ءبىر سۋرەتتىڭ سىرى

دۋانا قوجا مەن قۇسشى اتا ءبىر ادام با؟

جازىلعان جايدىڭ جاڭعىرىعى

«قوجالار» سايتىندا بيىل، 2019 جىلدىڭ 4 كوكەك كۇنى بەلگىلى سۋرەتشى ەرالى وسپانۇلىنىڭ «دۋانا قوجا قايدا جەرلەنگەن؟» اتتى زەرتتەۋى جاريالانعان بولاتىن. سودان بەرى اۆتوردىڭ قولىنا وقىرماندار تاراپىنان تىڭ، جاڭا دەرەكتەر كەلىپ ءتۇسىپ، ول ءوزىنىڭ ماقالاسىن تولىقتىرىپ، تەرەڭدەتىپ شىعۋدى دۇرىس كورىپ، سول ەڭبەگىن بىزگە قايتا جولداعان ەكەن. سونى قايتا جاريالاۋدى ءجون سانادىق.      

دۋانا قوجا مەن قۇسشى-اتا ءبىر ادام با؟

قازاقستاننىڭ كۇنگەيىندە، تۇركىستان مەن كەنتاۋ اراسىندا ورنالاسقان قۇسشى-اتا اۋليە مەن دۋانا قوجا جايلى ءسوز قوزعاماس بۇرىن، جالپى «قۇسشى» دەگەن اتاۋدىڭ تاريحىنا قىسقاشا توقتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل اتاۋعا قاتىستى مالىمەتتەر قازاقستانعا قاراعانداكورشى وزبەكستاندا، جالپى ورتالىق ازيا اۋماعىندا كوپتەپ كەزدەسەدى ەكەن. مىسالى، تاشكەنت قالاسىندا قۇسشى-ارىق بولعان. وزبەكستاننىڭ قاشقاداريا وبلىسىندا قۇسشى دەگەن كونە قىستاق بار. تاريح تۇڭعىيعىنا شولۋ جاساساق 15 عاسىردىڭ اياعى مەن 16 عاسىردىڭ باسىندا دۇرىلدەپ تۇرعان اتاقتى شەيباني-حاننىڭ سوڭىنا ەرگەن، سوعان بارىنشا بەرىلگەن التى تايپانىڭ ءبىرى قۇسشى رۋى ەكەن. بۇگىندەرى سول قۇسشىلاردىڭ ءبىرازى ساماركاند وبلىسىنداعى ۇلكەندى-كىشىلى جارتەپە (جارتوبە), جارقىستاق (جاركىشلاك), ۇستاحانا، ۋاتقان (ۆاتكان), تورتكۇل، ت.ب. ەلدى-مەكەندەردە، تاعى ءبىر كىشكەنە توبى قاشقاداريا وبلىسىندا تۇرىپ جاتىر دەگەن دەرەكتەر بار. قۇسشى رۋى وزبەكتەن بولەك قىرعىز حالقىنىڭ قۇرامىندا دا ۇشىراسادى. ولار قىرعىزدىڭ سول قاناتىنا جاتادى جانە بۇگىندەرى تالاس ءوڭىرىن مەكەندەيدى. كەزىندە ابىلاي حاننىڭ قىرعىزداردى شاۋىپ ءبىرازىن وزىمەن الىپ كەتكەنى تاريحتان بەلگىلى. سول قىرعىزداردىڭ قۇرامىندا دا قۇسشى-قىرعىز دەگەن اتالىعى بار. بۇلار قازاقتىڭ اتىعاي رۋىمەن تىعىز بايلانىستا، سوعان بارىنشا ءسىڭىسىپ كەتكەن.

جەر، رۋ اتاۋلارىن قويىپ اڭگىمەنى تاريحتا بولعان قۇسشى ەسىمدى ادامدارعا بۇرساق، وندايلاردا كوپتەپ كەزدەسەدى. سولاردىڭ ىشىندە ەڭ داڭقتىسى الەۋيددين ءابىل-قاسىم ءالي يبن مۇحاممەد ءال-قۇسشى دەسە بولادى. بۇل عۇلاما عالىم 1403 جىلى سامارقاند قالاسىندا تۋىپ، 1474 جىلى كونستانتينوپولدە، ياعني بۇگىنگى تۇركيانىڭ استاناسى ستامبۋل شاھارىندا كوز جۇمعان. ءوز زامانىندا اتاقتى جۇلدىزشى، عالىم بولعان، اقساق تەمىردىڭ نەمەرەسى ۇلىقبەكتەن ءتالىم الىپ، كەيىن ۇستازى جاۋىزدىقپەن ولتىرىلگەن سوڭ گەراتقا قونىس اۋدارىپ، اقىر-سوڭى كونستانتينوپولگە تابان تىرەپ مەحمەد ءىى-ءشى سۇلتاننىڭ سارايىنا قىزمەتكە تۇرعان. سول جاقتا ءجۇرىپ ۇلىقبەكتىڭ ايگىلى «گۇرگەندىك زيدج» اتتى جۇلدىزدار كاتالوگىنا تۇسىنەكتەمەلەر جازىپ، ءوزىنىڭ بەلگىلى «اريفمەتيكا عىلىمى جايلى», «استرونوميا عىلىمى جايلى» تراكتاتتارىن جازىپ اتى شىققان. كورنەكتى ۇستاز رەتىندە ايا-سوفيا مەشىتىنىڭ ىرگەسىنەن مەدرەسە اشىپ، ودان بىرنەشە دارىندى شاكىرت شىققان، كەيىن ولار ايگىلى عۇلامالارعا اينالعان. ءال-قۇسشى قايتىس بولعاندا ونىڭ سۇيەگىن ستامبۋلداعى ايۋب مەدرەسەسىنىڭ قاراستى قورىمعا جەرلەپ، قۇلپىتاسىنا «ءالي قۇسشى – عىلىم ادامى» دەگەن سوزدەر قاشالعان.

قۇسشى اتاۋى تەك ەسىمدى ەمەس لاۋازىمدى دا ءبىلدىرىپتى. مىسالى اتاقتى تاريحشى راشيد-اد-ءديننىڭ 14 عاسىردا جازعان «جىلنامالار جيناعىندا» تۇعلىق-قۇسشى دەگەن قوڭ-قايىت-كەرەيىتتىڭ ەسىمى اتالادى. بىراق بۇل جەردە ونىڭ ەسىمىندەگى تىركەس ءسوز بۇركىت، سۇڭقار سەكىلدى جىرتقىش قۇستاردىڭ كۇتۋشىسىن بىلدىرەتىن «قۇسشى»لاۋازىمىن ەمەس «قوسشى»دەگەن ۇعىمدى بىلدىرسە كەرەك. قوسشى – جورىققا اتتانعان، جولعا شىققان اسكەردىڭ قوسىنا جاۋاپتى ادام. بۇل لاۋازىمنىڭ قۇسبەگىلىككە ەش قاتىستى جوق ەكەنىن ورتا ازيا حاندىقتارىندا قۇسبەگى دەپ حاننىڭ، ءامىردىڭ ورداسىن، قوسىن باسقارعان اسكەرباسىلاردى اتاعانى كورسەتەدى. ولاردىڭ ساياتشىلىق قۇراتىن جىرتقىش قۇستارمەن ءىسى بولماعان.

ەندى قازاقستان اۋماعىندا، قازاق ىشىندەگى قۇسشى اتاۋىنا توقتالساق، ول قۇسبەگىلىكپەن اينالىسقان ادامداردىڭ بۇرىنعى، بۇگىندەرى اينالىمنان شىققان، ۇمىت بولعان بالاما اتاۋى. ال ادام ەسىمى رەتىندە قاراستىرساق، تۇركىستان مەن كەنتاۋ قالالارىنىڭ اراسىنداعىورنالاسقان قۇسشى-اتا اۋىلىنا قاراستى كونە قورىمدا ورىن تەپكەن قۇسشى-اتا اۋليە بولىپ تابىلادى. بۇل تاريحي تۇلعا جايلى اڭگىمە قوزعايتىن بولساق، ول تۋرالى دەرەكتەردى 2014 جىلى «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق مۇراجايى دايىنداپ شىعارعان «قوجا احمەت ياساۋي ەسىمىمەن بايلانىستى اڭىز، ءاپسانا، حيكايالار» جيناعىنىڭ 121-122 بەتتەرىنەن وقىپ بىلۋگە بولادى. وندا قۇسشى-اتا اۋليەگە قاتىستى ءۇش اڭىز كەلتىرىلگەن. ءبىر قىزىعى بۇل ۇشەۋىندە ءۇش ءتۇرلى اڭگىمە باياندالىپتى.

  1. قۇسشى اتانىڭ ەسىمى –احمەت بولعان دەلىنىپ، ول قوجا احمەت ياساۋيدىڭ شاكىرتى، قۇسبەگىلىكپەن اتى شىققانى باياندالادى. سوپىلىق جولدى بەرىك ۇستاعان، تۇركىستاننىڭ شىعىسىنداعى جەتى بۇلاق قاتار اققان ءوڭىردى مەكەن ەتىپ، ءىلىمىن تاراتقان دەلىنگەن.
  2. ازىرەت سۇلتاننىڭ بەلگىلى مۇريتتەرىنىڭ ءبىرى، اتى ءالي-قۇسشى اتا دەلىنىپ، كوزى تىرىسىندە اۋليەلىككە جەتكەن ادام دەگەن مالىمەت بەرىلگەن. جاس كەزىندە قۇسبەگىلىك قۇرىپ، بىردە قارشىعاسى ءبىر بەيىتتىڭ ۇستىنە قونادى دا، قۇسىن شاقىرسا كەلمەيدى. سوندا ءالي-قۇسشى اتىنان ءتۇسىپ: «ەي، نايساپ، قۇسىمدى ۇشىرىپ جىبەر»– دەگەندە، بەيىت استىنان «باياعىدان بەرى ەسكەرۋسىز جاتىر ەدىم، «نايساپ» دەسەڭ دە، ەندى ەل مەنى ەسكەرەتىن بولدى-اۋ، راحمەت. سەنى ماعان اللانىڭ ءوزى جىبەرگەن شىعار»– دەگەن داۋىس شىعىپ، قارشىعانى ۇشىرىپ جىبەرگەن ەكەن دەيدى. اڭىز ءماتىنى سول وڭىردە نايساپ-اتا اتالاتىن ەلدى-مەكەن بار دەگەن سوزبەن بىتكەن. «نايساپ» دەگەن پارسى تىلىندە –انت ۇرعان، وپاسىز، وڭباعان، بۇزىق، نىساپسىز دەگەندى بىلدىرەدى. سوعان قاراعاندا بۇل ءالي-قۇسشىنىڭ اۋليەلىگىن دارىپتەۋ ماقساتىندا شىعارىلعان ءافسانا سەكىلدى.
  3. اۋليەنىڭ قۇلپىتاسىندا «قۇش اتا» دەگەن جازۋ بار، ال شىن ەسىمى – يايددين، قۇس سالۋمەن ەلدى اسىراعان دەگەن سوزدەر كەلتىرىلگەن. قۇش-اتا اتالۋىنىڭ سەبەبى قارشىعالارى اسپاندا تورعايداي توپتانىپ ۇشىپ جۇرەدى ەكەن. قارشىعالارى 7, 11 بولعان جانە اركەزدە ءارتۇرلى بولىپ كورىنگەن. مىسالى، اتىن ەرتتەي باستاسا 3 قارشىعا، مىنگەندە 5 قارشىعاسى بولعان. قاسقىر كەزدەسسە 7 قۇسى، ال ەلدى اشتىق جايلاسا 11 قۇسى بىردەي كوزگە كورىنەدى-ءمىس. قۇستارى ولگەندە ارۋلاپ كومىپ، اس بەرىپ كومەدى ەكەن دەگەن سوزدەر بار.

بۇل ءۇش اڭىزدى دا ءبىر ادام – ايتىسكەر اقىن، فولكلورتانۋشى، عالىم اسقار دۇيسەنبى (1973 جىلى تۋعان) جيناعان ەكەن. كىمنىڭ اۋزىنان جازىپ العانى بەلگىسىز، كىتاپتا سىلتەمەلەر بەرىلمەگەن. قالاي بولعانمەن مۇندا قۇسشى-اتانىڭ قوجا اۋلەتىنەن دەگەن ءسوز جوق، تەك قوجا احمەت ياساۋي عانا اتالادى. سوعان قاراعاندا نە جەتكىزۋشىلەر، نە اۆتوردىڭ قوجالارعا دەگەن كوزقاراسى وزىندىك بولسا كەرەك. سەبەبى بۇگىندەرى قۇسشى-اتا اۋىلىنا قاراستى ەكى قورىم بار. ءبىرى – قوڭىرات رۋىنىڭ جەتىمدەر اتالىعىنىڭ ۇلكەن زيراتى دا، ەكىنشىسى – وسى كىشىگىرىم عانا، ناقتى قۇسشى-اتا اۋليە جەرلەنگەن كونە قورىم. ءبىر قىزىعى سول ماڭايدا جاسايتىن ەرەسەك ادامداردان سۇراستىرسا «ىزدەگەندەرىڭ قوجا اۋليە بولسا – ول قۇسشى-اتا» دەپ جاۋاپ بەرەدى ەكەن.

قىسقاسى، بۇل ءۇش اڭىزدان قۇسشى-اتا اۋليە تۋرالى، ونىڭ شىققان تەگى، اۋلەتى جايلى الدەبىر تىڭ دەرەكتى، نە ەرەكشە مالىمەتتى كورە المادىم. سوندىقتان اڭگىمە باسىن باسقا دا ازاماتتاردىڭ ەستىپ-بىلگەندەرىمەن جالعاستىرعانىم دۇرىس بولار. بىراق، كەزەكتى ولاردان جينالعان مالىمەتتەرگە بەرمەس بۇرىن تاعى ءبىر كىشكەنە شەگىنىس جاساعانىم كەلەدى.

قازاق حالقىنىڭ ىشىندە جۇزگە كىرمەيتىن بىرنەشە ۇلكەندى-كىشىلى توپتار بار ەكەنى بارشاعا بەلگىلى. ولاردى – تورە، قوجا، تولەنگىت، سۋناق، قۇراما جانە باسقالار قۇرايدى. ءوز كەزەگىندە بۇل توپتاردىڭ كەيبىرەۋلەرى قازاق رۋلارى سەكىلدى بىرنەشە اتاعا ءبولىنىپ جاتادى. مىسالى، قازاقتىڭ قوجالارى – سەيىت، قوراسان، اققورعان، دۋانا، باقسايىس، قىلاۋىز، قىرىقساداق تاعى باسقا رۋلاردان تۇرىپ، تاعى دا ىشتەي ساياق قوجا، بالىقشى قوجا، گۇر قوجا، جالاڭاياق قوجا تاعى باسقاداي بولىپ تارماقتالىپ جاتادى. مىنە وسى اۋلەتتەردىڭ ىشىندە ءىرى دەگەن، قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە كەڭ تاراعاندارىنىڭ ءبىرى – دۋانا قوجالار بولىپ تابىلادى. اتىنىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانداي ولار دۋانا قوجا دەگەن كىسىدەن تارايدى. الايدا بۇل ونىڭ شىن ەسىمى ەمەس، ەلگە بەرگەن لاقابى، ال مولدا ازان شاقىرىپ قويعان اتى ءمادى (ماھدي). مۇنىمەن قاتار ءمادى-دۋانا قوجانىڭ تاعى ءبىر، كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن لاقابى بار. ول – قۇسشى-اتا. بۇل جايلى 1997 جىلى العاش قالام تەربەپ گازەتكە جاريالاعان قىزىلوردالىق لاتىش ءابدىحايىمۇلى بولاتىن. ءلاتىش اعانىڭ تاعى ءبىر اماناتتاپ كەتكەن وتە قۇندى دەرەگى – دۋانا قوجانىڭ جاتقان جەرى جايلى بەرگەن مالىمەتى. بۇدان ءارى اڭگىمە وسى ماسەلە توڭىرەگىندە وربىمەك.

اشىعىن ايتساق بۇگىنگە دەيىن دۋانا قوجانىڭ ۇرپاقتارى ايگىلى بابالارىنىڭ جەرلەنگەن جەرى دەگەندە تەك اڭىز-اڭگىمەلەردە اۋىزعا الىناتىن ءبىردى-ەكىلى ەسكىدەن جەتكەن ءافسانا، ياعني اڭىز-اڭگىمەلەرگەعانا سۇيەنەدى. ولاردىڭ وزەگىن دۋانا قوجا قاجىلىق ساپاردان قايتپاعان، مەككەدە قايتىس بولعان، ءتىپتى ورالمايتىنىن ءبىلىپ ارىزداسىپ جولعا شىققان دەگەن سەنىم قۇرايدى. ال ەندى 1997 جىلى العاش جاريالانعان دەرەك كوزىنەن بەرى، ياعني سوڭعى 22 جىلدىڭ ىشىندە، ءلاتىش اعانىڭ ايتقانىن راستايتىن تاعى 17 جاڭا دەرەك تابىلىپ، ەندى ءمادى-دۋانا قوجانىڭ ماڭگىلىك مەكەنى ناقتى انىقتالدى دەۋگە نەگىز تۋىپ وتىر. اسىرەسە، بۇل تىڭ دەرەكتەردى بۇرىن ءبىرىن-ءبىرى كورمەگەن– ءبىرى سوزاقتا تۋىپ سوندا تۇرىپ جاتسا، ەكىنشىسى تۇلكىباستا، ءۇشىنشىسى جەتىسايدا، ءتورتىنشىسى ءتىپتى سوناۋ قاراقالپاقستاندا دۇنيەگە كەلىپ، سول جاقتا بالا كەزىنەن دۋانا قوجا جايلى ەستىپ وسكەن بولسا، باسقا دا ءبىرتالاي، بىرىنە-ءبىرى بەيتانىس ازاماتتاردىڭ ايتقاندارى ءبىر جەردەن شىققانى تاڭعالدىرماي قويمايدى. الايدا سول دەرەكتەردى ۇسىنباس بۇرىن ءمادى قاجى – دۋانا قوجا جايىندا بۇرىننان بەلگىلى، ەل ىشىندە كەڭ تاراعان اڭگىمەلەردىڭ وزەگىن قۇرايتىن وقيعالاردى سىدىرتىپ بولسا بايانداپ وتسەم دەيمىن.

ەل اۋزىندا كەز كەلگەن اۋليە ساناتىنا جاتقىزىلعان ادامعا قاتىستى كوپتەگەن اڭىز-اڭگىمەلەر ساقتالىپ قالاتىنى بارشاعا ءمالىم. كوبىنشە مۇنداي ەسكى سوزدەر ءتىپتى ونىڭ اۋليەلىگىن راستايتىن، راسىندا دا كەرەمەتى بولعانىنان حاباردار ەتە الاتىن جالعىز، باستى دەرەككوزى بولىپ جاتاتىنى بار. سول سەكىلدى دۋانا قوجا تۋرالى دا ءتۇرلى كونەرگەن اڭىزدار بۇگىنگى كۇنگە جەتكەن. ولاردىڭ دەنى قىزىلوردا، تۇركىستان، شىمكەنت وڭىرىندە كەڭىنەن تارالىپ، ماعىنالارى ۇندەس، ۇقساس بولىپ كەلەدى. بۇل اڭگىمەلەردە اۋليەنىڭ كورسەتكەن نەبىر كەرەمەتتەرى، قۇدىرەتىمەن جۇمساپ وتىرعان كيەلى اڭ-قۇستارى، قوججان، قىلىش، ءپىرزادا اتتى بالالارىن قالاي كەنجە ۇلى باقمۇحاممەدپەن قاۋىشتىرعانى جانە كەزەكتى قاجىلىق ساپارىنان قايتپاي، قاسيەتتى مەككەدە جەرلەنگەنى باياندالادى. وسىلاردىڭ ىشىندە ەڭ سوڭعىسى حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن ەرەكشە تاقۋا، اللا-تاعالاعا جان-تانىمەن بەرىلگەن باسقا دا دىندارلارعا قاتىستى اڭىزداردا ءجيى ۇشىراسىپ وتىرادى. بۇل قاراپايىم جانداردىڭ بۇكىل ەل بولىپ قاستەرلەگەن ءدىن يەسىن قايتىس بولعانىندا اللانىڭ شاراپاتىنا بولەنىپ، مىندەتتى تۇردە مەككە مەن ءمادينادا جەرلەنۋىن قالاعانىنان تۋعان كورىنىس. وسىعان وراي، ءارى مىسال رەتىندە، بۇرىنعى زاماندا الدەبىر قازاق قايتىس بولسا قالاي حابار تاراتقانىن كەلتىرسەم دەيمىن. ونداي جاعدايدا قارالى حاباردى ەل ىشىنە جايىپ كەلۋگە اتتانعان جاۋشى، ياعني حابارشى جىگىت، كەزەكتى اۋىلدىڭ شەتىنە جەتە سالا: «پالەنشە دەگەن مەككەگە اتتانىپ كەتتى!» دەپ ايعايلاپ، كەلەسى اۋىلعا قاراي شاۋىپ كەتە بەرەتىن بولعان. الدى ەندى مەككە مەن ءمادينادا جەرلەنگەننىڭ قانشالىقتى قاسيەتتى سانالعانىن قازاق تىلىندەگى «باقيلىق بولدى»، «ماڭگى-باقي ۇمىتپايمىز» دەگەن ءسوز ورامدارى دالەلدەپ بەرە الادى. بۇل ۇعىمدار ءمادينا شاھارىندا ورنالاسقان ءال-باكي، قازاقشا ايتقاندا باقي زيراتىمەن تىكەلەي بايلانىستى. سەبەبى اتالمىش كونە زيرات مۇحاممەد پايعامباردىڭ (س.ع.س.) ءوزى جانە ونىڭ جاقىن اۋلەتى، تۋىستارى جەرلەنگەنىمەن بۇكىل الەمگە اتى جايىلعان.

مەن بۇل جەردە دۋانا قوجانىڭ قايتىس بولعانىنا قاتىستى بۇرىنعى مالىمەتتەردى جوققا شىعارۋدان اۋلاقپىن. كەرىسىنشە، وسى ءبىر ماڭىزدى ماسەلەگە قاتىستى ءوزىم جيعان-تەرگەن دەرەكتەرىم ارقىلى اقيقاتىنا كوز جەتكىزگىم كەلەدى. شىنداپ كەلگەندە بۇل جەردە اقتاڭداقتاردىڭ پايدا بولۋ سەبەبىن وتكەن 20 عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا قوعام ومىرىندە ورىن العان كۇرت وزگەرىستەرمەن، اسىرەسە ءدىن يەلەرىنە كەڭەس ۇكىمەتى تاراپىنان كورسەتىلگەن قياناتقا تولى ءىس-شارالارمەن تىكەلەي بايلانىستىرعان دۇرىس. اسىرەسە، 1920 جىلداردىڭ اياعى – 1930 جىلداردىڭ باسىندا قوجا، يشان مەن مولدالاردى جاپپاي قۋدالاۋ، جەر اۋدارۋ، اباقتىعا قاماۋ، كەيبىرەۋلەرىن ءتىپتى اتىپ تاستاۋ ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە نەبىر كونە قولجازبا شەجىرەلەر جوعالىپ كەتىپ، قانشاما قوجالار باس ساۋعالاپ، تۋعان جەرىنەن بەزىپ، ءتىپتى ءوزىنىڭ تەگىن جاسىرىپ كۇن كورۋگە ءماجبۇر بولعانىن جاقسى بىلەمىز. وسىنىڭ كەسىرىنەن ۇرپاق جالعاستىعى ءۇزىلىپ، عاسىرلار بويى اتادان بالاعا امانات بولىپ كەلە جاتقان نەبىر قۇندى مالىمەتتەر مەن جادىگەرلەر ءبىرجولاتا قۇرىپ كەتكەنى دە بەلگىلى. سول سەبەپتى جۇرت جادىندا ناقتى دەرەكتەردەن گورى كوبىنشە اڭىز-ءافسانالار، دايەكسىز اڭگىمەلەر قالعانى ءبىزدى ءتىپتى تاڭعالدىرماۋى ءتيىس. تەك، ەلىمىز 1991 جىلى ەگەمەندىك العاننان بەرى، ناعىز حالىقتىق رۋحاني جاڭعىرۋ بارىسىندا عانا جوعالتقانىمىزبەن قايتا قاۋىشۋدىڭ، جەلگە ۇشقان اتا مۇرامىزدى تىرنەكتەپ جيناپ ورنىن تولتىرۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى. وندا دا كوبىنشە تەك جۇرناق، جاماۋلارى عانا قولعا ءىلىنىپ جاتىر دەسە بولادى… سونىڭ ءبىر كورىنىسى وسى دۋانا قوجانىڭ ماڭگىلىك مەكەنى جايلى ەل ىشىنەن جينالعان 17 دەرەك كوزى بولىپ تابىلادى. ەندى سولارعا كەزەك بەرەيىن.

1-دەرەك

دۋانا قوجانىڭ تۇركىستان ماڭىنا جەرلەنگەنىن مەڭزەيتىن ەڭ ءبىرىنشى دەرەك دەپ نايمان قوجاباي توقسانبايۇلى شىعارعان «باراق جانە تولەن قاجى»داستانىندا كەلتىرىلگەن مىنا ولەڭ جولدارىن ايتسا بولادى:

ارعى اتاسى شەرى عالي عازىرەتتەن،

ءمۇحامماد-حانافيا اسىل تەكتەن.

قوجا احمەت ۇرپاعى قاجى ءمادى،

كاراماتتى ديۋانا اۋليە وتكەن.

 

اتا-تەگى ءۇش ءجۇزدىڭ ءپىرى ەكەن،

ديۋانا قوجا – پىرلەردىڭ ءدۇرى ەكەن.

ارابتان اق ءدىن ءۇشىن تۇران كەلىپ,

اتا تۇرىك – تۇركىستاندى مەكەن ەتكەن.

داستاندا ءوز زامانىندا ەلگە اتى شىققان بەلگىلى ءدىن يەسى، مۋساننيف سايىپنازار احۋن، ونىڭ ۇلكەن ۇلى ابدىسادىق يشاننىڭ شىققان تەگى اۋىزعا الىنىپ، نايماننىڭ بەدەلدى ازاماتى ەر باراقتىڭ كەنجە ۇلى تولەن قاجىلىققا قول تاپسىرعان ءپىرى ابدىسادىق يشاننىڭ باتاسىن الىپ قاجىلىققا بارعانى باياندالادى. قاجىلىق ساپارىنىڭ ءساتتى بولۋى دۋانا قوجانىڭ ۇرپاقتارىنىڭ قولداۋىمەن تىكەلەي بايلانىستىرىلا جىرلانادى. داستاندى شىعارعان قوجاباي توقسانبايۇلى 1841-1918 جىلدارى جاساعان اقىن. بۇگىنگى قاراعاندى وبلىسىنىڭ جەزدى اۋدانىندا ءومىر سۇرگەن. بىرنەشە تۋىندىسى، ولاردىڭ قاتارىندا «تولەن ءسوزى» دەگەن داستانى ساقتالعان ەكەن. «ەر باراق جانە تولەن قاجى»  سول داستاننىڭ تاعى ءبىر ۇلگىسى ما، باسقا تۋىندىسى ما، مۇنى ازىرگە انىقتاۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى. داستاندىتاۋىپ ساقتاپ قالعان لاتىش ءابدىحايىمۇلى تانىمال قالامگەر ساربۇلاق يبراشۇلىنى تاپسىرعان.س. يبراشۇلى ونى «سايىپنازار احۋن» كىتابىنا ەنگىزىپ «ءمادى قاجى – دۋانا قوجا» قوعامدىق قورىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن 2015 جىلى قىزىلوردا قالاسىندا جارىققا شىعارعان (116-148 بەتتەر).

2-دەرەك

ءوزىنىڭ بۇكىل سانالى ءومىرىن باباسى ءمادى قاجى – دۋانا قوجاعا قاتىستى شەجىرەلەر مەن ءتۇرلى دەرەكتەردى جيناۋعا ارناعان، وسى باعىتتا كوپ جۇمىستار اتقارعان لاتىش ءابدىحايىمۇلىنىڭ (1924-2000) «شىراعدان» گازەتىندە 1997 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا جاريالاعان ماقالاسىندا: «تۇركىستان قالاسىنان كەنتاۋعا باراتىن ۇلكەن جولدىڭ ۇستىندە، قۇسشى اتا مازارىندا قاجى ءمادىنىڭ قابىرى بار. وسىعان جىل سايىن ورازا ايتىندا بارلىق مۇسىلمان رەسپۋبليكالاردان ءدىني عۇلامالار كەلىپ، قۇراندى جاتقا بىلەتىن قاريالار كەزەكتەسىپ قۇران وقيدى. بۇل بۇكىل ورتا ازيا مۇسىلماندارىنا داستۇرگە اينالعان» دەگەن سوزدەر بار ەكەن. بۇعان قوسىمشا اۋليە بابانىڭ باسىندا مەشىت سەكىلدى جايى بولعاندىعى اۋىزعا الىنىپ، قۇران وقۋ ءداستۇرى سوڭعى 6-7 جىل كولەمىندە بەلگىسىز سەبەپتەرمەن توقتاپ قالعانى ايتىلادى. بۇل 2003-2004 جىلدارعا سايادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا سول قۇران وقۋعا كەلىپ جۇرگەن قاريالاردىڭ كوبىسى 1930-شى جىلدارى بەيناماز بەلسەندى بولشەۆيكتەردىڭ قۋدالاۋىنا ۇشىراپ، كورشى ورنالاسقان ورتا ازيا مەملەكەتتەرىنە اۋىپ كەتكەن، سوندا قالىپ قويعان قوجا-مولدا، يشانداردىڭ وزدەرى جانە سولاردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ الدى بولسا كەرەك. سەبەبى، ەل ءىشى تىنىشتالعان سوڭ، ولاردىڭ كوبىسى 1950-شى جىلداردا ەسكى قونىستارىنا قايتىپ كەلگەنىمەن ءبىرتالايى سول جاقتا وزبەك-تاجىك بولىپ، ءسىڭىسىپ كەتكەندەرى جونىندە كوپ ايتىلاتىنى بەلگىلى.

لاتىش اعا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ سىرداريا اۋدانىنىڭ امانگەلدى اۋىلىنىڭ تۋماسى. دۋانا قوجانىڭ ۇلكەن ۇلى قوججاننىڭ ۇرپاعى. قولىندا اتا-بابالارىنان امانات قالعان شەجىرە ساقتاۋلى بولاتىن. ءبىر كەرەمەتى ازىرەت الىدەن باستاپ دۋانا قوجاعا دەيىنگى ۇلى بابالارىنىڭ اتتارىن جاتقا ايتىپ، مۇدىرمەستەن ايتىپ بەرە الاتىن. ءوزىنىڭ تۇراتىن امانگەلدى اۋىلىنان شىعىسقا، قىزىلقۇمعا قاراي «ءمادىنىڭ جايلاۋى»، «ءمادىنىڭ سايى»، «ءمادىنىڭ قىش زاۋىتى» دەگەن جەرلەر بار ەكەنىن، امانگەلدى اۋىلىمەن جاعالاس ورنالاسقان ايدارلى شارۋاشىلىعىنىڭ اۋماعىندا ءمادى قاجى، ياعني دۋانا قوجانىڭ بەل بالالارى قوججان، قىلىش، ءپىرزادا بابالاردىڭ سۇيەكتەرى قويىلعان ساعانانىڭ دا سول ماڭدا ەكەندىگىن ايتىپ، وسىنىڭ ءبارى تەگىن ەمەس دەپ وتىراتىن. ءوزىنىڭ باستى ماماندىعى مۇعالىم بولعان، ءارى ۇزاق جىلدار بويى امانگەلدى سوۆحوزىنىڭ كاسىپوداق كوميتەتىن باسقارعان. لاتىش اعا 1948 جىلعا دەيىن ۇقك (كگب) باقىلاۋىندا بولىپ، ايىنا 2 رەت بەلگىلەنىپ وتىرعان. اسىل اعانىڭ ءدام-تۇزى 2000 جىلى تاۋسىلىپ، ءوزى ۇيىتقى بولعان دۋانا قوجالار اۋلەتىنىڭ شەجىرەسى 2005 جىلى العاش جەكە كىتاپ بولىپ شىققانىن كورۋ بۇيىرمادى.

3-دەرەك

تۇركىستان قالاسىنان باتىسقا قاراي 90 شاقىرىم جەردە، سىرداريانىڭ قىزىلقۇم جاق بەتىندە ورنالاسقان جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ قاندوز اۋىلىندا تۇراتىن بالتاباي جانىبەكوۆ (1940 جىلى تۋعان) دەگەن ازامات، 2000-شى جىلداردىڭ باسىندا قوڭىراتتاردىڭ ءبىر ۇلكەن جيىنىنا قاتىسقانىندا سول ەلدىڭ كونەكوز قاريالارى ونىڭ تەگىن سۇراستىرا كەلە: «تۇركىستاننىڭ ار جاعىنداعى قۇسشى-اتا اۋىلىندا اينالاسى تالمەن قورشالعان، جالعىز اياق جولمەن كىرەتىن توبە باسىندا جاتقان اۋليە – سەندەردىڭ دۋانا بابالارىڭ» دەپ ايتىپ بەرىپتى.

4-دەرەك

سوزاق اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ارىستان كاسىموۆ (1944 جىلى تۋعان) دەگەن كاريا 2014 جىلدىڭ كۇزىندە دۋانا قوجانىڭ جاتقان جەرى قۇسشى-اتا اۋىلى ەكەندىگىن بايانداپ بەردى. بۇل كىسىنىڭ اكەسى 1943 جىلى سوعىسقا كەتىپ شەيىت بولعان، ال اناسى بولسا ونىڭ ەكى جاسقا تولار-تولماس شاعىندا ومىردەن ءوتىپ، ارىستاندى ناعاشى اجەسى باعىپ-قاعىپ جەتكىزىپتى. ءوزى ءمادى-دۋانا قوجانىڭ بەسىنشى ۇلى باقمۇحاممەدتەن تارايتىن جالاڭاياق قوجالار اۋلەتىنەن، ال اجەسى  عايرىمسا كاسيموۆا تەگى بولسا قاشقارلىق قوجالاردان. سول اجەسى 1969 جىلى ونى تۇركىستان قالاسىنا وقۋعا الىپ بارا جاتىپ، جولدا ءبىر توبەنىڭ باسىندا جاتقان اۋليەنىڭ باسىنا اپارىپ قۇران باعىشتايدى. ارىستان اجەسىنەن «بۇل كىم؟» دەپ سۇراعاندا «سەنىڭ باباڭ – دۋانا قوجا وسى» دەپ العاش تانىستىرادى.

ارىستاننىڭ اجەسى عايرىمسا قاسيموۆا بۋراحان اۋليەنىڭ كەسەنەسىنىڭ قوراسىندا ءومىر ءسۇرىپ 91 جاسىندا كوز جۇمىپ، توپىراق سول جەردەن بۇيىرعان. ونىڭ اكەسى شاھقاسىم دا 14 جاسىنان 1864-1936 جىلدار ارالىعىندا وسى اۋليەنىڭ شىراقشىسى بولعان. ال 1936 جىلدان 1949 جىلعا دەيىن بۋراحان اۋليەنىڭ باسىندا شىراقشى وتىرماعان، سەبەبى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ اتەيستىك ساياساتى بۇعان جول بەرمەگەن. تەك 1949 جىلدان باستاپ عايرىمسا اجە شىراقشىلىق قىزمەتتى قايتا جانداندىرعان. 1992 جىلى ول كىسى باقيلىق بولعاننان سوڭ بۋراحان اۋليەنىڭ شىراقشىسى بولىپ ارىستاننىڭ ءوزى وتىرعان. الايدا 1997 جىلى كىشى ءجۇزدىڭ ىشىندەگى تاما رۋىنىڭ ادامدارى بۇل اۋليەنى وزدەرىنىڭ قارابۋرا دەگەن بابالارىنىڭ كەسەنەسى دەپ جاريالاپ، ارىستاندى شەتتەتىپ، وزدەرىنىڭ اراسىنان جاڭا شىراقشىنى تاعايىنداپ العان. ءسويتىپ اتاقتى بۋراحان اۋليەنىڭ ەسىمى مەن قابىرىنە اڭىزدا ءوزى ءمىنىپ جۇرگەن تۇيەسى قارابۋرانىڭ اتى بۇيىرىپتى.

سول سوزاقتىڭ تۇلەگى، بۇگىندەرى وزبەكستاننىڭ استاناسى تاشكەنتكە كوشىپ كەتكەن مانزۋرا اپانىڭ ايتۋى بويىنشا بۋراحان اۋليە مەن تاشكەنتتە جاتقان ايگىلى زاڭگى بابا ەكەۋى اعايىندى ادامدار بولعان، سوڭعىسى قوجا احمەت ياساۋيگە جيەن. ەكەۋى سوپى-اقىننىڭ سۇيەگىن جۋعا كىرگەن ەكەن دەپ بالا كەزىنەن ەستىگەنىن ايتىپ بەردى. مانزۋرا اپايدىڭ اتا-بابالارى سوزاقتا جاتقان دۋانا قوجانىڭ نەمەرەسى، ابىلاي حاننىڭ ءپىرى بولعان جالاڭاياق ازدەردىڭ شىراقشىسى بولعان. ءبىر قىزىعى سوزاقتىڭ تۇرعىندارى، اسىرەسە ۇلكەندەرى ءالى دە قارابۋرانىڭ ساعاناسىن ەسكىشە بۋراحان اۋليە دەپ اتايدى ەكەن.

5-دەرەك

قىزىلوردا وبلىسى قارماقشى اۋدانىنداعى قۋاڭداريا ماڭىنان قىزىل بەلسەندىلەردىڭ قىسپاعىنان 1930-شى جىلدارى بۇقار جاققا جەر اۋعان تۇرمان يشاننىڭ بالالارى ساعداددين (1905 تۋعان، 1950-شى جىلدارى امۋدارياعا، سۋعا باتىپ قايتىس بولعان) جانە ءناجىماددين (1907-1960) دەگەن كىسىلەردىڭ ايتۋىنشا دۋانا قوجا مەن قۇسشى-اتا ءبىر ادام. بۇل مالىمەتتى وسى ەكەۋىنىڭ كىشىسى تۇرمانوۆ ياكۋب ءناجىماددينۇلى (1959 جىلى تۋعان) جەتكىزدى. ءوز سوزىندە ول: «بابالارىمنان كەلە جاتقان امانات – ءمادى قوجا قۇسشى-اتاعا جەرلەنگەن» دەپ شەگە قاققانداي ەتىپ ايتىپ بەردى. ءوزى ەر سەيىتپەمبەت اۋليەنىڭ ۇرپاعى بولىپ كەلەتىنىن، قولىندا باباسىنان قالعان ءمورلى جۇزىگى بارىن دا جايىپ سالدى. بۇل اۋلەتتىڭ ۇلكەندەرى 1960-شى جىلدارى قازاقستانعا قايتا ورالىپ، بۇگىندەرى تۇلكىباس ەلدى-مەكەنىندە تۇراقتاپ قالعان.

6-دەرەك

كەزىندە، 1930-شى جىلدارى قوجا، يشان، مولدالارعا كورسەتكەن قۋعىن-سۇرگىننەن تاجىكستانعا اۋىپ كەتىپ، كەيىن ەل ءىشى تىنىشتالعان سوڭ تۇركىستان ماڭىنا قايتا كوشىپ كەلگەن سەيىت قوجا يشان-بابا 2012 جىلى: «بۇل ماڭدا 7 اۋليە بار، سونىڭ ءبىرى قوسشى-اتا» دەپ ايتىپ بەردى. «قوسشى-اتا ما دۇرىسى، الدە قۇسشى-اتا ما؟» دەگەن سۇراققا، قاريا: «قوسشى-اتا، ال قۇسشى اتا دەپ بەلگىسىز بىرەۋلەر جازعان» دەپ ءتۇسىندىردى. بابانىڭ «قوسشى» دەپ اتالۋىنىڭ سەبەبىن ول اۋليەنىڭ كەزىندە «قوجا احمەت ياساۋي باباعا ارقا جاقتان زيارات ەتىپ كەلگەن قازاقتارعا جول كورسەتىپ، الىپ جۇرەتىن قوسشىسى بولعان، سودان شىققان» دەپ ءتۇسىندىردى. بۇدان شىعاتىنى – قۇل قوجا احمەت ياساۋي بابانىڭ ساعاناسى بوي تۇزەگەن تۇركىستان شاھارىن كوپشىلىك كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەكىنشى مەككە دەپ اتاپ كەلگەنىن ەسكەرىپ، ەل ىشىندە ءجيى ايتىلاتىن «دۋانا قوجا ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىن وسى تۇركىستان شاھارىنىڭ ماڭىندا وتكىزىپ، ايگىلى اۋليەگە قىزمەت ەتكەن» دەگەن ەسكى ءسوزدىڭ تەگىننەن تەگىن شىقپاعانىن كورەمىز.

7-دەرەك

سوڭعى دەرەكتىڭ ەرەكشە قۇندىلىعىن جىراقتا جاتقان، ەسكىلىكتەن جەتكەن تاريحي اڭىز-اڭگىمەلەردىڭ تابيعىلىعى ءالى دە بۇزىلا قويماعان قاراقالپاق جەرىنەن سىر بويىنا، قىزىلوردا قالاسىنا 1993 جىلى قونىس اۋدارىپ كەلگەن تۇرعانقوجا ومىرزاقۇلى ءال-قاراحاني دەگەن ازاماتتىڭ جەتكىزگەن ەستەلىك سوزدەرى راستاي تۇسەدى.

تۇرعانقوجا (1962 جىلى تۋعان) 1970-ءشى جىلدارى قاريالارعا اتشابار بالا بولىپ، سولارعا ءتۇرلى قىزمەت ەتىپ جۇرگەنىندە ەسكىدەن قالعان كوپ اڭگىمەلەر ەستىپ وسكەن جان. كونەكوز كاريالاردىڭ اتتارىن تۇساپ، شىدەرلەپ جىبەرۋ، الىپ كەلۋ، جەم بەرۋ سەكىلدى جۇمىستاردى اتقارىپ جۇرگەنىندە ولار ونى بالاسىنباي «قوجا» دەپ قۇرمەتتەپ اتاپ، سىيلاپ جۇرەدى ەكەن. سول جىلدارى ياساۋي سيلسيلاسىن ۇستانعان ءپىرجان موللا، پاۋەددىن ماقسىم، ءىدىرىس موللا، اتاسىنىڭ ءىنىسى تاسىمبەت قارى، سۇلتانمۇرات سوپى، جارىلقاسىن قوجا، ءمۇسىرالى ءازيزدىڭ نەمەرەسى قۇلجاباي يشاننىڭ بالاسى ساعيدۋللا سەكىلدى ساۋاتتى اقساقالداردىڭ ەستىگەندەرىن تۇرعانقوجا ۇمىتپاي، جادىندا ساقتاپ كەلىپتى. ءبىر قىزىعى سول قاريالاردىڭ ءبارى دە ءمادى قوجانى «دۋانا قوجا» دەمەي، ۇنەمى «قۇس-اتا» دەپ اتاپ وتىرادى ەكەن. جەتى رەت قاجىلىققا جاياۋ بارىپ كەلگەنىن ماقتان ەتىپ، ول اۋليە جايلى نەشە ءتۇرلى اڭىزعا بەرگىسىز ءىس-ارەكەتتەرىن تامسانا بايانداۋدان ءتىپتى جالىقپاسا كەرەك. كەيبىردە الدە-ءبىر بالالار قىزىعىپ ءمادى قوجانىڭ جاياۋ-جالپى ءجۇرىپ وتىرىپ، مەككە-ماديناعا بارعانىنا تاڭىرقاپ «ول قالايشا بارعان، قالاي بارۋعا بولادى؟» دەپ سۇراسا، شالدار «وي، ول اتاڭ ادامنىڭ قۇسى عوي!» دەپ، اۋليەنىڭ جۇرگەن جولدارى جايلى دا تاپتىشتەپ اڭگىمەلەپ بەرەدى ەكەن. ال ەندى، ەڭ باستىسى، «قۇس-اتا اۋليە قايدا جاتىر؟» دەپ بىرەۋى سۇراي قالسا، سوزگە كەلمەستەن ءبىراۋىزدان«تۇركىستاندا، كەنتاۋدا جاتىر» دەپ ايتادى ەكەن.

تۇرعانقوجانىڭ بالا كەزىندە وزىنە ءازيز-اۋليەلەردەي كورىنەتىن سول ءبىر اقساقالداردىڭ ءمادى قوجا تۋرالى، ونىڭ جۇرگەن جولدارى تۋرالى ايتقان اڭگىمەلەردى قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ ءتۇرلى اقپارات كوزدەرىندە جاريالاپ جۇرگەنى قۋانتپاي قويمايدى.

8-دەرەك

2017 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنىڭ اياعىندا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ سىرداريا اۋدانىنىڭ ورتالىعى تەرەڭوزەك كەنتىندە «رۋحاني جاڭعىرۋ جانە ءدىني سانا» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتىپ، وسى جيىنعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگى، ءدىن ىستەرى كوميتەتى ءدىن ماسەلەلەرى جونىندەگى عىلىمي زەرتتەۋ جانە تالداۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، ءدىنتانۋشى عالىم اينۇر ابدىراسىلقىزى (1976 جىلى تۋعان) ارنايى استانا قالاسىنان كەلىپ قاتىسىپ، سويلەگەن سوزىندە:

        «شىركەيلىدە جاتقان قۇلبولدى يشاننىڭ بەسىنشى اتاسى دۋانا – ءمادى قوجا، قۇسشى اتا دەگەن لاقاپ اتپەن اتاقتى بولعان كىسى ياساۋيدەن كەيىنگى ەڭ زور ءىلىم يەسى دەپ اتالادى. سول كىسىنىڭ قابىرى كەنتاۋ مەن تۇركىستان قالالارىنىڭ اراسىندا، قۇسشى-اتا دەگەن ەلدى-مەكەندە جاتىر. مەن سول اۋىلدىڭ تۇلەگىمىن، سول جەردەن شىقتىم، سول كىسىنىڭ بوساعاسىندا وستىك» – دەپ بايانداپ بەردى.

9-دەرەك

2018 جىلدىڭ مامىر ايىندا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جاڭاقورعان اۋدانىنداعى اقتاس مەشىتىنىڭ باسشىسى ناسىرحان ءاززامۇلى بالتاباەۆ (1961 جىلى تۋعان) وزىنىڭ تۋىسى شايمەردەن تاجىقوجاۇلىنان (1942-2008) ەستىگەن اڭگىمەلەرىن بايانداپ بەردى. شايمەردەن يمام دۋانا قوجانىڭ تىكەلەي ۇرپاعى، اۋليەنىڭ بەسىنشى ۇلى باقمۇحاممەدتەن تارايدى. شەجىرەسى بىلايشا تارقاتىلادى: دۋانا قوجا – باقمۇحاممەد – ياكۋبقۇربانقوجا – شاھقوجا – سالىققوجا – ناۋرىزقوجا – تەمىرقوجا – ايقوجا يشان – پىرشە ماعزۇم – تاجىقوجا – شايمەردەن قوجا. ناسىرحاننىڭ ءوزى دە اتاقتى ايقوجا يشاننىڭ تۇقىمى (ايقوجا – يبادۋللا – بالتا ماعزۇم – ءاززام يشان).

ناسىرحاننىڭ ايتۋىنشا ايقوجا يشاننىڭ بالاسى پىرشە ماعزۇمنىڭ نەمەرەسى يكرامحان (يكرام يشان) 1954 جىلداردان قۇسشى-اتا اۋىلىندا تۇرعان. وسى يكرام يشاننىڭ نەمەرە ءىنىسى شايمەردەن ءتاجىحانۇلى 1995-2008 جىلدار ارالىعىنا كەنتاۋ قالاسى، ۇرانعاي مەن قۇسشى-اتا اۋىلدارىنىڭ حالقىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن، كوپكە تانىمال ازامات بولعان، جانە، ەڭ كەرەمەتى – قۇسشى-اتانى دا نازارىنان تىس قالدىرماي، باباسىنىڭ باسىنا بارىپ قۇران باعىشتاپ ءجۇرىپتى. قۇسشى-اتانىڭ ءمادى قاجى، ياعني دۋانا قوجا ەكەنىن ناسىرحان مىنە سول شايمەردەن يمامنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن.

شايمەردەن تاجىقوجاۇلىنىڭ ايتقاندارىنىڭ ىشىندە تاعى ءبىر ەرەكشە ءمانى بار، قۇندى مالىمەت – ءمادى قاجى، ياعني دۋانا قوجانىڭ مولدا ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمى مادىمۇحاممەد بولعاندىعى. شايمەردەن يمام ناسىرحانعا بىرنەشە قۇران كىتاپتارىن ەستەلىككە بەرىپتى، ول دۇنيەلەر ۇيىندە ساقتاۋلى تۇر.

 10-دەرەك 

شايمەردەن اقساقالدىڭ ءسوزىن قۇسشى-اتا اۋىلىنىڭ تۇرعىنى «قۇسشى-اتا» دۇكەنىنىڭ يەسى ءادىل دەنە اقساقال دا راستادى. ول كىسى ايقوجا يشاننىڭ ۇرپاعى  قۇسشى اتا اۋىلىنىڭ تۇرعىنى شايمەردەن اتا «بابامنىڭ وسى جەردە جاتقانىن كەشتەۋ ءبىلدىم» – دەپ ءجيى-ءجيى ايتۋشى ەدى دەگەن ءسوزدى ەسىنە الدى.

11-دەرەك

قۇسشى-اتانىڭ باسىندا يگىلىكتى ىستەر اتقارعان جەتىسايلىق، رۋى سەيىت قوجا تۇرسىناي قاليقىزى جايلى بىرەر ءسوز

(جوعارىدا شايمەردەن يمام جايلى ايتىپ بەرگەن ناسىرحان ءاززام يشانۇلى ويىن توعىتا كەلە جەتىساي قالاسىنداعىتۇرسىناي جەڭەشەسىن ەسىنە الىپ جازىپ بەرگەنى)

رۋى سەيىت قوجا تۇرسىناي جەڭەشەم ايتقانى

            بۇل تۇرسىناي جەڭەشەمنىڭ ءوزى سەيىت قوجا رۋىنان بولعانىمەن، ومىرلىك جولداسى ءابدىشاھيت قاسىمۇلى كوكەمىز دۋانا قوجا اۋلەتىنەن، ونىڭ ەڭ ۇلكەن ۇلى قوججان بابامىزدىڭ ۇرپاعى ەدى. حالىق ءابشايت اعاي دەپ كەتكەن. ويتكەنى ۇستاز، مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ، سودان ءابشايت اعاي اتانىپ، جۇرت سولاي اتاپ كەتكەن. مىنە وسى ءابدىشاھيت كوكەمىزدىڭ جولداسى تۇرسىناي جەڭگەم – ءمادى-دۋانا قوجا بابانىڭ تۇركىستان مەن كەنتاۋ قالاسىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان ۇلكەن كونە قورىم باسىندا, «قۇسشى اتا» دەگەن لاقاپ اتپەن ەلگە بەلگىلى بولعان اۋليەگە 2008 جىلى، بارلىق قاراجاتىن ءوزى كوتەرىپ، بابانىڭ ارۋاعىنا باعىشتاپ مال شالىپ، قۇران وقىتتى. ول جيىنعا شىمكەنت وبلىسىنان، ونىڭ ىشىندە جەتىساي، ارىس، تۇركىستان قالالارىنان، قاراسپان، كوكارال، تورتكول اۋىلدارىنان ادامدار كەلدى. تۇركىستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكى پروفەسسورى، ۇلكەن اقساقالدار قاتىستى. كەنتاۋدان دا كىسىلەر كەلدى. جاڭاقورعاندىقتاردى دا شاقىرعان. سول كەزدە مەن، ءاززام يشانۇلى ناسىرحان، بارىپ ىشىندە بولدىم. ۇلكەن داستارحاندى اينالا سىيماي وتىردىق.

تۇرسىناي جەڭگەم ءىرى دەنەلى، بويشاڭ، سالماعى اۋىر كىسى بولاتىن. وتە سۇلۋ، رەڭدى، ادۋىندى ەدى. اكەسىنىڭ اتى – قاليقوجا. تۇرسىناي جەڭگەم 1936 جىلى تۋىلىپ، بىلتىر 2018 جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ 30-شى جۇلدىزىندا 82 جاسىندا شىمكەنت قالاسىندا تۇراتىن نازيرا دەگەن قىزىنىڭ قولىندا قايتىس بولىپ، ماقتالى اۋىلىنىڭ ءبىرىنشى بولىمشەسىندە – قارا ورىندا وتىرعان ۇلى ءماجيتتىڭ ۇيىنەن، قارا شاڭىراقتان شىعارىلدى. بۇل ۇيدە ۇلكەن ۇلى مالىك بىرگە تۇرادى.

وسى استا تۇرسىناي جەڭەشەم ءمادى-دۋانا قوجا بابانىڭ ءۇش قاسيەتى بولعانىن ايتقانى ەسىمدە. ءبىرىنشى – بۇركىتى، ەكىنشى – جولبارىسى، ءۇشىنشى – ەلىگى  بولعان دەدى. اۋليە بابامىز مەككە قالاسىنا قاجىلىققا جەتى رەت بارىپ كەلگەنىن، سونىڭ ىشىندە ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىن وسى قاسيەتتى تۇركىستاندا وتكىزگەنىن، وسى قالادا باقمۇحاممەد بابامەن اناسى ەكەۋىنە جولىعىپ، بالاسىنىڭ قاسىندا بولعانىن اڭگىمە ەتتى. ءمادى بابانى تىكەلەي جاتقان ورىنى مىنە وسى جەر، لاقاپ اتىمەن ەلدىڭ قۇرمەتتى اۋليەسى بولعان سوڭ «قۇسشى اتا» اتانىپ كەتكەنىن جىر ەتىپ، ەستىپ-بىلگەندەرىن بايان ەتتى.

قۇران باسىندا شەشەن ءتىلدى تۇرسىناي جەڭەشەم: «بۇل جەردە قۇسشى اتا – دۋانا قوجا ما دەپ كۇدىكتەنەتىن ەشتەڭە جوق. «كۇدىك ادامدى يمانىنان ايىرادى» دەگەن ءسوز بار. ءوز باسىم اۋليەگە قارسى كەلگەندەردىڭ وڭعانىن كورمەدىم.ارۋاققا قارسى كەلگەندەردىڭ اقىرى وڭباس، ارۋاقتى سىيلاعانداردىڭ ازابى بولماس» دەگەن. اعايىندار، ارۋاقتى سىيلاپ ەگەلىك جاساپ، قۇران وقىتىپ وتىرساڭدار، ءبارى دە جاقسى بولادى دەگەن» – دەپ، سول كۇنى تەبىرەنىپ، ءجۇزى نۇر شاشىپ، وتكىر كوزىن جۇمباستان بوي-بوي تەرلەگەن ءجۇزىن اق ورامالىمەن ءسۇرتىپ وتىردى. «ءسىز بۇل قۇسشى اتانى، ءمادى-دۋانا قوجا ەكەنىن بۇرىننان بىلەسىز با؟» – دەگەن بىرەۋمىز سۇراعاندا كىدىرمەستەن:«يا، مەن جاستاي كەلىن بوپ تۇسكەن كەزىمدە ۇيگە كەلگەن قوناقتار – قوجا، مولدا، قاريالار، داستارحان باسىندا كۇيەۋىم ابشايتقا ءسوز اراسىندا ءمادى-دۋانا قوجا بابانىڭ تۇركىستاندا، اللانىڭ نۇرى تۇسكەن جەر عوي، قوجا احمەت ياساۋي بابامىزبەن وسى جەردە جاتقاندارىن كوڭىلدەرى تاسىپ ايتىپ بەرگەنىنە كۋا بولدىم. ونىڭ لاقاب اتى قۇسشى اتا بوپ كەتكەندىگىن، تالاي دۋانا قوجالاردىڭ باسىنا بارىپ قۇران وقىپ كەلگەندەرىنە دەيىن ايتىپ وتىراتىن»–دەپ ايتقانى ەسىمدە ساقتالىپ قالدى.

مەن وسى 1-ءشى بولىمشەدە تۇراتىن امانوللا كوكەمنىڭ بالدارىنا تالاي مارتە قىدىرىپ بارعانمىن. سول ۇيگە تۇرسىناي جەڭگەممەن كەلىپ امانوللا كوكەنىڭ ءمادى بابانىڭ ءومىر جولدارى جايلى ايتقان تالاي اڭگىمەلەرىن تىڭداعانمىن. كەيىن وسى امانوللا كوكەمنىڭ اتىندا ماقتالى اۋىلىندا ۇلكەن مەشىت سالىنىپ، وعان ەكىنشى ۇلى قىدىر قوجا باس يمام بولدى. سوندا تۇرسىناي جەڭگەم قۋانىپ: «ناسىرحانجان، بابالارىڭ ءمادى-دۋانا قوجا تۇركىستان مەن كەنتاۋدىڭ ورتاسىنداعى ۇلكەن قورىمدا جاتىر. ول جەردەگىلەر قۇسشى اتا دەپ اتاپ كەتكەن. سەن يشان اتامىزدىڭ بالاسىسىڭ عوي، وسىنى ۇمىتپا» دەگەنى دە ەسىمدە.

تۇرسىناي جەڭەشەم بۇدان كەيىن 2012 جانە 2016 جىلدارى ءوزى تىكەلەي ۇيىمداستىرىپ وسى قۇسشى-اتادا قۇران وقىتقان. سول كەزدەرى بابامىزعا تيە بەرسىن دەپ، بىزدەرگە راحمەتىن ايتىپ وتىرۋشى ەدى.

تاعى دا ءبىر ايتاتىن نارسە كوكارال اۋىلىنىڭ ۇلكەن قاريالارىنىڭ ءبىرى ايقوجا يشان بابامىزدىڭ مۇساحان ماعزۋم دەگەن بالاسىنان تارايدى. اۋلەتتىڭ ۇلكەن اقساقالدارىنىڭ ءبىرى ابدۋللا زاينۋللاۇلى دەگەن كوكەم وسى تۇرسىناي جەڭەشەمە كۇيەۋ بالا بولىپ كەلەدى، سول كىسى دە تاريحتى جاقسى بىلەدى. وسى ابدۋللا كوكەم 2008, 2012, 2016 جىلدارداعى قۇسشى اتا، ءمادى-دۋانا قوجانىڭ باسىنداعى قۇران وقىتۋدى ۇيىمداستىرعاننىڭ ءبىرى. ابدۋللا كوكەم بىلتىر 2018 جىلى دا تورتكول مەن كوكارالدا تۇراتىن اعايىنداردىڭ باسىن قوسىپ ۇلكەن كولەمدە جيىن وتكىزگەن. وعان قىزىلوردا، شىمكەنتتەن دە بىرنەشە اعايىن كەلگەن.

«جامان ادام بىلگەنىن ىستەيدى، جاقسى ادام كورگەنىن ىستەيدى» – دەگەن ناقىل بار. كورگەن، بىلگەنىمىزدى بىلە تۇرا قۇر جۇرە بەرسەك بابانىڭ ارۋاعى ۇرادى. «قۇدايمەنەن ويناساڭ – قۇداي سەنى تىشتىرادى، اۋليەمەن ويناساڭ – اۋليە سەنى قۇستىرادى» – دەگەن ءسوز ءدال بىزگە قاتىستى ايتىلعان ماقال. سوندىقتان دۋانا بابانىڭ باسىنا ەگەلىك جاساپ، كوركەيتىپ، قامقورلىققا الۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى.

                        ناسىرحان ءاززام يشانۇلى بالتاباەۆ

ايقوجا يشان اقتاس مەشىتىنىڭ باسشىسى. 12.04.2019 جىل.

            P.S. ءسوزدىڭ ورايى كەلگەن سوڭ وسى اڭگىمەدە اۋىزعا الىنعان تورتكۇل اۋىلىنىڭ تۇرعىنى مۋساحانوۆ ابدۋللا زاينۋللاۇلى (1950 جىلى تۋعان) وسى سوزدەردى راستاپ، ەنەسى تۇرسىناي قاليقىزىنىڭ اتقارعان يگىلىكتى ىستەرىنىڭ باسى-قاسىندا بولعانىن ايتتى.

12-دەرەك

            تاعى ءبىر قۇندى دەرەكتى جەتىسايلىق ءالايدار قادىروۆ 2019 جىلدىڭ 29 مامىرىندا جەتكىزىپ بەردى. ورازا ايىندا اۋىزاشاردان كەيىن ەكى قاريانى ءوز كولىگىنە وتىرعىزىپ ءۇيدى-ۇيىنە جەتكىزىپ تاستاۋ ءۇشىن جولعا شىققانىندا اڭگىمە ويدا-جوقتا قۇسشى-اتاعا اۋىسىپ، وتىرعان اقساقالدىڭ ءبىرى ول اۋليەنىڭ باسىنا بىرنەشە مارتە بارعانىن اۋزىنا الىپتى. سودان ءالدايدار ونىڭ اڭگىمەسىن ەرتەسىنە ارنايى بارىپ قاعازعا ءتۇسىرىپ سالىپ جىبەردى. وندا مىناداي ەستەلىك ءسوز جازىلعان ەكەن:

«مەن، موللا وسمان مۇسا قاجى جەتىساي قالاسىندا تۇرامىن. 1940-41 جىلدار شاماسىندا دۇنيەگە كەلگەنمىن. اكەم – وسمان قازالى وڭىرىنەن ەل اۋىپ، جەر اۋىپ اۋعانىستانعا كەلىپ توقتاعان ەكەن.

            1993 جىلى يران مەملەكەتىنەن جەتىساي قالاسىنا كوشىپ كەلدىم. شەت ەلدەردە ءجۇرىپ ارابشا، پارسىشا ءبىلىم الىپ يسلام دىنىنەن سۋسىندادىم. ۇلتىم – قازاق. كىشى ءجۇزدىڭ ۇرپاعىمىن.ءداستۇرلى ءدىنىمىزدىڭ سالتتارىن بەرىك ۇستاۋشىلاردىڭ ءبىرىمىن. مۇسىلمان بالاسىنىنڭ يسلام ءدىنىن وقىپ، ۇيرەنگەنىن قالايمىن.

            جىل سايىن قۇربان ايت مەرەكەسىندە جەتىسايلىق زامانداستارىم شوقاباي اتا، اراب اتا، ىسقاق ءاجى، كامەل ءاجى، ءابىل ءاجى، ءابىلاحات قارى، تاعى باسقا كىسىلەرمەن بىرگە تۇركىستان مەن كەنتاۋدىڭ اراسىنداعى قۇسشى اتا قۇرايىش دۋاناعا بارىپ زيارات ەتىپ، جالپى دۇنيەدەن وتكەن ۇلىقتاردىڭ ارۋاقتارىنا قۇران باعىشتاپ، زىكىر سالىپ قايتاتىن ەدىك. وسى ساپارىمىزدىڭ بارلىعىندا، 2009 جىلعا دەيىن، قوقاندىق ىبىرايىم سوپىنىڭ قولىن الۋعا حالىق قۇشتار ەدى. ءبىر ءساتى كەلگەندە ول كىسىنىڭ وتىرعان ورنىن قولىممەن سيپاپ ىقىلاسىمدى ءبىلدىرىپ ەدىم، سول ءساتتى بايقاپ قالعان سوپى مەنى شاقىرىپ الىپ، قولىمنان ۇستاپ تۇرىپ ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ:«تازا ءجۇر، دۇنيەگە قىزىقپا، ءدىن يسلامنىڭ جولىن بەرىك ۇستا»– دەگەن ءسوزى ەسىمدە قالدى. زيارات ەتۋگە وتە كوپ ادامدار كەلەتىن».

13-دەرەك

شىمكەنت قالاسى ءورىس كوشەسىنىڭ تۇرعىنى، ۇزاق جىلدار ەنەرگەتيكا سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن سەردان مۇساباەۆ ءوزىنىڭ ءمادى قاجى – دۋانا قوجانىڭ قوجاكالەن اتالىعىنان ءوسىپ-ونگەن سەيىت باتىر اۋلەتىنەن ەكەنىن ايتىپ بەردى. اتاسى نىسانباي قوجا ءابدىرامانوۆ (1901-1983) بۇقارداعى كوكەلداش مەدرەسەسىندە ءدىني ساۋاتىن اشقان كىسى بولعان. وسى اتاسىنان جەتكەن كونە دەرەكتەردىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى دۋانا قوجانىڭ مولاسى تۇركىستان مەن كەنتاۋ اراسىنداعى كۇرە جولدىڭ بويىنداعى قۇسشى اتا اۋىلىنىڭ شەتىندەگى كونە قورىمدا ورنالاسقانى. بۇل اتادان بالاعا جەتكەن وسيەت.

سەردان مۇساباەۆتىڭ ايتۋىنشا ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى وزبەكستاننان دۋانا قوجا بابانىڭ باسىنا ارنايى ەكى «يكارۋس» اۆتوبۋسىمەن زيارات ەتىپ كەلگەن ۇرپاقتارىمەن بىرگە قۇسشى-اتاعا بارعان. وندا وزبەكستاندىق اعايىندارمەن بىرگە تۇركىستاندىق بابا ۇرپاقتارى دا بولعان.  زياراتشىلار بىرىنەن كەيىن ءبىرى جالعاستىرىپ ۇزاق ۋاقىت باباعا قۇران باعىشتاپ، زىكىر سالعان. جالپى، ورازا بىتكەن سوڭ، قۇربان ايت كۇندەرى كەلگەندە دۋانا قوجانىڭ قابىرىنە وسىلاي ارنايى كەلىپ قۇران باعىشتاپ، زىكىر سالۋ ءداستۇرى ۇزاق جىلدارعا جالعاسىپ كەلگەنىنە كۋا بولعان.

14-دەرەك

دۋانا قوجانىڭ قاي جەردە جەرلەنگەنى جايلى زەرتتەۋمەن تانىسىپ شىققان سوڭ قىزىلوردا قالاسىنداعى «ءمادى قاجى – دۋانا قوجا» قوعامدىق قورىنا جەتەكشىلىك ەتىپ وتىرعان جۇماباي ومارۇلىنا مىناداي حاتتاما كەلىپتى:

«قۇرمەتتى باۋىرىم جۇمان! مەنىڭ ساعان حابارلاسىپ وتىرعانىم، ۇلى بابامىز ديۋانا ء(مادى) قوجانىڭ جاتقان جەرى تۋرالى ەستىگنىمدى جەتكىزەيىن دەپ ەدىم. 1997-2005 جىلداردا مەن قاراعاندى قالاسىندا ءبىر مەكەمە باسشىسى بولدىم. سوندا ءجۇرىپ سول مەكەمەگە قىزمەتكە شىمكەنتتەن كوشىپ كەلگەن، ودان بۇرىن تاشكەنتتەن ورالعان ءبىر باۋىرىمىزدى، سەيىت قوجا تايروۆ ءباھادۇر ءتاجىحانۇلىن الدىم. وتە يماندى، وتە تازا، التىن جىگىت بولاتىن. اپپاق يشاننىڭ شوبەرەسى قۇربانالى قاجىعا وتە جاقىن بولاتىن. ول باۋىرىمز ارقاشاندا ماعا، قۇشاتاعا ءبىر بارامىز، سول ءسىزدىڭ باباڭىز ءمادى قوجا بولادى، باباىزدىڭ جاتقان جەرىن كورەسىز دەيتىن. ءسويتىپ جۇرگەندە، سول جاققا ءبىر ساپارىندا باۋىرىمىز وپات بولدى. سونان سوڭ ونىڭ تۋعان باۋىرى تايروۆ يبراھيممەن حابارلاستىم. ول كۇنى كەشەگە دەيىن «بۇل جاقتا ەلدىڭ ءبارى تۇركىستاننان كەنتاۋعا باراتىن جولدىڭ 10-15 شىقرىمىنداعى زيرات ءمادى قوجانىڭ زيراتى ەكەندىگىنە كۇمانىم جوق» – دەيدى. مىنە، حابارىم وسى. قاراعاندى، جارمۇحامەت ەستايۇلى ماقتۋپوۆ».

15-دەرەك

جاڭاقورعان اۋداندىق ورمان جانە جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ باستىعى نيازحان مۇقانوۆ (1960 جىلى تۋعان) بالا كەزىنەن ۇلكەندەردىڭ دۋانا قوجانى قۇسشى-اتا ەكەنىن ءجيى اۋىزدارىنا العاندارىن، وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە ءتىپتى بابانىڭ باسىن قايتا كوتەرەمىز دەگەن نيەتتەرىنىڭ بولعانىن، بىراق ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن ول نيەتتەرى ىسكە اسپاي قالعانىن ەسىنە الدى.

16-دەرەك

1947 تۋعان اياگوزدىك (سەمەي وبلىسى) جازباگەر باعدات ورالبايۇلىنىڭ «تەگىمىزدى تانۋعا تالپىنىس» اتتى كىتابىندا حازىرەتى ءالى ءال-مۇرتازادان باستاپ بابالار تارقاتىلىپ، كەزەگى كەلگەندە ءمادى قاجىعا قاتىستى مىناداي دەرەك كەلتىرىلىپتى:

«ءمادي (ديۋانا قوجا) كەيدە ءمادى دەپ تە اتايدى. حازىرەت الىدەن تارايدى، ودان بەرى 28 اتا بولىپ وتىر… [بۇدان كەيىن ءتورت ۇلىنا قىسقاشا توقتاپ، ءسوزىن ارى قاراي ساپتايدى] ديۋانا قوجا احمەت ياسساۋيدەن كەيىنگى 2-تۇلعا، كەرەمەت يەسى، تۇركىستاننان كەنتاۋعا بارار جولدا «قۇستى-اتا» مازارىندا جەرلەنگەن».

باعدات ورالبايۇلىنىڭ كىتابى 2015 جىلى الماتىدا جارىق كورگەن.

17-دەرەك

قىزىلوردا قالاسىندا مۇعالىم بولىپ جۇمىس جاسايتىن رۋى – دۋانا قوجا، ال ناعاشى جۇرتى – سابۇلت قوجا، قۇرمانكۇل تورەجانوۆانىڭ دا جەتكىزگەن ەستەلىك اڭگىمەسىنىڭ الاتىن ورىنى ەرەكشە. قۇرمانكۇل اپاي 1966 جىلى قىزىلوردا قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى امانگەلدى اۋىلىنىڭ، اناسى قوعالىكول اۋىلىنىڭ تۋمالارى.

قۇرمانكۇل اپاي العاش رەت قىزىلوردا قالاسىنان ارنايى قۇسشى-اتاعا سوناۋ 1978 جىلى، ياعني 12 جاسىندا اناسى كۇلان ابدىرەيىمقىزىنا ىلەسىپ بارعان جانە ءالى كۇنگە دەيىن ول اۋليەنىڭ باسىنا زيارات ەتۋىن ۇزبەي، جالعاستىرىپ كەلەدى ەكەن. ءبىر ەرەكشەلىگى زيارات جاساۋىنىڭ وزىندىك ءتارتىبى دە قالىپتاسقان. سەبەبى، العاش بارعان كەزىندە قورىمعا كىرگەن بويدا اناسى كۇلان اپا بىردەن وڭعا بۇرىلىپ ۇلكەن تورتقۇلاق كەسەنەگە بارىپ، ىشىندە جاتقان قوس قابىرگە قۇران باعىشتاپ، وقىپ بولعان سوڭ:«بۇل جەردە ءبىزدىڭ سابۇلت سەيىت اتالارىم جاتىر،ەندى مەنسىز كەلسەڭ ءاردايىم وسىلاي جاسا، سوسىن ءمادى باباڭا بار»–دەپ ايتىپتى. كەيىندەرى دە تالاي مارتە اناسى ۇنەمى وسىلاي الدىمەن سابۇلت بابالارىنا، سودان كەيىن قۇسشى-اتا، ياعني دۋانا قوجاعا بارىپ قۇران باعىشتاپ وتىرعان. وسى تاپتىپپەن قۇرمانكۇل اپاي بالا جاسىنان قۇسشى-اتا اۋىلىنداعى كونە قورىمىنا، بابالارىنىڭ باسىنا بارىپ زيارات ەتۋدى داعدىلانعان. اناسىمەن كەلگەندە سول اۋىلدا تۇراتىن بىرنەشە سابۇلت قوجالاردىڭ ۇيىنە توقتاپ جۇرگەن ەكەن. كەيىندەرى قۇسشى-اتا، ياعني دۋانا قوجا باباسىنىڭ باسىنا ەگەلىك ەتكەن كافيا اپايمەن جاقىن تانىسىپ، سونىڭ وكىل سىڭىلىسىندەي بولىپ كەتىپ، ۇيىندە قونىپ ءجۇرىپتى. ۇلتى تاتار كافيا اپاي 2014 جىلى باقيلىق بولعانىن ايتىپ جىلى ەسىنە الدى.

قۇرمانكۇل اپاي قۇسشى-اتادا، تومەندە اعىپ جاتقان «دۋانا قوجا» اتىمەن اتالاتىن بۇلاق جايلى دا ءبىراز دەرەكتەرگە قانىق بولىپ شىقتى. زەرتتەۋىمىزدەن اۋىتقىپ كەتپەۋ ءۇشىن ولار جايلى بولاشاقتا بايانداپ بەرەرمىن.

مۇندا سانمەن بەلگىلەنگەن دەرەك كوزدەرى 17 بولعانىمەن، كەيبىرەۋلەرىندە بىرنەشە ادامداردىڭ ەسىمدەرى كەلتىرىلىپ وتىرعانى بايقاعان بولارسىزدار. بۇعان قوسارىم مەن بۇل دەرەكتەردى قۋالاپ ءجۇرىپ ىزدەستىرىپ، ءبىر ادامنان ەكىنشى ادامعا بارىپ جيناعانىم جوق. جول-جونەكەي، ءوزىم تانيتىن، شەجىرەگە قىزىعاتىن جاناشىر جانداردارعا اماناتتاپ تاپسىرا ءجۇرىپ جيناستىردىم. «دۋانا قوجا قايدا جەرلەنگەن؟» اتتى ىزدەنىس-ماقالام جاريا بولعان سوڭ تاعى ءبىراز مالىمەت قولىما كەلىپ ءتۇستى. ونىڭ ۇستىنە اناۋ اۋىلداپالەنشە دەگەن بىرنەمە بىلەدى ەكەن دەپ شاپقىلاپ جۇرە بەرۋگە قالتام دا كوتەرمەيدى. جۇرت قاتارى اركىمنىڭ باسىندا بار كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىگىم بار، قۇداي بەرگەن ونەرىم دە مۇرسات بەرە بەرمەيدى. بار ايتارىم بۇل دەرەكتەر ماعان ءوزى كەلدى دەسەم اقيقاتتان الىستاپ كەتپەسپىن. تەك ەرەكشە، ارنايىباسىپ ايتقىم كەلەتىنى –بۇل مالىمەتتەردىىقتياتپەن جيناستىرىپ، توپتاستىرۋعا «ءمادى قاجى – دۋانا قوجا» قوعامدىق قورىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن جۇماباي ومارۇلى مەن اعايىنداردىڭ كومەگى كوپتەپتيدى. مەنىكى سول ورتاعا تۇسكەن دەرەكتەردى سارالاپ، وي جۇگىرتىپ، تۇيىندەپ، ءبىر ارناعا ءتۇسىرىپ،كوپشىلىكتىڭ نازارىنا ۇسىنۋبولدى. ال ەگەر الدىما ناقتى ماقسات قويىپ، وسى دەرەكتەردە كەلتىرىلگەن ءبىرتالاي ادامداردىڭسوڭىن قۋالاي بەرسەم بۇدان دا كوپ، مول دەرەكتەرگە كەنەلىپ قالاتىنىما ءشۇبا كەلتىرمەيمىن.«ەل ءىشى – التىن قازىنا» دەيدى حالىق ناقىلى.

ال ەندى قۇسشى-اتا جاتقان قابىردىڭ سوڭعى جىلدارعى جاعدايى تۋراسىندا قىسقاشا ايتىپ وتسەم دەيمىن.

اۋليەنىڭ سۇيەگى بيىك توبەنىڭ باسىندا ورنالاسقان. جان-جاعى كەسەكپەن قالانىپ، ءبىر جاعىن الا شىراقشىنىڭ كىشكەنە ءۇيى جالعاسا سوعىلعان. ەلەكتر جارىعى وتكىزىلىپ، وت جاعاتىن كىشكەنە پەش ورناتىلعان. ۇيگە 1,5 مەتردەي اعاش ساتىمەن كوتەرىلەدى. وسىنىڭ ارقاسىندا ىشىنە كىرگەن ادام دۇعا وقىعانىندا تەرەزەنىڭ ارعى جاعىندا جاتقان بابانىڭ قابىرىنىڭ جانىندا وتىرادى ەكەن. اۋليەنىڭ باسىندا 2015 جىلعا دەيىن شىراقشى بولىپ ۇلتى تاتار، جاسى سەكسەنگە تاياعان كافيا اپاي وتىرعان. ول كىسىنىڭ كوزى تىرىسىندە كورگەن جۇماباي ومارۇلى «قۇسشى-اتا جايلى نە بىلەسىز؟» دەپ سۇراعانىندا ايتقانى ءمادى بابانىڭ ۇرپاقتارى – دۋانا قوجالاردىڭ ىشىندە، بىلەتىندەرى، اندا-ساندا كەلىپ زيارات ەتىپ كەلىپ-كەتىپ جۇرەدى ەكەن. مال شالىپ، قۇران تۇسىرگەندەرى دە بولعان. ۇلكەن جولدىڭ بويىنداعى «قۇسشى اتا احمەت قۇلقوجا احمەتتىڭ شاكىرت دوسى» دەگەن جازۋدى كىم ورناتقانىنان حابارسىز ەكەنىن ايتىپ، «سوڭعى كەزدە بىرەۋ تۇسىنىكسىز ءبىر جازۋلاردى ءىلىپ قويىپتى، ولاردىڭ قايدان پايدا بولعانىن ءبىر قۇداي ءبىلسىن» دەپ قىسقا قايىرىپتى. ءوزى شىراقشىلىق ەتىپ وتىرعان اۋليەنىڭ كىم ەكەنىن جەتە بىلە بەرمەيتىنىن دە جاسىرماعان. تەك «قوجا احمەت ياساۋي اۋلەتىنەن شىققان اۋليە، مەن 1961 جىلى وسى ۇيگە كەلىن بولىپ تۇسكەندە قايىن اتام، دۇنيەدەن وتكەنشە شىراقشىلىق جاساعان» دەگەندى، 1979 جىلى ابدەن توزعان شىراقشىنىڭ ءۇيىن جاڭارتىپ، ەسىگىن باسقا جاقتان شىعارىپ قايتادان سالىنعانىن ايتقان. ءۇي فۋندامەنتسىز، تازا قام قىشتان كوتەرىلىپ شيفرمەن جابىلعان.

كوڭىل اۋدارا كەتەتىن جاي – بۇگىندەرى ەسكى قورىمنىڭ اينالاسىن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ مەكەن-جايلارى قورشاپ جاتىر. ءبىر جاعى ەسكى زيراتتىڭ شەتى بولسا، ەكىنشى جاعىن سولاردىڭ ۇيلەرى مەن قورا-قوپسىلارى قاماعان. وسىنىڭ سالدارىنان اۋليەنىڭ مولاسىنا كەلگەن زيارات ەتۋشىلەر الدىمەن مارقۇم كافيا اپايدىڭ بالاسى اليجان تۇرىپ جاتقان اۋلاعا كىرىپ، سول ۇيگە قاراستى جەردى باسىپ ءوتىپ بابانىڭ باسىنا وتۋگە ءماجبۇر. جەردىڭ يەسى وعان قارسىلىق بىلدىرمەيدى، سەبەبى ءۇي قۇرىلىستارى جالعىز اياق جولدان ءبىرشاما الشاقتا تۇر. كەرىسىنشە قولىنان كەلگەنىنشە قولعابىس كورسەتىپ وتىرادى.

ەل مويىنداعان اۋليە جاتقان سوڭ باسىندا اتى-ءجونى جازىلعان بەلگىسى دە بولادى. قۇسشى-اتاعا قاتىستى مۇنداي جازۋدىڭ بۇگىندەرى ەكەۋى بار. ءبىرىنشىسى كەنتاۋعا اپاراتىن جولدىڭ جيەگىندەگى سىلتەمە بەلگى. وعان «قۇسشى-اتا احمەت قۇلقوجا احمەتتىڭ شاكىرت دوسى» دەگەن جازۋدى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ماۆزولەيىنىڭ ءتۇرلى-ءتۇستى فوتوسۋرەتىمەن كوركەمدەپ، جابىسقاق پلەنكاعا باستىرىپ جەلىمدەن قويعان. مۇنى استە مەملەكەتتىك كونە ەسكەرتكىشتەر قوعامى جاساتسا كەرەك. سەبەبى مۇندا جوعارىدا تالدانعان 2014 جىلى «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق مۇراجايى دايىنداپ شىعارعان «قوجا احمەت ياساۋي ەسىمىمەن بايلانىستى اڭىز، ءاپسانا، حيكايالار» جيناعىندا كەلتىرىلگەن احمەت تۋرالى اڭىزداردىڭ بىرىندەاتالعان شاكىرتتىڭ ەسىمى بار. ەكىنشى بەلگى بولسا قۇسشى-اتانىڭ قابىرىنە جاناي تۇرعان شىراقشىنىڭ ءۇيىنىڭ الدىنداقويىلعان قارا ءمارمار تاس. ونىڭ جوعارعى جاق بەتىنە «قۇسشى اتا ءمادى دۋانا قوجا» دەگەن جازۋ، ودان تومەن بابانىڭ بالالارى «قوججان، قىلىش، ءپىرزادا، باقمۇحاممەد اۋليەلەر» دەگەن سوزدەر قاشالعان. بۇل ءمارمار تاقتا 2008 جىلى ورناتىلىپتى. ونى ءوزىنىڭ جەكە ىقىلاسىمەن تۇرعىزعان ازاماتتىڭ ەسىمىن انىقتاپ الۋ قيىندىققا سوقپادى. ءمارمار تاستى قىزىلوردا قالاسىنىڭ تۇرعىنى دۋانا قوجانىڭ ۇلكەن ۇلى قوججاننان تارايتىن بەكپەمبەتوۆ سەرىك بابامجارۇلى (1970 جىلى تۋعان) قويىپتى. مۇندا شىنىمەن دۋانا باباڭنىڭ جاتقانىن كىمنەن، قاشان ەستىپ ءبىلدىڭ دەگەن سۇراققا سەرىك:

        – 1997-1998 جىلدارى سىرداريا اۋدانى امانگەلدى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى شەجىرەشى ابدۋلاتيف (لاتىش) ابدىقايىمۇلى مەن ازقوجاەۆ ومار كوكەلەرىم قوجالاردىڭ شەجىرەسىن تولىقتىرىپ كىتاپ ەتىپ شىعارماقشى بولدى. سول كەزدە مەن بۇل كىسىلەردى اۆتوكولىگىممەن تاسىمالداپ قىزمەت جاسادىم. جەتى اتامدى تولىقتىرىپ جازىپ الىپ، بابالارىمنىڭ قاي جەردە جاتقانىن سۇراستىردىم. ولار «تۇركىستان قالاسىنان كەنتاۋعا بارار جولدا ءبىر قىردان اسىپ تۇسكەنىڭدە، وڭ جاعىڭدا ءمادى قوجا – دۋانا باباڭ جاتىر» دەگەن بولاتىن. «ءاجى باباڭ بولسا ياساۋي ماۆزولەيىندە، التاي بابا جاڭاقورعاندا جايىلما دەگەن جەردە» – دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدى.

        2008 جىلى ءمادى بابانىڭ جاتقان جەرىن كەلىنشەگىم ايگۇل ەكەۋمىز ىزدەپ باردىق. ءلاتىش اعانىڭ ايتۋىمەن تەز تاپتىق ءارى بابانىڭ ءوزى دە بىزگە «كومەكتەستى». تۇسىنا كەلگەن كەزدە باباعا قاراي سىلتەمە «سترەلكا» كورىنسە بولا ما، الايدا ءبىز ونى ەلەمەي ارى ءوتىپ كەتىپ، ءبىراز ۋاقىت بوسقا سەندەلىپ، اقىرى كەرى قايتىپ الگى بەلگى كورىنگەن جەرگە ورالىپ بابانىڭ جاتقان جەرىن تاپتىق. ءبىر كەرەمەتى ءۇيىن انىقتاعان سوڭ جاڭاعى مەڭزەگەن بەلگى زىم-زيا جوق بولىپ كەتكەنى.

        ءبىرىنشى بايقاعانىمىز بابانىڭ باسىندا ەشقانداي بەلگى جوق ەكەن. شىراقشى كافيا اپايمەن تانىسىپ، باباعا قۇران باعىشتادىق. بابانىڭ ءۇيىنىڭ ىشىندە بىرەۋلەر گازەت قيىندىسىن قالدىرىپ كەتىپتى. وقىسام وندا ءمادى قوجا – دۋانا بابا جايىندا ماقالا جازىلىپتى. بۇدان سوڭ «بابانىڭ جاتقان جەرى ما، الدە باسقا ما؟» دەگەن كۇمانىم ءبىرجولاتا سەيىلدى. ءارى قاراي اۋىلدىڭ ىشىنە كىردىك، مەشىتكە باردىق. اۋىل اقساقالدارىنان «ءمادى قوجا دۋانا بابانىڭ جاتقان جەرىن بىلەسىزدەر مە؟» دەپ سۇرادىم. ولاردان «ءمادى قوجا دەگەندى بىلمەيمىز، ەگەر قوجا بولسا ول قۇسشى اتا، سول كىسى قوجا بولعان» دەگەن جاۋاپ الدىم. ءبىزدىڭ بابامىزدى ول جاقتا قۇسشى اتا دەيدى ەكەن. ەلگە ورالعان سوڭ گازەتكە ماقالا جازعان كىسىنى تاۋىپ الدىم، جاقىن تانىسىپ بىلىستىك. قىزىلوردا قالاسى تالسۋات اۋىلىنىڭ تۇرعىنى، كەلىنشەگى قوجا، ال ءوزى قىپشاق اسىلبەك دەگەن ازامات ەكەن.

        سول 2008 جىلى ورازا ايىندا باباعا، كەلىنشەگىممەن تاعى باردىق. سول جولى جولداسىم «باباعا بەلگى قويساق بولا ما؟» دەپ مەنەن سۇرادى. ويلاسىپ باباعا ءمارمار تاستان بەلگى قويامىز دەپ ۋادە ەتىپ ەلگە قايتتىق. بەلگىنى ءبىر ايدان سوڭ اپارىپ قويدىق. ءبىر اي ىشىندەگى باستان وتكەرگەن كەرەمەتتەردى ايتۋىمدى ارتىق سانايمىن، قۇپيا بولىپ قالسىن. زيارات ەتىپ كەيىن تاعى بىرنەشە باردىق. بارعان كەزدە ەكى-ءۇش مارتە ايگۇلگە كورىندى. جىلىنا ەكى مارتە زيارات ەتىپ تۇرامىز» – دەپ اڭگىمەلەپ بەردى.

بۇل دەرەكتەگى مالىمەتتەردى تولىقتىرۋ ءۇشىن جوعارىدا اۋىزعا الىنعان اسىلبەكتىڭ كەزىندە گازەتكە جاريالاعان ماقالاسىمەن تانىسقاندا دۇرىس بولار ەدى، الايدا ونىڭ ءساتى ازىرگە تۇسپەدى. بولاشاقتا ونىڭ دا رەتى كەلىپ قالار دەپ ويلايمىن.

سوڭعى جىلدارى ءمادى قاجى – دۋانا قوجانىڭ باسىنا قىزىلوردادان زيارات ەتىپ تۇراقتى بارىپ-كەلىپ جۇرگەن ۇرپاقتارى تابىلىپ وتىرعانى قۋانتپاي قويمايدى.

مىنە، دۋانا قوجانىڭ جاتقان جەرى تۋرالى ازىرگە ايتارىمىز وسى. بۇدان ءارى ابدەن توزعان، ەسكىرىپ، قۇلاۋعا بەت العان شىراقشىنىڭ ءۇيىن نە ىستەپ، توڭىرەگىن قالاي رەتكە كەلتىرۋ جاعىن شاماسى كەلەتىن ازاماتتار قولىنا الىپ، ىسكە اسىرسا دۇرىس بولار ەدى دەپ ءسوزىمىزدى قايىرماقپىز.

     ءسوز سوڭىنا

جۋىردا قۇسشى-اتانىڭ باسىندا جاڭا شىراقشى پايدا بولىپتى دەگەن سوزدەن حاباردار بولعان سوڭ ول كىم بولدى ەكەن دەپ ىزدەستىردىم. سويتسەم سول اۋىلدىڭ تۇرعىنى، جاقىندا زەينەتكەرلىككە شىققان سايىپنازار دەگەن سابۇلت قوجا ەكەن. بۇل كىسى جايلى مارقۇم بولعان شىراقشى كافيا اپايدىڭ ۇلى اليجانمەن (وزبەك) كەزدەسىپ سۇراستىرسام، سوڭعى ۋاقىتتا قۇسشى-اتاعا شىراقشىلىق ەتەيىن دەپ كەلىپ سۇراپ، نيەت قىلىپ جۇرگەن سوڭ رۇقساتىمدى بەرگەنمىن. ءوزىم شارۋا بولعان سوڭ كۇندەلىكتى تىرلىكتەن قولىم دا تيە بەرمەيدى، شىراقشىنىڭ ءۇيى دە كۇننەن كۇنگە توزىپ بارا جاتىر، سوعان قاراسا نەم كەتەدى دەپ ويلاپ قارسى بولعان جوقپىن دەدى. سودان، ماعان ىلەسىپ كەلگەن مۇحتار ىنىممەن شىراقشىنىڭ ۇيىنە باردىق. قاراساق سىرتىنداعى سىلاعى بۇرىنعىدان دا كوبىرەك قۇلاپ ءتۇسىپ قالىپتى، ەسەسىنە ىشىندە جاڭادان پەش قالانىپتى. باسقا ءبىر اسا ءبىر كوزگە ىلىنەر وزگەرىستى بايقامادىم. قۇران وقىپ قايتىپ كەتتىك.

كەيىن سايىپنازاردىڭ وزىمەن دە حابارلاسۋدىڭ، جۇزدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. قولىندا ساقتاۋلى ۇزىن وراما، ءبىراز مورلەر باسىلعان ەسكى شەجىرەسى بار ەكەن. ونى اكەسى قايتىس بولعاندا سوۆەت ۇكىمەتىنىڭ وبليگاتسيالارى ورالىپ ساقتالعان قاعازداردىڭ اراسىنان تاۋىپ الىپتى. شەجىرەسىنىڭ اۋدارماسىن دا جاساتقان ەكەن. سونى قىزىعا وقىپ شىتىم. سويتسەم شەجىرىنىڭ باسىندا بابالارىنىڭ مۇحامەد-حانافيادان تارايتىندارى جازىلىپتى. ورتاسىنا تامان تىزىمدە «قۇششى اتا» دەگەندە ەسىم كەزدەسەدى. سونىڭ نەگىزىندە قۇسشى-اتانى بابام دەپ ساناپ، شىراقشىلىق ەتۋگە اليجانعا بارعان ەكەن. مەن ونىڭ شەجىرەسىنىڭ شالا ەكەندىگىن، وندا ورەسكەل، شەجىرەسىن جوققا شىعاراتىن قاتە جىبەرىلگەنىن ايتتىم. سەبەبى، ءوزى سابۇلت قوجا بولسا – وندا سەيىت قوجالارعا جاتادى. ال سەيىتتەر ازىرەتى ءالىنىڭ ەگىز ۇلىنىڭ كىشىسى حۋسەينگە بارىپ تىرەلەدى. «ساكە، ءسىزدىڭ قولىڭىزداعى شەجىرەدە مۇحامەد-حانافيادان تارقاتىلۋى قالاي؟» دەپ سۇرادىم. بۇعان سايىپنازار:«سوندا مەنى دۋانا قوجا قىلماقشىسىڭ با؟» دەپ شامداندى. «مەن ەمەس، شەجىرەڭىز سولاي ايتىپ تۇر، ال باسى قاتە جازىلعان شەجىرەنى قابىلداي المايمىن. قۇششى اتاڭىزدىڭ دا ەسىمىنەن بولەك ناقتى دەرەك جوق، تاريحتا قۇسشىلار كوپ. جالپى، تۇبىندە قاتە كەتسە، ورتاسىندا شىن جازىلۋى كۇمان تۋدارادى» دەدىم. بۇل سوزىمە، ول:«بۇل شەجىرەنى ءوزىم جاعان جوقپىن، قاتە مەنەن ەمەس قوي» دەۋدەن باسقا ءۋاج ايتا المادى. قۇسشى-اتادا تۋعانىن، بۇل قورىمدا ءبىراز بابالارى جەرلەگەنىن الدىما تارتتى.

وسىعان وراي مەنىڭ ويىما جوعارىدا، 17 دەرەكتەگى قىزىلوردالىق قۇرمانكۇل تورەجانوۆانىڭ ەستەلىگىندە كەلتىرىلگەن تىڭ مالىمەت تۇسكەنى. 1978 جىلى 12 جاسىندا قۇسشى-اتاعا اناسىنا ىلەسىپ العاش كەلگەندە ەستىگەن – قورىمعا كىرگەندە وڭ جاعىندا جاتقان تورتقۇلاق كەسەنەنىڭ ىشىندە جاتقان سابۇلت قوجالاردىڭ قوس قابىرى تۋرالى اڭگىمەسى كوپ جىلدار وتكەن سوڭ وتكەن-كەتكەن بابالارىنا قىزمەت ەتۋگە نيەت قىلعان سايىپنازاردى شاتاستىرعان-اۋ دەگەن توقتامعا كەلدىم.

ءبىر قىزىعى قۇرمانكۇل زيارات ەتىپ كەلگەن كەزدەرى وسى سۇلتاننازاردىڭ شەشەسى تۇراتىن ۇيگە تالاي مارتە تۇنەگەندە ەكەن – ناعاشى جۇرتى عوي! قازىر سۇلتاننازاردىڭ شەشەسى احمەت دەگەن ۇلىنىڭ قولىندا ەكەن، دەنساۋلىعى ناشارلاپ ءبىراز ۋاقىتتان بەرى سال بولىپ جاتىپ قالىپتى. ال ەندى سۇلتاننازار مەن ءىنىسى احمەتتىڭ قۇرمانكۇلدى تانىمايتىنىن، بۇرىن قۇسشى-اتا جايلى تەرەڭ ىزدەنبەگەنىمەن تۇسىندىرەمىن.

 

ەرالى وسپانۇلى (+7 701 393 42 24)

شىمكەنت-قىزىلوردا، 31.05. 2019 جىل

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان