عالىمنىڭ حاتى

مادەلى قوجا ولەڭىن قوقاننىڭ قايسى حانىنا ايتقان؟

مادەلىقوجا جۇسىپقوجاۇلىنىڭ اقىندىق اتىن شىعارعان ولەڭدەرىنىڭ ىشىندە شوقتىعى بيىك تۇرعانى «قوقان حانىنا ايتقانى» ەكەنى بەلگىلى. بۇل شىعارمانى زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبارى 1858 جىلى ورداباسى بوكتەرلەرىندە ورىن العان اتىشۋلى مىرزابي وقيعاسىنان كەيىن جاۋجۇرەك باتىردىڭ حان ورداسىنا بارىپ قوقان بيلەۋشىسىنىڭ «كىم ءولتىردى؟» دەگەن ساۋالىنا ولەڭدەپ بەرگەن جاۋابى دەپ ءبىر اۋىزدان قابىلدايدى. ونى ولەڭ جولدارىنىڭ ايدارى دا، ءماتىنى دە ايعايلاپ ايتىپ تۇر. الايدا ولەڭ جولدارىنان مادەلىقوجا قايسى حانعا ولەڭىن ايتقانىن ناق ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى ونىڭ ەسىمىن باتىر بۇل ولەڭىندە دە، وسى وقيعاعا قاتىستى تاعى ءبىر بەلگىلى شىعارماسى «مىرزا ءبيدى دەگەن بەك شىقتى» اتتى دۇنيەسىندە دە اۋىزعا المايدى. بۇل ساۋالعا جاۋاپتى سول جىلدارى ورىن العان ۇلكەندى-كىشىلى وقيعالار مەن ەل ىشىنە اتى جايىلعان زامانداستارىنىڭ بارلىعىن دەرلىك جىرلارىنا قوسىپ كەتكەن مايلىقوجانىڭ شىعارمالارىنان تابا المايمىز. ارينە، مايلىقوجا ولەڭ-جىرلارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى بىزگە اۋىز ادەبيەتى ۇلگىسىندە جەتكەن سەبەپتى بۇل شەجىرەشى اقىننىڭ تالاي ولەڭ جولدارى ۇمىتىلىپ، ۋاقىت اعىمىنان ءتۇتىلىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. سولاردىڭ ىشىندە قوقان حانىنىڭ ەسىمى اتالعان سوزدەرى دە ءىز-ءتۇسسىز جوعالىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. ولاي دەيتىنىم، مىسالى، مايلىقوجانىڭ مادەلىقوجا باتىر قارتايىپ، دەنساۋلىعىنان ايرىلعان شاعىندا الدىنا كەلىپ كوڭىلىن سۇراعان «مادەلى باتىر اعامىز» ولەڭى ءاسىلحان وسپانۇلىنىڭ 2005 جىلى باستىرعان «مايلىقوجا» كىتابىندا 126 جولدى قۇراعان بولسا، 2010 جىلى سەيىت-ومار ساتتاروۆ شىعارعان «تەرمە-ارناۋ» كىتابىندا 364 جولدان تۇرىپ، بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ءبىراز اقتاڭداقتاردىڭ بەتىن اشىپ الۋعا مۇمكىندىك تۋدىردى. ال ەندى مادەلىقوجا تۋرالى قالام تەربەگەن ادەبيەتشىلەر مەن زەرتتەۋشىلەرگە كەلەتىن بولساق، ولار دا باتىر ءوزىنىڭ ايگىلى «قوقان حانىنا ايتقانى» ولەڭىن قاي كەزدە، قايسى حانعا ايتىلعانىنا قاتىستى تۇراقتى ءبىر توقتامعا كەلە المايدى. مىنە، وسى كومەسكىلەنگەن وقيعا جايلى ءبىراز ىزدەنىپ اڭگىمە قوزعاپ كورسەم دەيمىن.

تاريح بەتتەرىنەن ءمىرزابيدىڭ ءولىمى 1858 جىلدىڭ مامىر ايىندا ورىن العانى بەلگىلى. بۇل وقيعادان سوڭ بۇگىنگى كۇندەرگە شەيىن جەتكەن ناقتى تاريحي دەرەك كوزدەرىن قاراستىراتىن بولساق، ولاردىڭ ىشىندە ەڭ قۇندىلارى دەپ ورىس وتارشىلارىنىڭ قالدىرعان اسكەري قۇجاتتارىن ايتسا بولادى. سەبەبى، قوقاندىقتاردان جەتكەن تاريحي قولجازبالارداعى مالىمەتتەر بىرجاقتى، تەك وتىرىقشى سارت جۇرتىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تىكەلەي ساباقتاستىقتا جازىلعان دا، سول كەزدەرى ورىن العان، قازاقتارعا تىكەلەي قاتىسى بار وقيعالار تەك سىدىرتىپ عانا باياندالىپ وتىرادى. ال ەندى ەل اۋزىندا ساقتالعان دەرەكتەردە – ولەڭ، جىر، اڭىز-اڭگىمەلەرگە نازار اۋدارساق، ولاردا قوقان ساياساتىنا ساي «داتقا» دەگەن لاۋازىمعا يە بولعان قازاقتاردىڭ ەسىمدەرى كوپتەپ كەزدەسەتىن ەسكەرسەك، تاريح بەتتەرىندە مىرزابي وقيعاسى توڭىرەگىندەگى ماعلۇماتتاردىڭ ماردىمسىز ساقتالماعانىن تەك حالقىمىزدىڭ جازبا تاريحناماعا جۇرداي بولعانىنان عانا كورسەك بولادى. سول سەبەپتى تۇركىستان ءوڭىرىن جاۋلاپ الۋعا كەلگەن، وزدەرىنىڭ ءاربىر قادامىن ەسەپپەن باسقان ورىس وتارشىلارىنىڭ بارلاۋ مالىمەتتەرىنىڭ ىشىندە 1858 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسقا تىكەلەي قاتىسى بار قۇجاتتاردىڭ قۇندىلىعى ءبىز ءۇشىن ەرەكشە بولىپ كەلەدى. مىنە، سول حاتتامالاردىڭ ىشىندە 1858 جىلدىڭ 7 ماۋسىمىندا قاعازعا تۇسىرىلگەن ماتىندە مىناداي دەرەكتەر ساقتالىپتى:

«…ەتي زياكەتچي پروستەرلي سۆويۋ دەرزوست دو توگو، چتو نازناچيلي توگدا پودات پو ودنوي تيللە زا كاجدۋيۋ ۆزروسلۋيۋ دەۆۋشكۋ زا پوزۆولەنيە ۆىحوديت زامۋج; پري ەتوم رازنىم بەزچينستۆام نە بىلو كونتسا، تاك، ناپريمەر، زياكەتچيكي سۆيدەتەلستۆوۆالي ۆسەح جەنششين ي پو گرۋديام ۋزناۆالي، زامۋجنيايا لي ونا، يلي دەۆيتسا. ەتي بەزچينستۆا، ناكونەتس، ۆىۆەلي يز تەرپەنيا كيرگيز، وني ۋبيلي پرەجدە ۆسەگو مۋرزا-بيا، براتا پراۆيتەليا تاشكەندا، مۋللۋ مايۋسۋپا، پياتيسوتەننوگو ناچالنيكا ي درۋگيح زياكەتچيكوۆ».1

بۇدان ءارى بۇل قۇجاتتا، كوتەرىلىستىڭ قالاي وربىگەنى قىسقاشا باياندالعان سوڭ، قوقاندىقتاردىڭ تاراپىنان ورىن العان ءىس-ارەكەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە مىناداي مالىمەت بەرىلىپتى:

«پو پولۋچەننىم 30 مايا ۋتروم يزۆەستيام سابدان-حودجا… پريبىل ۆ تاشكەند ي تسيركۋليارامي وبياۆيل كيرگيزام بەزۋسلوۆنوە پروششەنيە ي پريگلاشال كوچەۆات سنوۆا تيحو ي سپوكوينو نا پرەجنيح يح كوچەۆياح. كيرگيزى نە حوتيات وتۆەچات نا ەتي تسيركۋليارى، نو تاك كاك وني نە يمەيۋت سرەدستۆا ۆەستي پرودولجيتەلنۋيۋ ۆوينۋ ي سومنيتەلنو، چتوبى وني وۆلادەلي تۋركەستانوم، كوتوروە موجنو تولكو سدەلات پري نەدوستاتكە سەستنىح پريپاسوۆ، تو وچەن ۆەروياتنو، چتو كيرگيزى پرينۋجدەنى بۋدۋت پريمەنيتسيا ي پودچينيتسيا سنوۆا كوكاندسكيم ۆلاستيام».2

الايدا، كوتەرىلىسكە شىققان قازاقتار بۇل سەكىلدى ۋاعىزنامالارعا العاشقىدا قۇلاق اسا قويماي، تۇركىستاندى جاۋلاپ الۋعا جاساعان ارەكەتتەرىن توقتاتپايدى. بۇل جونىندە كوتەرىلىستىڭ باس كەزەڭىندە قازاقتار ازىرەت-سۇلتاننىڭ ناقىب-يشانى مەن شايقىلارىنىڭ تۇركىستاننىڭ اكىمى نياز-مىرزامەن تابىسىپ، ارتىنان «سنوۆا ۆوزمۋتيليس ي 15-گو چيسلا وساديلي تۋركەستان» دەگەن سوزدەن كورۋگە بولادى. بىراق، اقىرى ۋاقىت وزدىرىپ العان، ونىڭ ۇستىنە ءاتۇستى سوعىسقان كوتەرىلىسشىلەر قالانى وزدەرىنە باعىندىرا المايدى. بۇدان كەيىنگى ولاردىڭ قيمىل-ارەكەتتەرىنىڭ قالاي وربىگەنى جونىندە كەلەسى، 1858 جىلدىڭ 20 ماۋسىمىندا حاتتالعان قۇجاتتان وقىپ بىلسەك بولادى:

«15 چيسلا… مەلليا-بەك س ميرزوي احمەدوم ي سابدان-حودجەي پريبىلي ۆ چيمكەنت كرەپوستتسۋ… ۆ پولتورا دني ەزدى وت تۋركەستانا ي وستانوۆيليس زدەس س سوبراننىم ۆويسكوم، كوتوروگو ناسچيتىۆالوس دو 3 000. ەتي پوسلەدنيە وبستوياتەلستۆا پوكولەبالي مۋجەستۆو ي سامىح حرابرىح يز ۆوزمۋتيۆشيحسيا كونگرادتسەۆ، ي حوتيا حان كونگرادسكي س سۆويم وپولچەنيەم ي ستويت ەششە پود ستەنامي تۋركەستانا، نو منوگو اۋلوۆ كونگرادسكيح ي ۆسە پوچتي كيپچاكسكيە پەرەكوچەۆالي نا ر. سارى-سۋ».3

بۇل مالىمەتتەن بىردەن اڭعارىلاتىنى – 1858 جىلدىڭ مامىر ايىندا ەكى جىل دايىندىقتان سوڭ4 ءبىر كۇندە بۇرق ەتكەن قازاقتاردىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن قوقاندىق بەكتەر وڭايلىقپەن باسا الماعاندىعى بولىپ تابىلادى. قايتا كوتەرىلىسشىلەر اليكەن5 (الياكبەر قارابىشەۆ) دەگەن تورەنى حان كوتەرىپ قالايدا تۇركىستاندى جاۋلاپ الماققا بار كۇشىن سالادى. الايدا مۇندا قاراستىرىلىپ جاتقان ماسەلە مىرزابي وقيعاسىنا قاتىستى بولعاندىقتان بۇل قامال-قالا ءۇشىن بولعان شايقاستى شەتكە قويىپ، اڭگىمەمىزدى باستاپقى باعىتتا جالعاستىرساق دۇرىس بولار.

سونىمەن وسى ورىس وتارشىلارىنان قالعان، ءبىزدىڭ كۇنگە جەتكەن تاريحي قۇجاتتاردىڭ تاعى بىرىندە بۇل قاندى وقيعاعا تىكەلەي قاتىسى بار قۇجات تا بار بولىپ شىقتى. بۇل، 1858 جىلدىڭ 11 تامىزىندا قوتىربۇلاق باسىنداعى قىرعىننان كەيىن بار-جوعى 3 ايعا جۋىق ۋاقىت وتكەن سوڭ پەروۆسكي (اقمەشىت) فورتىندە تولتىرىلعان حاتتامادا مىناداي قىزىق مالىمەت ساقتالىپتى:

«پو سۆەدەنيام، پولۋچەننىم نا دنياح، يزۆەستنو، چتو وتپراۆيۆشيسيا ۆ پروشلوم يۋلە مەسياتسە ك كوكاندسكومۋ حانۋ س پروسبوي وب ۋدالەني ميرزا-احمەدا بي دۋلاتوۆا ي كونگرادسكوگو رودوۆ ەششە ناحودياتسيا تام، بولەە ۆلياتەلنىح مەجدۋ نيمي 7 چەلوۆەك، ۆو گلاۆە كوتورىح بي كونگرادوۆا رودا كاناي-داتحا. حانوم ۆسە وني بىلي پرينياتى لاسكوۆو ي نا سپروس ەگو ۋ كانايا و پريچيناح ۆوسستانيا كيرگيز پوسلەدني وتۆەچال، چتو ۆىنۋديلي ك تومۋ نارود نەسپراۆەدليۆىە دەيستۆيا تاشكەندسكوگو بەكا ميرزا-احمەدا، وگرومنىە نالوگي، پوبورى ي، ناكونەتس، بەسچينستۆا، سوۆەرشاەمىە پوسلاننىمي وت نەگو ناد سەمەيستۆامي كيرگيز.

حان، وداريۆ بيەۆ، پروسيل پرەدات زابۆەنيۋ سوۆەرشيۆشەەسيا ي كوچەۆات پو-پرەجنەمۋ نا پرينادلەجاششيح كاجدومۋ مەستاح، داۆ سلوۆو پوستاۆيت بەكوم ۆ تاشكەند چەلوۆەكا سپراۆەدليۆوگو، نازناچيۆ، بۋدتو بى توتچاس مەنشەگو براتا سۆوەگو اتالىك-حانا، كوتورىي، كاك گوۆوريات، ۋجە پريبىل ك نوۆومۋ سۆوەمۋ مەستۋ.

كاناي وب ۋسپەحە سۆوەي پوەزدكي ك حانۋ سووبششيل ك كوچۋيۋششيم زدەس ودنورودتسام ۆ پيسمە، پريسلاننوم س ناحوديۆشەمسيا پري نەم سىنوم بيا باحتياروۆا رودا ۋنۋكا، وبياۆليايا، چتو زا ەتيم ۋشەدشيە وردىنتسى، ەسلي پوجەلايۋت، موگۋت پريتي وبراتنو دليا كوچەۆانيا ۆ كوكاندسكيە پرەدەلى، نو وردىنتسى ەششە نە ۆەريات يستينە يزلوجەننوگو ۆ پيسمە، تەم بولەە، چتو ونو پيسانو نە يز كوچەۆوك، ي ناحودياتسيا ۆ نەدوۋمەني، چتو پرەدپرينيات; ك چيسلۋ پوسلەدنيح پرينادلەجات ليش بي ي ۆلياتەلنىە وردىنتسى، كوتورىە بوياتسيا زا سۆويۋ جيزن.

ميرزا-احمەد پوجالوۆان ۆ مىنباشي س توي تسەليۋ، كاك گوۆوريات ي كاك بۋدتو بى حان وتۆەچال داجە نا ۆوپروس كانايا، چتوبى لاسكوۆىمي مەرامي پولۋچيت وت نەگو ۆسە ۋپوترەبلەننوە ۆ سۆويۋ پولزۋ ي سكرىتوە يم ۆ پرودولجەنيە 7-لەتنەگو پرەبىۆانيا ەگو ۆ تاشكەندە ي پوتوم راسسچيتاتسيا س نيم زا ۆسە».6

ەگەر قاناي باستاعان بي-داتقالار كوتەرىلىس بىتپەي جاتىپ-اق 1858 جىلدىڭ شىلدە ايىنىڭ اياعىندا قوقانعا بارىپ كەلگەن بولسا، وندا مادەلىقوجا دا سولارعا قوسىلىپ حان سارايىنا بارىپ قايتتى ما، الدە جوق پا دەگەن ساۋال وزىنەن-ءوزى تۋىندايدى. سەبەبى، قازاق داتقالارى قوقان حانىنان كەشىرىم الىپ كەلگەننەن كەيىن، تاعى ءۇش اي وتكەن سوڭ، 1858 جىلدىڭ 13 قاراشاسىندا قۇديار-حاننىڭ سۇيەنگەن بەكتەرى مەملەكەتتىك توڭكەرىس ۇيىمداستىرىپ، سونىڭ سالدارىنان ول بۇقار امىرلىگىنە باس ساۋعالاپ قاشىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولادى دا، ونىڭ ورنىنا تاققا ءماللا-حان دەگەن وتىرادى. ونى تاققا وتىرعىزعاندار كوشپەندى تايپالار – فەرعانالىق قىپشاقتار، الاتاۋلىق قىرعىزدار مەن كۇنگەيلىك قازاقتاردىڭ كەيبىر رۋ باسىلارى بولاتىن. سول سەبەپتى ولاردى ورىس دەرەكتەرىندە «كيپچاكسكايا گرۋپپيروۆكا» دەپ اتاپ، قوقان تاعىنا قونعان جاڭا بيلەۋشىنى «قۋىرشاق حان» رەتىندە قاراستىرىپ وتىرعان. ونىڭ ۇستىنە ءماللا-حاننىڭ ءوزى دە كوشپەندىلەرگە بوتەن ەمەستىن. سەبەبى ونىڭ ايەلى ايىم-حانىم، تاريحتا تاشكەنتتى اكىم بولىپ بيلەگەن جالعىز قازاق – رۇستەمبەكتىڭ تۋعان باۋىرى قۇربانبەكتەن تۋعان نەمەرە قارىنداسى بولاتىن. سوندىقتان جەرگىلىكتى جۇرت ءماللا-حاننىڭ ايىم-حانىمنان تۋعان بالاسى سۇلتان-سەيىت-حاندى جۇرت سىرتىنان قازاقبەك دەپ اتاپ كەتكەنى دە بار.

مىنە، وسى قازاقتارعا ءبىر ەلى بولسا دا جاقىن، كۇيەۋ بولىپ كەلەتىن ءماللا-حاننىڭ بيلىك قۇرعان ۋاقىتى، قوقاننىڭ ءبىر تاريحشىسى جازىپ كەتكەندەي 3 جىل، 3 اي، ءۇش كۇنگە سوزىلادى. اقىرى ونى وزدەرى تاققا وتىرعىزعان قوقاننىڭ كوشپەندى تايپالارىنىڭ بەكتەرى 1862 جىلدىڭ اقپانىندا ءولتىرىپ، ورنىنا شاح-مۇراد-حاندى وتىرعىزادى. الايدا، تاعى دا ءۇش اي تاستاپ، ماۋسىمنىڭ باسىندا قۇديار حان كەنەتتەن ورالىپ كەلىپ قوقان تاعىن وزىنە قايتارىپ الادى. بۇعان قارسى بولعان، ابدەن ەركىنسىپ كەتكەن، بيلىككە قۇنىققان بەكتەر ەندى سارىمساق دەگەن بىرەۋگە شاحرۋح دەگەن جاڭا ات بەرىپ، حان دەپ جاريالاپ، بۇل ارەكەتتەرىنىڭ ارتى ناعىز ازامات سوعىسىنا الىپ بارادى. سودان 1863 جىلدىڭ شىلدەسىندە بيلىككە تالاسقان بەكتەر قوقان استاناسىندا ەكى-اق كۇن بيلىك قۇرعان شاح-مۇراد-حاندى ءولتىرىپ، ەندى ءماللا-حاننىڭ بالاسى «قازاقبەكتى» – سۇلتان-سەيىت-حاندى تاققا وتىرعىزادى. وسى بىرنەشە جىلعا سوزىلعان شيەلەنىستەردى ۇتىمدى پايدالانا بىلگەن ورىس وتارشىلارى قىسقا مەرزىمدە، 1964 جىلدىڭ بىرنەشە ايىندا اۋليە-اتا، تۇركىستان مەن شىمكەنتتى جاۋلاپ الادى. الايدا بۇل دا قوقاننىڭ «حاندارىنا» ساباق بولماي، كەلەسى جىلدىڭ مامىر ايىندا فەرعانالىق قىپشاقتار مەن قىرعىزدار تاققا تاعى ءبىر جاڭا حاندى – قۇدايقۇلى دەگەن بەكتى وتىرعىزادى دا، ونى بار-جوعى ەكى اي وتكەن سوڭ قۇديار-حان قايتادان قوقاننان قۋىپ شىعادى…

بۇل حانسىماقتاردىڭ بيلەگەن ۋاقىتتارىن ايما-اي، جىلما-جىل ءتىزىپ ءوتۋىم – مادەلىقوجا باتىردىڭ قوقاننىڭ قايسى حانىنىڭ الدىنا بارىپ ءمىرزابيدىڭ ءولىمىن ءوزىنىڭ موينىنا الىپ، ۇدەرە كوشكەن ەلدى قالقالاپ قالعان ەكەن، سونى انىقتاۋ ماقساتىنان تۋىنداپ وتىر. بۇدان كەيىنگى، اسىرەسە شىمكەنتتى سول جىلدىڭ قازان ايىندا پولكوۆنيك چەرنياەۆ العان سوڭ، قوقان حاندىعىندا ورىن العان تاقتىق تالاستى قاراستىرۋدىڭ كەرەگى شامالى. ونىڭ ورنىنا وسى «حاندار شەرۋى» مەملەكەتتىڭ شىرقىن ءبىرجولاتا الماس بۇرىن جاۋجۇرەك اقىننىڭ وسى بيلەۋشىلەردىڭ قايسىبىرىنىڭ الدىنا بارىپ، قاسقايىپ تۇرىپ ءوزىنىڭ اتاقتى «قوقان حانىنا ايتقانى» ولەڭىن ايتقان ەكەن، وسى ماسەلەگە قايتا ورالايىق.

سىرت كوزبەن قاراعاندا قىلىشىنان قان تامعان قۇديار-حاننىڭ الدىنا بارعاننان گورى، مادەلىقوجا ءۇشىن قازاققا تۋىستىق قاتىناسى بار ءماللا-حانمەن ءتىل تابىسۋ الدە-قايدا قولايلى بولىپ كورىنەتىنى راس. ول تاققا وتىرعان 1858 جىلدىڭ كۇزىندە قوقان حاندىعىندا مەملەكەتتىك بيلىك قۋاتىنان ءالى اجىراي قويماعان، قوعامدىق ءتارتىپ قۇلدىراماعان، ورداعا تاۋەلدى ايماقتاردىڭ ىدىراماي تۇرعان شاعى بولسا دا، جاڭا حاننىڭ كوشپەندى ەلدەرگە دەگەن كوزقاراسى دا قۇديارعا قاراعاندا الدەقايدا دۇرىس بولاتىن. ال ودان كەيىنگى بيلىككە كەلگەن حاندار كەزەڭىندە ورتالىقتى ەشكىم دە ەلەۋلى كۇش رەتىندە قاراستىرۋدى ءتىپتى دە قويعانى بەلگىلى. سوندىقتان مادەلىقوجا بۇل حانسىماقتاردىڭ تۇسىندا قوقان ورداسىنا بارماسا دا بولار ەدى. ونىڭ ۇستىنە بۇلاردىڭ تۇسىندا مىرزابي وقيعاسىنىڭ جاڭعىرىعى دا سەيىلىپ كەتكەنىنە نەشە زامان، جۇرتتىڭ ەسى باسقا نارسەلەرگە اۋىپ كەتكەن بولاتىن. سول سەبەپتى مادەلىقوجا تەك العاشقى ەكى بيلەۋشى – قۇديار-حان مەن ءماللا-حان ەكەۋىنىڭ الدىنان عانا ءوتۋى مۇمكىن. ال ولاي بولعان جاعدايدا  العاشقىسى ءوزىنىڭ بەگىن ولتىرگەن، بيلىگى مەن قۇزىرىنا قارسى شىققان ەلدەن كەگىن الۋدى قاجەت ەتىپ باتىردى قالاي كەشىرەر جاعىن تەرەڭىنەن ويلاستىرسا، سوڭعىسى وزىنەن بۇرىن بيلىك قۇرعان حانعا بالەنىڭ ءبارىن جاۋىپ قازاقتاردى قايتادان وزىنە قاراتۋدىڭ جولىن ىزدەستىرۋ ماقساتىندا ونى جازاعا تارتپاي-اق كەشىرىم جاساۋى عاجاپ ەمەس. الايدا، مادەلىقوجا اقىن ءماللا-بەكتىڭ الدىنا بارۋى كوڭىلگە قونبايدى، سەبەبى ول تاققا قونىپ بيلىككە قولى جەتكەن كۇز مەزگىلىنە دەيىن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسقا قاتىسىپ جەر اۋىپ كەتكەن قازاق رۋلارىنىڭ باسىم بولىگى بۇل ۋاقتا وزدەرىنىڭ تاستاپ كەتكەن ەسكى قونىستارىنا ورالىپ ۇلگىرگەن بولاتىن.

مەنىڭ ويىمشا، باتىرلىعىن اقىندىقپەن قايراعان مادەلىقوجا، جوعارىدا كەلتىرىلگەن 1858 جىلدىڭ 11 تامىزىندا حاتتالعان ورىستاردىڭ قۇجاتىنداعى قوڭىرات پەن دۋلات رۋلارىنىڭ 7 بەدەلدى ادامى باس بولىپ بارىپ قايتقان توپتىڭ ىشىندە انىق بولعان. بۇل جونىندە ناقتى حاتتالعان دەرەكتەر ساقتالماسا دا، ونىڭ «تۇرمىسىڭ امان-ەسەن، ورداباسى» ولەڭىندەگى مىنا سوزدەر اشىپ بەرە الادى:

تۇرمىسىڭ امان-ەسەن، بادامىم-اي،

قاھار قىپ اتقا ءمىندى ادامىم-اي،

كورگەنشە ەندى سەنى كوپ قوي دەۋشى ەك،

ەكى ايدا قايتىپ ءتيدى قادامىم-اي.7

باتىردىڭ مۇندا كورسەتكەن «ەكى ايدا» دەگەن مەرزىمى سول قاناي داتقا باستاعان ەلشىلەردىڭ قۇديار-حاننىڭ الدىنا بارعان ۋاقىتىمەن ۇيلەسەدى. ونىڭ ۇستىنە قانايلار حاننان كەشىرىم الىپ، ونىمەن مامىلەگە كەلگەننەن كەيىن ۇدەرە كوشكەن ەل بىرتىندەپ اتا-قونىستارىنا ورالا باستاعان شاعىندا جۇرت قاتارى قايتىپ كەلگەن مادەلىقوجا حان سارايىنا داتقالاردان سوڭىنان ءوزى دە ارنايى بارىپ قۇديار-حاننان ءبىر بولعان ىسكە ەكىنشى مارتە كەشىرىم سۇراماس ەدى.

تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە، ول قوڭىرات پەن دۋلاتتىڭ ەلشىلەرى بارىپ كەلىسىپ قايتقان سوڭ قازاق رۋلارىنىڭ قوقان حاندىعىنان مىرزابي وقيعاسىنان كەيىنگىدەي تاعى دا جاپپاي كوتەرىلىپ قونىس اۋدارعاندارى جونىندە ەشبىر مالىمەت جوق. ولاي بولسا، كەيبىر زەرتتەۋلەردە قوقاندىقتاردىڭ قايتىپ ورالعان كوتەرىلىسشىلەرگە ارتىنان كورسەتكەن ءزابىرى وتە اۋىر بولدى دەپ كوپ ايتىلسا دا، ورىس قۇجاتتارىنىڭ سول 1858 جىلدىڭ 7 قازانىندا جازىلعان تاعى ءبىر حاتتاماسىندا كەزدەسەتىن مىنا ءبىر مالىمەت باستى قاۋىپتىڭ سەيىلە باستاعانىن انىق كورسەتەدى:

«نا راپورت ۆاشەگو بلاگوروديا وت 23 پروشەدشەگو سەنتيابريا زا № 1460 ۋۆەدومليايۋ ۆاس، چتو ۆو ۆرەميا ۆوزمۋششەنيا كيرگيز پروتيۆ كوكاندسكيح ۆلاستەي، ۆسلەدستۆيە زا سيم، پوسلەدنيح پەرەكوچەۆالو يز كاراتاۋسسكيح گور نا ر. سارى-سۋ بولەە 12 000 كيبيتوك رودوۆ كونگرادسكوگو، كۋكتۋنۋلينسكوگو، بيستامگالينسكوگو، تامينسكوگو، كيپچاكسكوگو، تاراكتينسكوگو، ارگىنسكوگو ي نايمانسكوگو، يز نيح بولەە پولوۆينى ۆوزۆراتيلوس ۆ كوكاندسكيە پرەدەلى، ا ك فورتۋ پەروۆسكي پريكوچەۆالو كونگرادتسەۆ پريمەرنو وكولو 3 000 كيبيتوك، بيستامگالينتسەۆ – دو 2 000 كيبيتوك، كيپچاكتسەۆ، ارگىنتسەۆ، نايمانتسەۆ ي تاكتينتسەۆ – دو 2 000 كيبيتوك.

كونگرادتسى ي بيستامگالينتسى سنوۆا ۋشلي ي ۋحوديات ۆ ناستوياششەە ۆرەميا ۆ كوكاندسكيە پرەدەلى، پروچيە رودا وستايۋتسيا كوچەۆات نا سىرە سو سۆويمي بيامي…».8

وسىنشاما حالىق اتا-قونىستارىنا تەكتەن-تەك قايتىپ ورالعان جوق شىعار. ولاي بولعان شاقتا بەلگىلى شىعىستانۋشى عالىم ت.ك. بەيسەمبيەۆتىڭ تەرەڭ ءارى اۋقىمدى زەرتتەۋى «كوكاندسكايا يستوريوگرافيا» مونوگرافياسىندا كەلتىرىلگەن:

«…ۋسترانەنيە ماللا-حانا رودوپلەمەننىمي گلاۆامي كيپچاكوۆ ي كيرگيزوۆ ۆ 1862 تاكجە موجنو راسماتريۆات كاك يح راسپراۆۋ س نەۋگودنىم ۆوجدەم، كوتوروگو وني كوگدا-تو يزبرالي، پوددەرجالي ي پوساديلي نا كوكاندسكي ترون»9 – دەگەن ءسوزى 1858 جىلعى قازاق، قىرعىز، قاراقالپاقتاردىڭ جاپپاي كوتەرىلۋىنىڭ ارقاسىندا ويدا-جوقتا تاققا قولى جەتكەن ءماللا-بەك سىقىلدى قاۋقارسىز حاننىڭ الدىنا مادەلىقوجا سىندى قاس باتىر ەشقاشاندا بارمايدى دا. سەبەبى ولاي ەتسە – باتىر بۇكىل ەلگە كۇلكى بولىپ، ونىڭ «قوقان حانىنا ايتقانى» ولەڭى اڭىزعا اينالىپ كەتپەس ەدى.

 

تسگا كازسسر، ف. 382, on. 1, د. 5, لل. 215-219. (http://kitap.kz/book/1531-qazaq_ult_azattyq_qozhalysy_v_kitap/1531-qazaq_ult_azattyq_qozhalysy_v_kitap)

تسگا كازسسر، ف. 382, on. 1, د. 5, لل. 215-219.

تسگا كازسسر، ف. 383, on. 1, د. 81, لل. 30-31. وتپۋسك.

ا. ۋرۋنباەۆ. «نەيزۆەستنايا رۋكوپيس پو يستوري كوكاندسكوگو حانستۆا». بۇل زەرتتەۋدە اۆتور وزبەكستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسىنىڭ سيرەك قولجازبالار قورىندا ساقتالعان «حۋلاسات ال-احۆال» قولجازباسىن تالقىلاپ شىققان. ونىڭ جالعىز عانا نۇسقاسى ساقتالعان. رەتتىك سانى №2084. قولجازبا حيجرا بويىنشا 1291 جىلى (1874-75 جج) كوشىرىلگەن. كوشىرمەنى جازعان ادامنىڭ اتى كورسەتىلمەگەنىمەن ونداعى تۇسىنىكتەمەلەردىڭ ارقاسىندا ونى اۆتوردىڭ ءوزى جازعان دەۋگە تولىق نەگىز بار. «حۋلاسات ال-احۆال» قولجازباسىندا 1858 جىلعى كوتەرىلىستى كۇنگەي قازاقتارىنىڭ ناعىز ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى رەتىندە قابىلداۋعا تولىق نەگىز بەرەتىن اۋليەاتالىق قۇدايبەرگەن داتقانىڭ اۋزىنان شىققان مىناداي سوزدەر بار بولىپ شىقتى: «نە ودين يا سوۆەرشيل تاكوە دەلو – ۆسە يلاتيە (كوشپەندى حالىقتار – ە.و.) وت تاشكەنتسكيح ۆوروت ۆ ەتۋ ستورونۋ ۋجە ۆ تەچەنيە دۆۋح لەت دوگوۆاريۆاليس وب ەتوم. يز-زا نەسپراۆەدليۆوستەي ەتوگو «كۋرنوسوگو» جەستوكوگو تيرانا [ميرزى احمادا] مى وكازاليس ۆ تياجەلوم پولوجەني. زنايتە، چتو ۆ توت دەن ۆو ۆسەح يلاتيە تاكجە زادەرجالي سبورششيكوۆ زاكياتا، مى، ۆسە كازاحسكيە ستارشينى، دوگوۆوريليس. چتو تاكيم سپوسوبوم مى يلي پوكونچيم س ەتيم «كۋرنوسىم»، يلي پەرەكوچۋەم ك رۋسسكيم… ەسلي بى مى زنالي، چتو، پريتەسنيايا ناس، ون زابەرەت ۆسە ناشە يمۋششەستۆو، ا نام وستانەتسيا [حوتيا بى] جيزن، تو مى نيكوگدا بى نە ۋشلي ك رۋسسكيم، وتۆەرنۋۆشيس وت گوسۋدارستۆا مۋسۋلمان».

5  ت.ك. بەيسەمبيەۆ «كوكاندسكايا يستوريوگرافيا». يسسلەدوۆانيە پو يستوچنيكوۆەدەنيۋ سرەدنەي ازي ءحVىىى-ءحىح ۆەكوۆ. الماتى: توو «Print-S»، 2009. 274-بەت.

6  تسگا كازسسر، ف. 383, on. 1, د. 81, لل. 38-39. وتپۋسك.

7  مادەلىقوجا. شىعارمالار. وسپانۇلى ءا.، اينابەكۇلى ت. الماتى-2009, 19-بەت

8  تسگا كازسسر، ف. 383, وپ، 1, د. 81, لل. 49-50. وتپۋسك.

9  ت.ك. بەيسەمبيەۆ، «كوكاندسكايا يستوريوگرافيا». 179-بەت

ەرالى وسپانۇلى، سۋرەتشى

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان