ءبىر سۋرەتتىڭ سىرى

مۇستافا وزتۇرىك – ۇمىتىلاتىن ۇل ما ەدى؟!

قازباي قۇدايبەرگەنوۆ – قمۋ-ءنىڭ پروفەسسورى، ءا.تاجىباەۆ اتىنداعى وبلىستىق امبەباپ عىلىمي كىتاپحاناسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى.

ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىنداعى: – ءبىزدىڭ داڭقتى باتىرلارىمىز، ويشىلدارىمىز بەن ەل بيلەۋشىلەرىمىز تەك قازاقستان عانا ەمەس، سونداي-اق بۇكىل الەم بويىنشا ەلىكتەۋگە لايىقتى تۇلعالار» – دەگەن جولدار مەنى مۇستافا وزتۇرىك جايلى ماقالا جازۋعا يتەرمەلەدى. ونىڭ ۇستىنە مۇستافانىڭ ءوز سوزىمەن ايتساق: – مەن الەمدى كوردىم، سوسىن ءوز ەلىمدى كوردىم. نەسىن ايتاسىز ۇلكەن ايىرماشىلىق. سوندىقتان ەلىمە ءوز بىلىمىممەن، كۇشىممەن كومەكتەسۋ ءۇشىن ەلدە قالۋعا شەشتىم دەپتى. ونەرىمەن الەمگە تانىمال بولعان، اتا جۇرتىنا دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىلىگىن اشىق ايتقان ەسىل ەر – 15 ناۋرىز 1995 جىلى بەلگىسىز جاعدايدا قازاعا ۇشىرادى. ونىڭ ومىرىمەن قوشتاسقان كۇنى مەنىڭ ومىرگە كەلگەن كۇنىممەن سايكەس بولۋى، مۇستافا جايلى تەبىرەنە تۇسۋىمە تۇرتكى بولعانداي.

مۇستافا وزتۇرىك جايلى جازبا دەرەكتەردىڭ ءبىرازىن اقتارىپ شىقتىم. مۇستافا قابەنۇلى ءابدراحمان تۇركيانىڭ قايسەرى قالاسى مۇساحودجالى اۋىلىندا 23.11.1954 جىلى ومىرگە كەلگەن. اكەسى قابەن قاجى، جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن بالۋان بولعاندىقتان، وعان تۇرىكتەر وزتۇرىك دەپ لاقاپ ات قويعان. اناسى ءرازيا وزتۇرىك 15 جاسىندا قابەنگە تۇرمىسقا شىعىپ، مۇستافا مەن فەرۋحاندى ومىرگە اكەلگەن. قابەن اتامىز بايبىشەسى ماليكەدەن ۇرپاق كورمەگەن. ماليكە مەن ءرازيا تۋعان اپالى سىڭىلىدەي وتە تاتۋ ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپتى.

مۇستافانىڭ جۇبايى نۇريلا قاراپايىم قازاق قىزى. نازىربەك، ءناسىلحان، اسىلحان اتتى پەرزەنتتەرى قازىر گەرمانيانىڭ ميۋنحەن قالاسىندا تۇرادى. مۇستافانىڭ رۋى نايمان، ونىڭ ىشىندە بايجىگىت، ونىڭ مامبەتى. بابالارى قاراعاندى جاقتان ءبىر تۇندە ۇدەرە كوشىپ، ۇلاستى وزەنىن جاعالاپ شىڭ ەلىنە وتەدى. الايدا بۇل جەرگە دە قىزىلداردىڭ قىرعىنى كەلگەن سوڭ اراعا جيىرما جىل سالىپ، ادامزات اياعى تيمەگەن تاكمالا ءشولىن باسىپ ءوتىپ، ءۇندىستان شەكاراسىنا جەتىپ، پاكيستان ارقىلى تۇركياعا تابان تىرەيدى. سونداعى قايسەري قالاسىنان پانا تاۋىپ تۇرىكتەردىڭ قامقورلىعىنا بولەنەدى.

مۇستافا 16 جاسىندا ستامبۋل قالاسىنداعى مەكتەپتى اياقتاپ، ارنايى جولدامامەن تايۆانعا وقۋعا اتتانادى. بۇل الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن تالانتتى بالالاردى جيناپ وقىتقان تايپەي قالاسىنداعى حالىقارالىق ساياسات ۋنيۆەرسيتەتى ەدى. وسىندا مۇستافا جۋرناليست ماماندىعىن الادى. ەكى مىڭ جىلدىق تاريحى بار كورەي حالقىنىڭ تىلسىم جەكپە-جەك ونەرى تاەكۆوندامەن اينالىسىپ، مۇسىلمانداردىڭ العاشقىسى بولىپ قارا بەلبەۋ 6 دان، كەيىن  7 دان سارى بەلبەۋ يەگەرى اتاندى. گەرمانياعا كوشىپ بارىپ ميۋنحەن قالاسىندا ءوز مەكتەبىن اشادى. سونىمەن بىرگە اسكەريلەر مەن پوليتسيلەرگە شىعىس جەكپە – جەگىنەن جاتتىقتىرۋشى بولادى.

كورەي تىلىندە «تە» دەگەن «اياق» دەگەن ءسوز. «ون» دەگەن «جۇدىرىق» دەگەن ءسوز. «دو» نىڭ كوپ ماعىناسى بار. سوندا تاەكۆوندا جۇدىرىقتىڭ، اياقتىڭ، رۋحتىڭ،تاربيەنىڭ ءبارىن قوسىپ قيمىلدايتىن ۇلكەن ونەر. ال مۇستافا بولسا وسىلاردىڭ بارلىعىن تولىق مەڭگەرگەن، وسى ونەردى قازاق حالقىنا امانات ەتىپ قالدىرعان قازاعىم دەپ وزەۋرەپ وكىنىشپەن وتكەن ۇلى تۇلعا.

1990 جىلى كوكتەمدە مۇستافا وزتۇرىك تاريحي اتا جۇرتىنا كەلەدى. ەڭ الدىمەن قازاقتىڭ ءبىر تۋار ۇلى د.ا.قوناەۆقا بارىپ ارنايى سالەم بەرەدى. وسى جىلدىڭ اياعىندا 12 شاكىرتىمەن الماتىنىڭ سپورت سارايىندا تاەكۆوندادان ادام تاڭقالارلىق شوۋ پروگرامماسىن وتكىزەدى. ادام ايتسا نانعىسىز قيىن، قاۋىپتى، دالدىكتى قاجەت ەتەتىن تومەندەگىدەي تريۋكتەردى ورىندايدى.  1. جەتى شاكىرتىن جۇرەسىنەن وتىرعىزىپ سولاردىڭ ۇستىنەن قارعىپ ءوتىپ، الدىنداعى قالىڭ تاقتاي توسقاۋىلدى اياعىمەن قاق بولەدى. 2. ادامنىڭ توبەسىنە قويعان المانى، اياعىمەن وتە دالدىكتەن قاعىپ تۇسىرەدى. 3. تەمەكىنىڭ كۇلىن شەگىپ تۇرعان كىسىگە ەش جاناستىرماي اياعىمەن سيپاپ تۇسىرەدى. 4. پىشاق جۇزىنە ىلىنگەن ءبىر پاراق قاعاز جىرتىلىپ ۇلگىرگەنشە كولدەنەن تاياقتى قاق بولەتىن ونەردى الەمدە مۇستافاداي ورىندايتىن ەشكىم بولماعان ەكەن. شاكىرتتەرىمەن بىرگە باتىستىڭ بەدەلدى دۇنيە جۇزىنە تارايتىن گازەتتەرىندە جۇمىس ىستەيتىن ەكى ءجۋرناليستى ەرتە كەلىپ،  قازاقتىڭ ۇلى دالاسىن، باي سالت – ءداستۇرىن، شەكسىز كوڭىلىن، تابيعي بايلىعىن الەمگە پاش ەتكىزەدى. وسى شاكىرتتەرىمەن وتكىزگەن شوۋدان كەيىن مۇستافا ەسىمى بۇكىل قازاق دالاسىن ارالاپ  كەتتى، بەدەلى ءوستى. بۇنى كورە المايتىنداردىڭ قىزعانىشتان زىعىردانى قايناعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

قازاقستاندا تاەكۆوندو مەكتەپتەرىن اشىپ، فەدەراتسياسىن قۇرىپ، ونى الەمدىك تاەكۆوندو فەدەراتسياسىنا (WTF) قوستى. ناتيجەسىندە كوپتەگەن شاكىرتتەرى حالىقارالىق تاەكۆوندو جارىستارىنا قاتىسىپ جۇلدەلى ورىنداردى يەلەنە باستادى. مەن بۇل ماقالامدا مۇستافا باۋىرىمىزدىڭ سپورت سالاسىنداعى كوپكە بەلگىلى جەتىستىكتەرىنە كوپ توقتالماي، ونىڭ كەيبىر كەزدەسە بەرمەيتىن ەرەكشە ادامي پسيحولوگيالىق، بيولوگيالىق، پەداگوگيكالىق ەرەكشەلىكتەرىن ايتسام، ماقالا وقىرماندار ءۇشىن تارتىمدىراق بولار.

جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي، مۇستافا جوعارى ءبىلىمدى جۋرناليست ءارى اكتەر. ول 6 فيلمدە باستى رولدە ويناپ، ستسەناريلەرىن جازعان. ءوزىنىڭ قامشىنىڭ سابىنداي از عۇمىرىندە كۇش جىگەرىن، تالانتى مەن مۇمكىندىگىن قازاق حالقىنا باعىشتاپ وتكەن ازامات. ءبىر مىسال. 1986  جىلى ستامبۋلدا رەجيسسەر راحيم گيۋلكيۋوعلى تۇسىرگەن «الاتاي» فيلمىندە مۇستافا باستى رولدە وينايدى. اتالمىش ءفيلمىنىڭ ستسەناريىن ءوزى جازدى. كينونىڭ ءبىر ەپيزودىندا مافيا باسشىسى تىعىلىپ جاتقان مۇستافانى تاۋىپ الىپ، جىگىت بولسان شىق دەيدى. شىقپايدى. باتىر بولسان شىق دەيدى. وعاندا شىقپايدى. قازاق بولسان شىق دەگەندە ارىستانداي اتىلىپ شىعا كەلىپ، قاس قاعىم ساتتە ءبارىن جايپاپ قۇلاتادى. كەزىندە بۇل فيلم ەۆروپانىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە كورسەتىلدى. قازىردە ەكراننان تۇسكەن جوق. ميلليونداعان ەۆروپالىقتارعا مۇستافا اكتەرلىك شەبەرلىگى ارقىلى قازاق حالقىن، قازاق اتاۋىن الەمگە پاش ەتىپ تۇر عوي!

مۇستافا وزتۇرىك التى ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن. ءوزىنىڭ انا تىلىنە ونىڭ تازالىعىنا ەرەكشە ءمان بەرگەن. تاەكۆوندادان ءبىراز تابىستارعا جەتكەن شاكىرتتەرىنە جاتتىعۋ كەزىندە تەك قازاقشا سويلەۋدى، قازاقشا اۋرا قالىپتاستىرۋدى تالاپ ەتكەن. ال ءوزى ارەناعا شىققاندا كوزى وت شاشىپ، قاھارلانىپ، ارقالانىپ كەتەتىن بولعان.

بىزگە جەتكەن باسىلىمداردا مۇستافا وزتۇرىكتىڭ ساۋەگەيلىگىن دالەلدەيتىن جازباشا جولدار كوپتەپ كەزدەستى. مۇستافانىڭ دوسى، شاكىرتى ونىڭ ۇستازدىعىن جالعاستىرۋشى سۋرەتشى بەكسەيىت تۇلكەەۆتىڭ دە (1955-1998 ج) اجالى جۇمباق كۇيىندە. ول ءبىر ەستەلىگىندە: -مۇستافا ءبارىمىز التىنەمەلدە دەمالعانبىز. سول جولى قۇلاندار ءۇيىرىن الىستان دۇربىمەن قاراپ قىزىقتادى. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن مۇستافا: «ويپىرماي، مىنا قۇلاندار انا دۇنيەدەن قاراپ تۇرعانداي عوي»، – دەگەنى بار. «ءمان بەرمەپپىز، سودان ءوزى دە كوپ ۇزاعان جوق» – دەپ جازىپتى.

مۇستافا وزتۇرىكتىڭ دەپۋتاتتىق سايلاۋعا تۇسكەن ۋاقىتتا ەلباسىنىڭ قورعاۋشىلارىن جاتتىقتىرعان. حالىق قانشا قولداعانمەن وتپەي قالعانى، سايلاۋ ناۋقانىنىڭ زاڭسىز بىلىق پەن وتكەنىن دالەلدەسە كەرەك. بەدەلى شارىقتاپ كەتكەن مۇستافانى كورە الماي قىزعانعانداردا ارەكەتسىز بولماعان اۋ. «نۇر استانا» گازەتىندە (21.23.05.2007 ج) جاريالانعان «اقبوز ات مىنگەن اق جولتاي» اتتى ماقالادان مىنا جولداردى وقيمىز: – ءساتسىز سايلاۋ ناۋقانىنداعى ساپاردان ورالىپ كەلە جاتقان مۇستافانىڭ اۆتوكولىگى جولدا تايىپ كەتەدى. كوك مۇز ۇستىمەن شىر اينالعان اۆتوموبيل اقىرى ەشتەڭەگە سوعىلماي توقتايدى. ىشتەگىلەر ءدىن امان. سوندا مۇستافا: «بۇل اينالىپ كەتكەن ماشينە ەمەس مەنىڭ تابانىم» – دەپتى. اللا ونىڭ سوڭعى دەمىنىڭ جاقىن قالعانىن وزىنە سەزدىرگەندەي-اۋ!

جۋرناليست سەرىك جانبولات مۇستافانىڭ الماتىدا وتكەن شوۋ پروگرامماسىن دەرەكتى فيلم رەتىندە ءتۇسىرىپتى. ول مۇستافانىڭ اۆتوكولىكتە ايتقان مىنا ءسوزىن كەلتىرەدى. «مەنىڭ اتى جونىمدە، دانىمدا كورەيادا جازۋلى تۇر. مەن ولە ولگەنشە دانىم وسە بەرەدى. ياعني، قازاق بالاسىنىڭ جەتىستىگى دە مەنىمەن بىرگە بيىكتەي بەرمەك». بىراق سوڭعى ءسوزى ەكەنىن ول ءوزى دە بىزدە بىلگەن جوق ەدىك – دەپ جازىپتى. نە دەگەن ساۋەگەيلىك!

مۇستافا ونەر كورسەتۋگە ارەناعا شىققاندا قىزىپ، ارقالانىپ كەتەتىنىن ايتتىق. ونىڭ الاقانىندا بيوتوك بولعانىن كەز-كەلگەن اۋرۋعا شيپا جاسايتىنىن قارىنداسى فەرۋحاننىڭ مىنا سوزىنەن بايقاۋعا بولادى. بىردە فەرۋحان اناسىنان سۇرانىپ ءبىر جەرگە بارماقشى بولادى. مۇستافا ونى جاقتىرماعانىمەن، قارىنداسىن الاقانىنىڭ ۇشىمەن قۇلاعىنىڭ شەتىنەن سۇيكەپ جىبەرەدى. ارادا جىلدار ءوتىپ مۇستافا الەمگە تانىلىپ ورالعاندا قارىنداسى الدىنان ەركەلەپ شىعىپ:  -«اعا، باياعى ءسىز تاعىپ بەرگەن سىرعا مەنى سان مارتە پالە-جالەدەن ساقتادى، راحمەت»، – دەپتى. ال نەمەرە ءىنىسى ابدۋل ازيز تەيجى مۇستافانىڭ ءوز ەنەرگياسىمەن باس، بۋىن اۋرۋلارىن ەمدەيتىنىن العا تارتادى.

قازاقتىڭ ۇلتتىق داستۇرىنە، ونەرىنە ءبىر قاياۋ تۇسىرمەي سونى دارىپتەپ وتكەن مۇستافانىڭ اكەسى قابەنگە ارناپ «جۇلدىزداردى تىلەيسىن بە» دەگەن ولەڭىن ايتپاعاندا، قاراجورعا، ت.ب. قازاق بيلەرىن ناشىنە كەلتىرىپ بيلەيدى ەكەن.

مۇستافانىڭ اناسى ءرازيا وزتۇرىك اپامىزدا الماتىعا كەلىپ، جاعدايى جاسالماعاندىقتان قايتادان ەلىنە كەتەدى. مۇستافانىڭ جۇمباق ءولىمى اناسىنىڭ جالعىز ۇلىنا دەگەن سەزىمى مىنا ءبىر تومەندەگى جوقتاۋ جولدارىن: –

سۋرەتى تۇر ءوزى جوق،

قايعىدان باسقا ءسوزىم جوق.

جالعىزىم ەسكە تۇسكەندە،

ءىشىم -ءبىر جالىن، سىرتىم-شوق – تۋىنداتىپ انا جۇرەگىن

وكسىگەن، وكىنىشكە بولەگەنى انىق. ءرازيا اپامىزدا 86 جاسىندا دۇنيەدەن وزىپ، جۇبايى قابەنمەن، جالعىزى مۇستافا مەن رۋحتارى تۇركيا توپىراعىندا تابىستى.

مۇستافا اجالدى دا قايسارلىقپەن قارسى العانعا ۇقسايدى. و دۇنەيەگە اتتانىپ بارا جاتقانىن جۇرەگىمەن سەزىنگەن اياۋلى جان توسەكتەن قارعىپ تۇرىپتى. اجالعا كونگىسى كەلمەگەن بولار اللا دەپتى داۋىستاپ. ارى قاراي كۇبىرلەپ كەتىپتى. بالكي اللاعا، جاراتقاعا جالبارىندى ما ەكەن، بالكي ءوز يمانىن ءوزى ايتتى ما ەكەن ول ءبىر اللاعا ايان.

مۇستافا باۋىرىمىز قازاقستاندا ەلگە تانىمال ءبىراز ازاماتتارمەن جاقسى قاتىناستا بولدى. ولار توقتار اۋباكىروۆ، يمانعالي تاسماعامبەتوۆ، دوسحان جولجاقسىنوۆ، تالعات تەمەنوۆ، تۇڭعىشباي ءال-تارازي، نەسىپ ءجۇنىسبايۇلى، قالدىبەك قۇرمانالى ت.ب. قابيبەك مۇحيتوۆ، قايرات قىرعىزباەۆ، سۇلتانماحمۇد شوقپىتوۆ ت.ب. مۇستافانىڭ سۇيىكتى شاكىرتتەرى، ونىڭ اماناتىن جالعاستىرۋشىلار.

بۇكىل الەمدىك تاەكۆوندو فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى چۋنگ چۆون چو نۇرسۇلتان نازارباەۆقا تاەكۆوندودان قۇرمەتتى توعىزىنشى دان دارەجەسى بەلگىسىن، سونداي-اق ءتيىستى بەلبەۋ مەن كيمونو تاپسىرعاندى. بۇل ءسوز جوق ەكى ەل اراسىنداعى مىزعىماس دوستىقتى نىعايتۋعا، مۇستافا باۋىرىمىزدىڭ اماناتىنىڭ تەك قازاقستاندا عانا ەمەس، الەمدىك دەڭگەيدە ورىندالا بەرەتىنىنە ءوز ىقپالىن تيگىزدى. قازىر قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىس، اۋدان، اۋىلدارىندا تاەكۆوندو مەكتەپتەرى اشىلىپ، بەلسەندى جۇمىس ىستەۋدە.

قازاقتا كىندىگىنىڭ قانى تامعان دەگەن قاسيەتتى ۇعىم بار. كەي جاعدايلاردا ۇلىلاردىڭ ومىرلەرىن شەكتەگىسى كەلمەي ما، تۋعان توپىراعى، ياعنى، جەر انا ولاردى قۇشاعىنا الۋعا اسىقپايدى. مۇمكىن ولاردىڭ ومىرلەرىن جالعاستىرا بەرۋىنە مەڭزەيتىن قۇبىلىس پا دەپ ويلايمىن. ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ سوڭعى دەمىن اللانىڭ قۇزىرىنا وتكىزۋى ماكەۋدە، مۇستافا شوقاي بابامىزدىڭ سوڭعى دەمىن پاريجدە بەرۋى، ادامزاتتىڭ ايتماتوۆىنىڭ سوڭعى دەمىنىڭ نەمىس جەرىندە ءوتۋى، ورالحان بوكەيدىڭ ينديانىڭ دەليىندە قايتىس بولۋى، قازاقتىڭ حالىق جازۋشىسى قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ ماسكەۋدە قايتىس بولۋى، ال ءبىز اڭگىمە ەتىپ وتىرعان مۇستافا وزتۇرىك باۋىرىمىزدىڭ تۇركيا جەرىندە كىندىگىنىڭ قانى تامعانىمەن، اتا جۇرتى قازاقستانعا كەلىپ باقيلىق ساپارعا اتتانۋى ونىڭ ەرەكشە قاسيەتىن دالەلدەي تۇسەتىندەي.

ماقالانىڭ باسىندا بۇكىل قازاققا ورتاق مۇستافا باۋىرىمىزدىڭ رۋىنا دەيىن قاداپ ايتتىق. ونداعى ويىمىز ونى ءبىر رۋعا عانا تاڭۋ ەمەس، اعايىندارىنا وي تاستاۋ. وسى جىلدىڭ قاراشا ايىندا مۇستافا الپىس بەس جاسقا تولدى. بىراق ونى ۇلىقتاۋ شارالارى جوقتىڭ قاسىندا. ەشتەن كەش جاقسى دەگەندەي، مۇستافا وزتۇرىكتى ۇلىقتاۋ شارالارىن بەلسەندى تۇردە جالعاستىرا بەرسە نۇر ۇستىنە نۇر بولماق. قاليلا وماروۆ ءىنىمىزدىڭ «بارىپ قايت، بالام اۋىلعا» مۇستافا جايلى تۇسىرگەن ءفيلمىن كەڭەيتىپ، رۋحاني جاڭعىرۋ تالابىنا ساي كورەرمەندەرگە قايتا ۇسىنسا، ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناقتى مىسالى بولاتىنىنا ەشكىم ءشۇبا كەلتىرمەيدى.

 

 

 

 

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان