderdiñ bir küninde Mädirayımnan ayırılğanına on eki jıl boldı degende Qwlmağanbet aqsaqaldıñ üyine alıstan bir jolauşı  kelip qonadı. Jolauşıdan jön swrasıp bolğannan soñ Qwlmağanbet aqsaqal oğan öz mwñın aytadı. Balasınan ayırılğanına on eki jıl bolğanın esitkende jön-jobanı tüsinetin jolauşı kisi aqsaqaldıñ bet älpetine qarap otırıp bılay deydi:

-Men osıdan birneşe kün bwrın Qaraözektiñ Sırdariyadan bölinip şığatın sağasında otırğan bir baydıñ auılına qondım. Bay öte jomart, sıylı kisi eken. Öziniñ jiırma tört, jiırma bester şamasındağı wl balası bar körinedi. Soğan arnap meşit saldırıptı. Balası molda bolıp sol meşitke auıl balaların oqıtadı. Baydıñ ruı Jalayır bolıp şıqtı. As işilip, tüngi äñgimege köşken kezde bay öz sırın ortağa salıp, mına meşittegi iman bolıp jürgen balanı asırap alğanmın. Özi Bwqaradan oqıp kele jatır eken. Osı auıldıñ sonda oqığan bir balasına erip kelipti. Özi auılınan on eki jasında ketken eken. Tuğan auılın  taba almay elden swrastırıp jürgende mağan kezdesip qaldı. Söytip, ol öziniñ özgelerden erekşe keremet qasietteri, adamgerşiligi jäne sauattılığımen meni qattı baurap aldı. Men oğan tübi ata-anañdı tauıp qauıştırayın dedim. Bwğan ol kelise ketti. Qazir ol meşitte  iman bolğanmen öziniñ därigerlik, mwsılmanşa däris beretin moldalıq, äulieşilik qasietterimen atı elge keñinen taray bastadı. Meniñ bwl balağa arnap meşit saldıru sebebim osı, – dep bay sözin ayaqtadı, – dedi äñgimesin jolauşı.

Ol Qwlmağanbet aqsaqaldıñ közin almay biraz oylanıp otırıp:

-Sol balanıñ türi sizden aynımaydı, – degende jüregi sezgendey bolğan Qwlekeñ atamız ornınan eriksiz türde birneşe ret wşıp türegelgen eken.

Qwlekeñ sol jaqsı habardı jetkizgen jolauşığa jaqsılap qonaqası berip, şapan jauıp, şığarıp saladı. Ertesine qasına biraz jigitterdi alıp, ol siltegen Qaraözek öñirindegi Jalayır auılına tartıp otıradı.

Bwl küz ayları bolatın. Kün suıq. Jüregi alıp wşqan Qwlmağanbet aqsaqal atalğan bay auılına  tañ bozara jetken eken. Auılğa jaqındağanda meşitte tañ namazı oqılıp jatsa kerek. Jas işannıñ qırağattı dauısı Qwlmağanbet aqsaqaldıñ janın qoyarğa jep japqızbaydı. Ol jas imandı körgenşe asıqtı. Auılğa qonaq keldi dep meşittegi bayğa habar berildi. Sodan keyin tañ namazın oqıp bolğan bay üyine kelip, qonaqtarın qarsı aladı. Susın işip, şamalı demalğasın sabırlı bay kelgen qonaqtarınan jön swraydı. Qwlmağanbet aqsaqal baydıñ bwl swrağına:

-Bayeke, joq izdep jürmin, Qarmaqşı jağındağı tömengi auıldan kelemin, – deydi.

Qonağınan közin almay tesile qarap otırğan bay:

-Aqsaqal, ol izdegen joğıñız tabılğalı twr degen kezde Qwlmağanbet aqsaqal quanğanınan üy iesin qwşaqtay alıptı. Sol mezette bay bir qızmetşisine:

-Bar, Mädirayımjandı şaqırıp kel, – degende on eki jıl boyı zarığıp izdegen balasınıñ atın estigen Qwlmağanbet aqsaqaldıñ esikke twra wmtılıp barıp qayta otırıptı.

Az uaqıttan keyin äkeli-balalı ekeui esiktiñ bosağasında qwşaqtasıp tabısqan eken. Äbden sağınğan äkeli-balalı ekeui körisip, mauqın basqannan keyin Qwlmağanbet aqsaqal bayğa bılay dep swraq qoyğan eken.

-Bayeke, siz meniñ joğımnıñ tabılğalı twrğanın qalay sezdiñiz? Sonda bay: -Men ömirimde sizderdey äkeli-balalı kisilerdiñ mwnday wqsastığın birinşi köruim, – depti.

Sol küni bay bükil elin şaqırıp Mädirayımnıñ äkesimen tabısqanına arnap toy jasaptı. Biraz künderden keyin Qwlmağanbet aqsaqal eline qaytpaqşı boladı. Bay üyiniñ törinde otırğan Qwlekeñ jwrttıñ közinşe balasına:

-Äke, mına ökil äkem meni qiyamettik bala qılıp alıp, men üşin meşit saldırdı. Men meşit tabaldırığında jılatıp tastap ketpeymin. Sizdi de, tüsinemin, eger rwqsat etseñiz endi bir jıl osı ökil äkeme, bükil auıl jwrtşılığına da qızmet eteyin, – degende Qwlmağanbet aqsaqal:

-Janım, aqılıñnan aynalayın, maqwl, – dep basqa sözge kelmesten serikterin ertip eline qaytıp ketken eken.

Sodan tura bir jıl ötkende, yağni kelesi küzde bay Mädirayımğa enşi berip, qasına qızmetşiler qosıp «Aqtaylaqtağı» öz äkesine jetkizip salıptı.

Eline kelgennen bastap Mädirayım öz bilimin halıqqa qaltqısız qızmet etuge birıñğay arnaydı. Onıñ atağı endi Sır boyına belgili bola bastaydı. Sondıqtan asqan bilimdarlığı üşin ol işan degen dini ataq aladı. Mwnday joğarğı ataq odan bwrın bizdiñ jerlesimizde Maral, Qalqay işandarğa ğana berilgenin eske alsaq mwnıñ özi Mädirayım işannıñ halıq arasında qanday abıroyğa ie bolğanın ayqın añğartadı.

Söytip jürgende Mädirayımnıñ tuğan şeşesi auırıp dünie salıp, Qwlmağanbet aqsaqal ekinşi ret üylenedi. Bwl äyelinen Ahmet, Äbdimälik, Äbjäli degen üş balalı boladı.

Soñğı kişi wlı Äbjäli eki jasqa kelgende Qwlmağanbet aqsaqal da auırıp, qaytıs bolıp, sol «Aqtaylaq» öñirine jerlenedi. Äkesi ölgennen keyin el işinen dinge qarsı işan, moldalarğa qarsı retsiz söz söyleuşiler şığa bastağasın Mädirayım üş inisin, şeşesin jäne balaları men äyelin alıp Sırdariya boyındağı qazirgi «Jañajol» jerine köşip keledi. Sol kezde Sır boyındağı qazaqtarğa bilik jürgizgen Elkey hannıñ balası Üsen osı töñirekti basqarıp otır eken.

Mädirayım köşip keledi degesin Üsen töre onıñ aldınan şığıp. Oğan öziniñ «Tar tübek» degen dariya boyındağı şağın jerin sıyğa tartqan eken.

Mädirayım «Aqtaylaqqa» barğannan keyin töre ruınan şıqqan qızğa üylenip, odan Patıma, Raunaq degen qızdı, Äbdilda, Sağat, Säken degen wldı bolğan.

Sonımen üş jas inileri jäne öziniñ balaları Mädirayım işannıñ tärbiesinde bolıp, barlığı bir üyde twradı. Işan olarğa jaqsı tälim, tärbie berip ösiruge barlıq küşin jwmsaydı. Patıma men Raunaq boyjetkesin sol jerdegi töre ruına wzatıladı. Qazirgi uaqıtta olardan tarağan nemere, şöbeleri bar.

Işannıñ ülken wlı Äbilda äkesiniñ jolın quıp, tap äkesi oqığan Bwqaradağı «Kökeltaş» medresesin bitirip kelip, meşitke ornalasadı. Ol äkesine kömekşi bolıp bala oqıtadı jäne täuiptik käsip jasaydı. Söytip, maqswm degen dini ataq aladı.

Äbdilda Maqswm oqudan alğan bilimin öziniñ izdengiştigine şeberlikpen wştastıra bilgen kisi boladı. Soğan qarağanda ol «Kökeltaş» medresesinen injenerlik bilim de alıp şıqqanğa wqsaydı. Öytkeni ol sol kezeñ üşin öte kürdeli bolıp tabılatın biraz jwmıstardı atqaruğa mwrındıq boladı. Äkesi Mädirayım işannıñ aqılımen Äbilda maqswm 29 jasqa kelip ondı-soldı bilgesin öz auılınıñ twsınan şalqıp ağıp jatqan Sırdariyanıñ suın egin eguge paydalanudı oylastıradı. Biraq Sırdariya suı egin egetin jerge özdiginen aqpaydı. Ol üşin su şığaratın bir qwral kerek. Bwl jağdaydı jan-jaqtı oylastıra kelip Mädirayım işan balası Äbilda maqswmdı Samara qalasına jiberdi. Sol jolda tört ay jürgen Äbilda qajetti adamdarmen söylesip, aqıldasa kelip, Samaradan şığır satıp aluğa kelisedi. Ol üşin elden qarjı jinap satıp alğan şığırdıñ türli jabdıqtarın özderi minip barğan ondağan tüyelerge artıp auılğa ülken qiınşılıqtarmen jetkizedi. Jolşıbay aylap jürip, talay jerge qonıp, tüstenedi. Sonda jwrtşılıq Äbilda maqswmnıñ mwnday şıdamdılığına, aqıldılığına qattı riza boladı. Iä, bayqap otırsaq mwnıñ özi sol zamannıñ mümkindigi üşin erlik ekeni sözsiz.

Ülken eñbekpen äkelingen şığırdıñ bölşekteri Sırdariya boyındağı Mädirayım işannıñ özi otıratın «Tartübektiñ» ör jağındağı bir qolaylı jerge tüsiriledi. Ol kezde dariyanıñ mwzı äli eri qoymağan eken.

-Şığırdı osı qısta ornatuımız kerek, – deydi Mädirayım işan jwrtşılıqqa. –Öytkeni köktem  şığısımen bwl jer batpaq bolıp tasığan sudıñ astında qaladı. Sondıqtan şığırdı jerdiñ qatqıl kezinde qazir ornatıp, köktemde birden su aydauğa kirisuimiz kerek. Sonda biz egindi biıldıñ özinde egemiz.

Halqı Mädirayım işannıñ sözin eki etpeydi. Şığırdı Äbilda maqswm zauıttan qosa äkelgen jobağa say ornatudı qolğa aladı. Bwl jwmıs auıldağı Bayeke qajı degen kisiniñ wsta balasınıñ basşılığımen atqarıladı. «Köp tükirse köl»  degendey bükil el bolıp qolğa alınğasın şığar qıstıñ közi qıraudı jobağa say ornatılıp köktemde dariyadan su aydauğa dayın boldı.

Şığır iske qosılatının estigen sol mañdağı jarlı jaqıbaylar Mädirayım işannıñ mañına jinaldı. Bwl nanğa jarımay jürgen adamdar üşin ülken quanış boldı. Söytip, olar jwmısqa bar ınta-jigerimen kirisedi. Arıq qazılıp, egin egetin jerge su aparuğa jol salınadı. Bwl jwmısqa da Mädirayım işan men onıñ balası Äbilda maqswm basşılıq jasaydı.

Köktemde Sırdariyanıñ mwzı bwzılıp, şığır iske qosıladı. Bwğan quanğan jwrt dereu jer öñdep biday, arpa, jügeri, daqıldarın, baqşa ege bastaydı. Talay ğasırlardan beri egin egilmey tıñ jatqan alqapqa egilgen daqıldar bitik şığıp, jwrt astıq pen qauın, qarbızğa qarq boladı.

Mädirayım işan alınğan mol önimniñ jartısın halıqqa beredi de, qalğanın meşit saluğa qarjı esebinde paydalanadı. Ol kisi öz mañına jinalğan kedeylerge öz malınan üy bası sayın bir-bir sauın siır berip qoyğan eken. Endi meşitti salu üşin qoldan kesek qwyğandarğa halıqpen oylasa otırıp astıq beruge kelisip, meşit saluğa kirisip ketedi.

Sol jılı el jabılıp birneşe jüz mıñdağan kesek qwyıp, kirpiş küydiretin jerdi belgileydi. Jinalğan jwrt meşit salatın qıruar kirpişti eki jılda örtep bitiredi.

Sonımen eki jılda köp bolıp qolğa alğan meşit qwrılısı bitip, Mädirayım işan balaları, kelinderimen sol meşitte bala oqıtıp, namaz şığarıp, halıqqa qızmet istey bastaydı. Söytip, onıñ esimi halıqtıñ auzına bwrınğıdan da beter ilinip, äulie, işan degen atqa ie boladı.

Mädirayım işannıñ aldında emdeluge kelgen kisi kez kelgen auruınan jazıladı eken. Sol zamanda eşqanday därigerlik kömektiñ joqtığınan bala körmey zarığıp jürgen köp erli-zayıptılarğa aq batasın berip, emdep, olardıñ säbi süyuine kömektesedi. YAğni, wlsızdarğa wl, qızsızdarğa qız berdi degendey şarapattı jağdaylar äulieniñ kündelikti ömirinde jii bolıp otırğan. Al, sol kezdegi jii wşırasatın nauqas, esi auısqan kisilerdi meşitke bir-eki tünetip, üşkirip-aq jazıp jibergen. Halıq işannıñ äulieligine tänti bolğan. Ol kisiniñ ülken bir qasieti – aldına emdeluge, iä basqaday kömek swrauğa kelgen adamnan eşqanday aqı almağan.

Keyin qolındağı barlıq malın eldegi jarlı-jaqıbaylarğa taratıp bergendikten ol köp wzamay özi de jarlılar qatarına qosıladı. Oğan bir mısal. Meşitte otırğan Mädirayım işan äyeline habar jiberipti: «Üyge kisi kele jatır. Tüske taman kelip qalar, qazanındı asa ber» deydi eken. Sonda äyeli:

-Işeke-au ol qazanğa ne salamız. Üyde tamaq isteytin et joq qoy, – dese Işan:

-Qazanıñdı qaynata ber. Mına halıq bügin bir toysın. Qazir qwday qalasa qazan toltıratın mal keledi, – dep jauap qaytarıptı.

Ädepki kezde bwğan jwrttıñ köbi senbey, qazan kötermey otırğan. Keyin bwğan közderi jetken. Qazandağı su qaynauğa jaqındağanda, meşitke qwda jolına dep bir malın jetektegen adam keledi eken. Mädirayım işannıñ aytuımen maldı soyıp, ol tüye bolsın, qoy bolsın tügel qazanğa salıp, auısqanın eline taratıp beredi eken. Işannıñ bwl qasietine riza bolğan ağayındarı meşittiñ mañınan köşpey otırğan. Ol kisiniñ osınday abzal qasietterin sol eldiñ barlıq halqı bilip, ünemi ülken süyispenşilikpen aytıp otırğan Mädirayım işannıñ közin körip, osınday qasietterin tamaşalağan kisilerdiñ köpşiligi äli bar.

El aqsaqalı Isqaq degen kisi bılay dep eske tüsiredi.

Men bir küni Mädekeñe sälem bere barsam ol meşitte eken. Işanmen äñgimelesip otırğanımda orta jastan asqan bir kisi kirip keldi. Ayağındağı kebisin şeşip, işanğa sälem berip, qolın wsınadı. Biraq işan ol kisige qolın bermey:

-Törlet, otır, – dep tördi wsınadı.

Qonaq işannıñ öziniñ wsınğan qolın almağanına añ-tañ bolıp  törge şığıp otıradı. Sol kezde Mädekeñ qonağına:

-Şırağım men seni birinşi köruim. Degenmen, sen ötken jolı bir qısılşañ jerde mağan sıyınıp ediñ ğoy. Senip sıylağanıñ dwrıs, al aman qalğasın nege mağan kelip sälem bermediñ? – degende qonağı sasa bastaydı.

-Sen dariyanıñ arğı betinen kök ayğırdı wrlap äkele jatırğanda mwz jayau adamdı kötermeytin jağdayda edi. Sen atpen ötkiñ keldi de: «Ua, Mädirayım işan, babam, meni atımmen dariyadan ötkize gör» dep sıyıñdıñ. Men seni dariyadan iığıma arqan salıp süyrep öttim. Sondağı attıñ şılbırınıñ izi mınau, – dep Mädekeñ köylegin şeşip iığındağı arqan izin körsetkende älgi wrı işannıñ ayağına jığılıp, jalay bastaydı.

-Meni qwday aljastırğan eken, aytqanınıñ bäri ras, – dep moyındadı. Sol kezde işan:

-Jä, ornıñnan twra ğoy. Ayıbıñdı moyındasañ boptı,- dep qolın wsınıp älgi kisimen amandasıptı. Men közimmen körgen jağdayğa tañ qalıp:

-Mädeke, ol wrı bireuge qiyanat jasap kele jatır. Oğan äruaq qalay kömektesedi? – dedim.

Sonda Mädekeñ külip:

-Äruaq wrığa da, bayğa da, jarlığa da ortaq qoy. Wrlıqtı jasamas bwrın ol «iä» qwday, äruaq jar bol, aman saqta, bala-şağamnıñ qamı üşin osı jolımdı bolğıza gör» dep jalbarınadı. Sonan ol wstalmay aman ketedi, – dedi.

Qwlmağanbet aqsaqaldıñ Iımqwl degen tuğan inisi bolğan Iımqwldan Jüsip, Ahmet, Kenjali degen balalar tuıp, ösken, Mädekeñniñ bwl nemere inileri de sol meşittiñ mañında twradı. Qazirgi kezde bwl üş kisiden tuğan wrpaqtar onşaqtı üy bolıp otır.

Bwl ağayındı üş kisi öz kezeñinde balıq, qws, añ aulaudıñ şeberi bolğan. Olar köbinese osı käsippen aynalısıp kün köredi eken. Äsirese, Ahmet aqsaqaldıñ minezi şataq bolsa kerek. Ol birde ağasımen, birde inisimen tez şatasıp, körmey qaladı  eken. Mädirayım işan mwnday kezderde üşeuin aldına şaqırıp alıp, tatulastırıp jiberip otıratın.

-Şırağım, Ahmet, mına ağañ men iniñ seniñ eki qanatıñ emes pe? Ekeui qwday bergen eki qolıñ ğoy. «Eger on qolıñ wrıs bastasa, sol qolıñ araşaşı bolsın degen» atalarımızdıñ sözin wmıtpa, – dep Ahmetke ösiet aytıp, onı tözimdilikpen tärbielegen.

Mädirayım işan ärdayım ağayınnıñ da, tuğan tuıstarınıñ da özara tatulığına qattı nazar audarıp, onı köziniñ qaraşığınday saqtağan kisi. Auıl arasınan arazdıq şıqsa ol dereu iske kirisip, uşıqtırmay basıp tastauğa bar küşin salğan.

-Ağayın araz bolsa auızdağı ketedi, – dep otıradı eken ol. Sondıqtan Mädirayımdı auıldastarı erekşe qadir twtqan. Säken de 22 jasında demikpe auruınan qaytıs boldı. Säken de mwsılmanşa bilim alğan, ata jolın quğan jigit eken. Biraq tağdır oğan Mädirayım işan siyaqtı ğwlama boludı jazbaptı. Atamızdıñ qaytıs bolğan bwl eki balası da Mädirayım işan siyaqtı işan meşitiniñ oñtüstik jağındağı 150 metrdey jerde qoyılğan.

Balalardıñ küyigi me, bolmasa basqa nauqastan ba atamız auruğa şaldığıp, köp jıl tösek tartıp jatadı. Bir küni atamız tuğan-tuıstardı, ağayındı tügel jinap, özine beyit salıp qoyudı ötinedi.

Jiılğan el beyitti onıñ öziniñ bwrın qaytıs bolğan eki balasınıñ qasınan salamız degende atamız:

-Joq, meni osı meşitten üş şaqırım jerdegi Sarıtöbeniñ basına jerleñder de basıma beyit saldırıñdar, – dep özi kölikpen barıp, onı salatın jerdiñ ornın körsetken eken.

Jinalğan halıq bwl sözge tañ qalıp, Mädekeñdi esinen adasqanı ma degen oyda otırğanında Işan bılay deydi.

-Meniñ topırağım osı Sarıtöbeden bwrq etti. Beyitti ne de bolsa sol jerge salıñdar.

Meşitke qaytıp kelip, as işilip bolğasın bir qariya: -Mädeke, siz eki balañızdıñ qasına jatpay nege Sarıtöbege jerleñder dep otırsız, – degende Mädekeñ:

-Şıraqtarım, meni meşit janına atımdı keyingi wrpaq wmıtıp qalar. Al, Sarıtöbeniñ batıs betinen ülken jol jäne oman arıq jüredi. Halıq sol jolmen köp jürip mağan qwran oqidı, – deydi.

Sol Mädekeñ jerlengen Sarıtöbede qazir jüzden asa beyit bar. Bwl kezde ülken qorım bolğan Sarıtöbeniñ qasınan Qızılordadan şığatın jol jäne ülken kanal ötedi.

Mädekeñ 1933 jılı naurız ayında dünie saladı. Bwl el basına tosın näubet kelgen aşarşılıq jılı edi. Mädekeñ qaytardan üş-tört kün bwrın qar jauıp, jayau adam jüre almay qaladı. Qardıñ qalıñ jauğanı Mädekeñdi jerleuge köp qiındıq tuğızadı. Biraq, Sır öñirindegi Mädekeñdi biletin ağayın qıstıñ qataldığına, aştıqtıñ qiındığına qaramastan onı aq juıp, arulap qoyadı. Äsirese, atamızdıñ zamandas dosı Nauaş aqsaqal öte köp kömek körsetedi. Söytip Mädekeñniñ üş inisi jäne wlı Sağat meşitte äkeleriniñ  ornında qaladı. Ol kisi qaytqan kezden bastap ükimettiñ asıra silteu zañı şığıp, jaqsı-jaysañ kisilerdi bay, molda dep tügel qamap, olardıñ wrpaqtarına da qırğiday tidi. Bwl qısımğa şıdamağan Sağat ağamız sol jılı Taşkentke qonıs audarıp, qızmetke twrğan. Keyin Şırşıqtağı köp önim öñdeytin ülken zauıtqa direktor bolıp ornalasadı. Söytip, meşitte Mädekeñniñ üş inisi Ahmet, Äbdimälik, Äbjäliler qaladı. Olar özderiniñ hal-qadirlerinşe meşitti qasietti orın esebinde saqtauğa tırısadı. Biraq zaman din jolın qısa tüsip, köp qiındıq äkele bastaydı. Mädirayım ata wrpaqtarı da quğınğa tüsti.

Aqırında şala sauattı elge joğarıdan asıra silteu sayasatı toqtatıladı degen jalğan habar jetedi. Qoy endi el tınıştaldı, Sağatqa elge kelsin dep habar bereyik. Öz basın oylap, bizdi dalağa tastamasın degen eki ağası ortasınan kişi inisi Äbjälidi Taşkentke Sağatqa jiberedi. Sonımen Sağat ülken qızmetin ötkizip, elge, bauırlarınıñ qasına qaytıp keledi. Ol kelisimen elge ağalıq jasay bastağanda yağni, qaytıp oralğanına bir ay bolmastan eldegi keybir belsendiler onıñ izine tüse bastaydı. Oğan işannıñ balasısıñ, eldi mwsılmanşılıqqa, dinge ügittep jürsin degen jala jabadı. Sol kezde Sağat ağamız kälie qaratamır Böribaydıñ Naq degen qarındasına üylenedi. Biraq onıñ janwya qwrıp, tuğan jerge örken jayamın degen ümiti aqtalmaydı. Söytip asıra silteuşi belsendiler Sağattı «Işan balası, jaña ömirdi jaqtırmaydı» degen jeleumen zañ orındarına astırtın habar berip 1939 jılı wstatıp jiberedi. Bwl sol jıldardağı bükil halıqqa qarsı stalindik qudalau äreketiniñ äseri edi.

Odan  eşkim aman qala almadı. Sol ketkennen 8 aydan soñ qiındağı Sahalin aralığınan şıqqan Sağat ağamızdan elge hat kelgen. Ol hattı öleñ men qara sözdi aralastırıp üş bauırına jazğan eken. Hatınıñ soñında Sağat ağa bılay depti: «Bauırlarım-au, bwl qalay boldı? Qazaqta «jaqsı äke jaman balağa qırıq jıl azıq» degeni qayda? Äkemniñ jaqsı bolğanınan ne kördim?

Iä, bwl jalğız ğana Sağat Mädirayımwlınıñ basına tüsken jağday emes edi. Talay-talay asıl azamattar sol jıldarı jalğan jalamen jazıqsız wstalıp, köp japa şekkeni, köpşiligi mezgilsiz qaza bolıp ketkeni tarihtan belgili. Bwl bükil elimizdiñ, halqımızdıñ basına kelgen tötenşe jaza, auır apat boldı.

Mädirayım atamızdıñ ülken inisi Ahmet 1951 jılı bwrınğı Engel's atındağı (qazirgi «Jaña jol») keñşarınıñ «Komsomol» dep atalatın bölimşesiniñ jerinde qaytıs bolğan. Qazir artında wrpaqtarı bar. Ekinşi inisi Äbdimälik 1942 jılı soğısqa ketkennen qaytıp oralmağan. Kişi inisi Äbjäli Mädiraym işan ömir sürgen auılda üzaq jıl eñbek etip, 1990 jılı 82 jasında dünie saldı. Bir erekşeligi Mädiraym işannıñ kişi inileri onı ata dep atağan. Mwnıñ özi Mädirayımnıñ erekşe qasietine baylanıstı bolsa kerek.

Men osı Äbjälidiñ balasımın. Esimdi bilgeli sol äulie atamnıñ jaqsı isteri men ol turalı qızıqtı äñgimelerdi estuge qwmartıp, sol kisiniñ äruağın qadirleuge qolımnan kelgenşe üles qosıp kelemin. Atamnıñ beyiti basına 1980 jılı körnekti etip eskertkiş ornattım. 1992 jılı bükil qorımnıñ sırtı şarbaqpen qorşaldı. 1993 jılı köktemnen bastap «Jaña jol» keñşarınıñ basqarması elmen aqıldasıp, qarjı bölip ortalıqqa ülken meşit Medrese salıp, oğan meniñ Mädirayım atamnıñ atın berdi.

Bwl da Mädirayım işannıñ äruağın sıylap, onıñ halıq aldındağı qaltqısız eñbegin bağalağandıqtıñ belgisi ekeni sözsiz. Sondıqtan tuıp-ösken jerim «Jañajol» keñşarınıñ bükil jwrtşılığına, basşılığına tuğan-tuısqandarımnıñ atınan ülken alğısımdı aytamın.

Halqımızdıñ «öli riza bolmay, tiri bayımaydı» degen wlağattı sözi bar. Sizderdiñ eñbekteriñizge Mädirayım işannıñ äruağı riza bolıp twrmıstarıñız jöndelip, janwyalarıñız baqıttı bolsın, ardaqtı auıldastarım!

Mädirayım işan turalı estelikter

Mädirayım işan Qwlmağanbetwlı turalı onıñ zamandastarı da, odan keyingi wrpaqtıñ ökilderi köptegen estelik aytqan. Bwl estelik äñgimelerdiñ barlığı da Mädirayım işannıñ qanday äulie adam bolğandığın ayqınday tüsedi.

Men osı kisilerdiñ estelik äñgimelerin magnitafon taspasına jazıp jazıp, alıp, saqtap qoydım. Mwnıñ özi de bizdiñ wrpaqtarımızğa qajetti ruhani qazına dep oylaymın.

Sonımen qatar audandıq «Qarmaqşı tañı» gazetiniñ 1994 jılğı 17 naurızdağı 12 sanında twtas bir bettik «Mädirayım işan» degen maqala jariyaladım. Bwl da atamızdıñ esimin elge keñinen tarata beruge üles qosatını sözsiz deydi.

Suretti salğan  Eralı Ospanwlı

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan