Bir surettiñ sırı

Duana qoja men Qwsşı ata bir adam ba?

Jazılğan jaydıñ jañğırığı

«Qojalar» saytında biıl, 2019 jıldıñ 4 kökek küni belgili suretşi Eralı Ospanwlınıñ «Duana qoja qayda jerlengen?» attı zertteui jariyalanğan bolatın. Sodan beri avtordıñ qolına oqırmandar tarapınan tıñ, jaña derekter kelip tüsip, ol öziniñ maqalasın tolıqtırıp, tereñdetip şığudı dwrıs körip, sol eñbegin bizge qayta joldağan eken. Sonı qayta jariyalaudı jön sanadıq.      

DUANA QOJA MEN QWSŞI-ATA BİR ADAM BA?

Qazaqstannıñ küngeyinde, Türkistan men Kentau arasında ornalasqan Qwsşı-Ata äulie men Duana qoja jaylı söz qozğamas bwrın, jalpı «Qwsşı» degen ataudıñ tarihına qısqaşa toqtap ötkim keledi. Bwl atauğa qatıstı mälimetter Qazaqstanğa qarağandakörşi Özbekstanda, jalpı Ortalıq Aziya aumağında köptep kezdesedi eken. Mısalı, Taşkent qalasında Qwsşı-arıq bolğan. Özbekstannıñ Qaşqadar'ya oblısında Qwsşı degen köne qıstaq bar. Tarih twñğıiğına şolu jasasaq 15 ğasırdıñ ayağı men 16 ğasırdıñ basında dürildep twrğan ataqtı Şeybani-hannıñ soñına ergen, soğan barınşa berilgen altı taypanıñ biri qwsşı ruı eken. Büginderi sol qwsşılardıñ birazı Samarkand oblısındağı ülkendi-kişili Jartepe (Jartöbe), Jarqıstaq (Jarkışlak), Wstahana, Uatqan (Vatkan), Törtkül, t.b. eldi-mekenderde, tağı bir kişkene tobı Qaşqadar'ya oblısında twrıp jatır degen derekter bar. Qwsşı ruı özbekten bölek qırğız halqınıñ qwramında da wşırasadı. Olar qırğızdıñ sol qanatına jatadı jäne büginderi Talas öñirin mekendeydi. Kezinde Abılay hannıñ qırğızdardı şauıp birazın özimen alıp ketkeni tarihtan belgili. Sol qırğızdardıñ qwramında da qwsşı-qırğız degen atalığı bar. Bwlar qazaqtıñ atığay ruımen tığız baylanısta, soğan barınşa siñisip ketken.

Jer, ru atauların qoyıp äñgimeni tarihta bolğan Qwsşı esimdi adamdarğa bwrsaq, ondaylarda köptep kezdesedi. Solardıñ işinde eñ dañqtısı Äleuiddin Äbil-Qasım Äli ibn Mwhammed äl-Qwsşı dese boladı. Bwl ğwlama ğalım 1403 jılı Samarqand qalasında tuıp, 1474 jılı Konstantinopol'de, yağni bügingi Türkiyanıñ astanası Stambul şaharında köz jwmğan. Öz zamanında ataqtı jwldızşı, ğalım bolğan, Aqsaq Temirdiñ nemeresi Wlıqbekten tälim alıp, keyin wstazı jauızdıqpen öltirilgen soñ Geratqa qonıs audarıp, aqır-soñı Konstantinopol'ge taban tirep Mehmed İİ-şi swltannıñ sarayına qızmetke twrğan. Sol jaqta jürip Wlıqbektiñ äygili «Gürgendik zidj» attı jwldızdar katalogına tüsinektemeler jazıp, öziniñ belgili «Arifmetika ğılımı jaylı», «Astronomiya ğılımı jaylı» traktattarın jazıp atı şıqqan. Körnekti wstaz retinde Ayya-Sofiya meşitiniñ irgesinen medrese aşıp, odan birneşe darındı şäkirt şıqqan, keyin olar äygili ğwlamalarğa aynalğan. Äl-Qwsşı qaytıs bolğanda onıñ süyegin Stambuldağı Ayyub medresesiniñ qarastı qorımğa jerlep, qwlpıtasına «Äli Qwsşı – ğılım adamı» degen sözder qaşalğan.

Qwsşı atauı tek esimdi emes lauazımdı da bildiripti. Mısalı ataqtı tarihşı Raşid-ad-dinniñ 14 ğasırda jazğan «Jılnamalar jinağında» Twğlıq-qwsşı degen qoñ-qayıt-kereyittiñ esimi ataladı. Biraq bwl jerde onıñ esimindegi tirkes söz bürkit, swñqar sekildi jırtqış qwstardıñ kütuşisin bildiretin «qwsşı»lauazımın emes «qosşı»degen wğımdı bildirse kerek. Qosşı – jorıqqa attanğan, jolğa şıqqan äskerdiñ qosına jauaptı adam. Bwl lauazımnıñ qwsbegilikke eş qatıstı joq ekenin Orta Aziya handıqtarında qwsbegi dep hannıñ, ämirdiñ ordasın, qosın basqarğan äskerbasılardı atağanı körsetedi. Olardıñ sayatşılıq qwratın jırtqış qwstarmen isi bolmağan.

Endi Qazaqstan aumağında, qazaq işindegi qwsşı atauına toqtalsaq, ol qwsbegilikpen aynalısqan adamdardıñ bwrınğı, büginderi aynalımnan şıqqan, wmıt bolğan balama atauı. Al adam esimi retinde qarastırsaq, Türkistan men Kentau qalalarınıñ arasındağıornalasqan Qwsşı-Ata auılına qarastı köne qorımda orın tepken Qwsşı-Ata äulie bolıp tabıladı. Bwl tarihi twlğa jaylı äñgime qozğaytın bolsaq, ol turalı derekterdi 2014 jılı «Äziret Swltan» memlekettik tarihi-mädeni qorıq mwrajayı dayındap şığarğan «Qoja Ahmet YAsaui esimimen baylanıstı añız, äpsana, hikayalar» jinağınıñ 121-122 betterinen oqıp biluge boladı. Onda Qwsşı-ata äuliege qatıstı üş añız keltirilgen. Bir qızığı bwl üşeuinde üş türli äñgime bayandalıptı.

  1. Qwsşı atanıñ esimi –Ahmet bolğan delinip, ol Qoja Ahmet YAsauidıñ şäkirti, qwsbegilikpen atı şıqqanı bayandaladı. Sopılıq joldı berik wstağan, Türkistannıñ şığısındağı jeti bwlaq qatar aqqan öñirdi meken etip, ilimin taratqan delingen.
  2. Äziret Swltannıñ belgili müritteriniñ biri, atı Äli-Qwsşı ata delinip, közi tirisinde äulielikke jetken adam degen mälimet berilgen. Jas kezinde qwsbegilik qwrıp, birde qarşığası bir beyittiñ üstine qonadı da, qwsın şaqırsa kelmeydi. Sonda Äli-Qwsşı atınan tüsip: «Ey, Naysap, qwsımdı wşırıp jiber»– degende, beyit astınan «Bayağıdan beri eskerusiz jatır edim, «Naysap» deseñ de, endi el meni eskeretin boldı-au, rahmet. Seni mağan Allanıñ özi jibergen şığar»– degen dauıs şığıp, qarşığanı wşırıp jibergen eken deydi. Añız mätini sol öñirde Naysap-Ata atalatın eldi-meken bar degen sözben bitken. «Naysap» degen parsı tilinde –ant wrğan, opasız, oñbağan, bwzıq, nısapsız degendi bildiredi. Soğan qarağanda bwl Äli-Qwsşınıñ äulieligin däripteu maqsatında şığarılğan äfsana sekildi.
  3. Äulieniñ qwlpıtasında «Qwş ata» degen jazu bar, al şın esimi – YAiddin, qws salumen eldi asırağan degen sözder keltirilgen. Qwş-Ata ataluınıñ sebebi qarşığaları aspanda torğayday toptanıp wşıp jüredi eken. Qarşığaları 7, 11 bolğan jäne ärkezde ärtürli bolıp köringen. Mısalı, atın erttey bastasa 3 qarşığa, mingende 5 qarşığası bolğan. Qasqır kezdesse 7 qwsı, al eldi aştıq jaylasa 11 qwsı birdey közge körinedi-mis. Qwstarı ölgende arulap kömip, as berip kömedi eken degen sözder bar.

Bwl üş añızdı da bir adam – aytısker aqın, fol'klortanuşı, ğalım Asqar Düysenbi (1973 jılı tuğan) jinağan eken. Kimniñ auzınan jazıp alğanı belgisiz, kitapta siltemeler berilmegen. Qalay bolğanmen mwnda Qwsşı-Atanıñ qoja äuletinen degen söz joq, tek Qoja Ahmet YAsaui ğana ataladı. Soğan qarağanda ne jetkizuşiler, ne avtordıñ qojalarğa degen közqarası özindik bolsa kerek. Sebebi büginderi Qwsşı-Ata auılına qarastı eki qorım bar. Biri – qoñırat ruınıñ jetimder atalığınıñ ülken ziratı da, ekinşisi – osı kişigirim ğana, naqtı Qwsşı-Ata äulie jerlengen köne qorım. Bir qızığı sol mañayda jasaytın eresek adamdardan swrastırsa «izdegenderiñ qoja äulie bolsa – ol Qwsşı-Ata» dep jauap beredi eken.

Qısqası, bwl üş añızdan Qwsşı-Ata äulie turalı, onıñ şıqqan tegi, äuleti jaylı äldebir tıñ derekti, ne erekşe mälimetti köre almadım. Sondıqtan äñgime basın basqa da azamattardıñ estip-bilgenderimen jalğastırğanım dwrıs bolar. Biraq, kezekti olardan jinalğan mälimetterge bermes bwrın tağı bir kişkene şeginis jasağanım keledi.

Qazaq halqınıñ işinde jüzge kirmeytin birneşe ülkendi-kişili toptar bar ekeni barşağa belgili. Olardı – töre, qoja, tölengit, sunaq, qwrama jäne basqalar qwraydı. Öz kezeginde bwl toptardıñ keybireuleri qazaq ruları sekildi birneşe atağa bölinip jatadı. Mısalı, qazaqtıñ qojaları – seyit, qorasan, aqqorğan, duana, baqsayıs, qılauız, qırıqsadaq tağı basqa rulardan twrıp, tağı da iştey sayaq qoja, balıqşı qoja, gür qoja, jalañayaq qoja tağı basqaday bolıp tarmaqtalıp jatadı. Mine osı äuletterdiñ işinde iri degen, Qazaqstannıñ tükpir-tükpirine keñ tarağandarınıñ biri – duana qojalar bolıp tabıladı. Atınıñ özi aytıp twrğanday olar Duana qoja degen kisiden taraydı. Alayda bwl onıñ şın esimi emes, elge bergen laqabı, al molda azan şaqırıp qoyğan atı Mädi (Mahdi). Mwnımen qatar Mädi-Duana qojanıñ tağı bir, köpşilik bile bermeytin laqabı bar. Ol – Qwsşı-Ata. Bwl jaylı 1997 jılı alğaş qalam terbep gazetke jariyalağan qızılordalıq Latış Äbdihayımwlı bolatın. Lätiş ağanıñ tağı bir amanattap ketken öte qwndı deregi – Duana qojanıñ jatqan jeri jaylı bergen mälimeti. Bwdan äri äñgime osı mäsele töñireginde örbimek.

Aşığın aytsaq büginge deyin Duana qojanıñ wrpaqtarı äygili babalarınıñ jerlengen jeri degende tek añız-äñgimelerde auızğa alınatın birdi-ekili eskiden jetken äfsana, yağni añız-äñgimelergeğana süyenedi. Olardıñ özegin Duana qoja qajılıq sapardan qaytpağan, Mekkede qaytıs bolğan, tipti oralmaytının bilip arızdasıp jolğa şıqqan degen senim qwraydı. Al endi 1997 jılı alğaş jariyalanğan derek közinen beri, yağni soñğı 22 jıldıñ işinde, Lätiş ağanıñ aytqanın rastaytın tağı 17 jaña derek tabılıp, endi Mädi-Duana qojanıñ mäñgilik mekeni naqtı anıqtaldı deuge negiz tuıp otır. Äsirese, bwl tıñ derekterdi bwrın birin-biri körmegen– biri Sozaqta tuıp sonda twrıp jatsa, ekinşisi Tülkibasta, üşinşisi Jetisayda, törtinşisi tipti sonau Qaraqalpaqstanda düniege kelip, sol jaqta bala kezinen Duana qoja jaylı estip ösken bolsa, basqa da birtalay, birine-biri beytanıs azamattardıñ aytqandarı bir jerden şıqqanı tañğaldırmay qoymaydı. Alayda sol derekterdi wsınbas bwrın Mädi qajı – Duana qoja jayında bwrınnan belgili, el işinde keñ tarağan äñgimelerdiñ özegin qwraytın oqiğalardı sıdırtıp bolsa bayandap ötsem deymin.

El auzında kez kelgen äulie sanatına jatqızılğan adamğa qatıstı köptegen añız-äñgimeler saqtalıp qalatını barşağa mälim. Köbinşe mwnday eski sözder tipti onıñ äulieligin rastaytın, rasında da keremeti bolğanınan habardar ete alatın jalğız, bastı derekközi bolıp jatatını bar. Sol sekildi Duana qoja turalı da türli könergen añızdar bügingi künge jetken. Olardıñ deni Qızılorda, Türkistan, Şımkent öñirinde keñinen taralıp, mağınaları ündes, wqsas bolıp keledi. Bwl äñgimelerde äulieniñ körsetken nebir keremetteri, qwdıretimen jwmsap otırğan kieli añ-qwstarı, Qojjan, Qılış, Pirzada attı balaların qalay kenje wlı Baqmwhammedpen qauıştırğanı jäne kezekti qajılıq saparınan qaytpay, qasietti Mekkede jerlengeni bayandaladı. Osılardıñ işinde eñ soñğısı halıqtıñ ıstıq ıqılasına bölengen erekşe taqua, Alla-tağalağa jan-tänimen berilgen basqa da dindarlarğa qatıstı añızdarda jii wşırasıp otıradı. Bwl qarapayım jandardıñ bükil el bolıp qasterlegen din iesin qaytıs bolğanında Allanıñ şarapatına bölenip, mindetti türde Mekke men Mädinada jerlenuin qalağanınan tuğan körinis. Osığan oray, äri mısal retinde, bwrınğı zamanda äldebir qazaq qaytıs bolsa qalay habar taratqanın keltirsem deymin. Onday jağdayda qaralı habardı el işine jayıp keluge attanğan jauşı, yağni habarşı jigit, kezekti auıldıñ şetine jete sala: «Pälenşe degen Mekkege attanıp ketti!» dep ayğaylap, kelesi auılğa qaray şauıp kete beretin bolğan. Aldı endi Mekke men Mädinada jerlengenniñ qanşalıqtı qasietti sanalğanın qazaq tilindegi «baqilıq boldı», «mäñgi-baqi wmıtpaymız» degen söz oramdarı däleldep bere aladı. Bwl wğımdar Mädina şaharında ornalasqan äl-Bäki, qazaqşa aytqanda Baqi ziratımen tikeley baylanıstı. Sebebi atalmış köne zirat Mwhammed payğambardıñ (s.ğ.s.) özi jäne onıñ jaqın äuleti, tuıstarı jerlengenimen bükil älemge atı jayılğan.

Men bwl jerde Duana qojanıñ qaytıs bolğanına qatıstı bwrınğı mälimetterdi joqqa şığarudan aulaqpın. Kerisinşe, osı bir mañızdı mäselege qatıstı özim jiğan-tergen derekterim arqılı aqiqatına köz jetkizgim keledi. Şındap kelgende bwl jerde aqtañdaqtardıñ payda bolu sebebin ötken 20 ğasırdıñ birinşi jartısında qoğam ömirinde orın alğan kürt özgeristermen, äsirese din ielerine Keñes ükimeti tarapınan körsetilgen qiyanatqa tolı is-şaralarmen tikeley baylanıstırğan dwrıs. Äsirese, 1920 jıldardıñ ayağı – 1930 jıldardıñ basında qoja, işan men moldalardı jappay qudalau, jer audaru, abaqtığa qamau, keybireulerin tipti atıp tastau sayasatınıñ nätijesinde nebir köne qoljazba şejireler joğalıp ketip, qanşama qojalar bas sauğalap, tuğan jerinen bezip, tipti öziniñ tegin jasırıp kün köruge mäjbür bolğanın jaqsı bilemiz. Osınıñ kesirinen wrpaq jalğastığı üzilip, ğasırlar boyı atadan balağa amanat bolıp kele jatqan nebir qwndı mälimetter men jädigerler birjolata qwrıp ketkeni de belgili. Sol sebepti jwrt jadında naqtı derekterden göri köbinşe añız-äfsanalar, däyeksiz äñgimeler qalğanı bizdi tipti tañğaldırmauı tiis. Tek, elimiz 1991 jılı egemendik alğannan beri, nağız halıqtıq ruhani jañğıru barısında ğana joğaltqanımızben qayta qauışudıñ, jelge wşqan ata mwramızdı tirnektep jinap ornın toltırudıñ uaqıtı keldi. Onda da köbinşe tek jwrnaq, jamauları ğana qolğa ilinip jatır dese boladı… Sonıñ bir körinisi osı Duana qojanıñ mäñgilik mekeni jaylı el işinen jinalğan 17 derek közi bolıp tabıladı. Endi solarğa kezek bereyin.

1-derek

Duana qojanıñ Türkistan mañına jerlengenin meñzeytin eñ birinşi derek dep nayman Qojabay Toqsanbaywlı şığarğan «Baraq jäne Tölen qajı»dastanında keltirilgen mına öleñ joldarın aytsa boladı:

Arğı atası Şeri Ğali ğaziretten,

Mwhammäd-Hanafiya asıl tekten.

Qoja Ahmet wrpağı qajı Mädi,

Kärämätti Diuana äulie ötken.

 

Ata-tegi üş jüzdiñ piri eken,

Diuana qoja – pirlerdiñ düri eken.

Arabtan aq din üşin Twran kelip,

Ata türik – Türkistandı meken etken.

Dastanda öz zamanında elge atı şıqqan belgili din iesi, musannif Sayıpnazar ahun, onıñ ülken wlı Äbdisadıq işannıñ şıqqan tegi auızğa alınıp, naymannıñ bedeldi azamatı Er Baraqtıñ kenje wlı Tölen qajılıqqa qol tapsırğan piri Äbdisadıq işannıñ batasın alıp qajılıqqa barğanı bayandaladı. Qajılıq saparınıñ sätti boluı Duana qojanıñ wrpaqtarınıñ qoldauımen tikeley baylanıstırıla jırlanadı. Dastandı şığarğan Qojabay Toqsanbaywlı 1841-1918 jıldarı jasağan aqın. Bügingi Qarağandı oblısınıñ Jezdi audanında ömir sürgen. Birneşe tuındısı, olardıñ qatarında «Tölen sözi» degen dastanı saqtalğan eken. «Er Baraq jäne Tölen qajı»  sol dastannıñ tağı bir ülgisi ma, basqa tuındısı ma, mwnı äzirge anıqtaudıñ säti tüspedi. Dastandıtauıp saqtap qalğan Latış Äbdihayımwlı tanımal qalamger Sarbwlaq Ibraşwlını tapsırğan.S. Ibraşwlı onı «Sayıpnazar ahun» kitabına engizip «Mädi qajı – Duana qoja» qoğamdıq qorınıñ demeuşiligimen 2015 jılı Qızılorda qalasında jarıqqa şığarğan (116-148 better).

2-derek

Öziniñ bükil sanalı ömirin babası Mädi qajı – Duana qojağa qatıstı şejireler men türli derekterdi jinauğa arnağan, osı bağıtta köp jwmıstar atqarğan Latış Äbdihayımwlınıñ (1924-2000) «Şırağdan» gazetinde 1997 jıldıñ mausım ayında jariyalağan maqalasında: «Türkistan qalasınan Kentauğa baratın ülken joldıñ üstinde, Qwsşı ata mazarında qajı Mädiniñ qabiri bar. Osığan jıl sayın Oraza aytında barlıq mwsılman respublikalardan dini ğwlamalar kelip, qwrandı jatqa biletin qariyalar kezektesip qwran oqidı. Bwl bükil Orta Aziya mwsılmandarına dästürge aynalğan» degen sözder bar eken. Bwğan qosımşa äulie babanıñ basında meşit sekildi jayı bolğandığı auızğa alınıp, qwran oqu dästüri soñğı 6-7 jıl köleminde belgisiz sebeptermen toqtap qalğanı aytıladı. Bwl 2003-2004 jıldarğa sayadı. Bizdiñ oyımızşa sol qwran oquğa kelip jürgen qariyalardıñ köbisi 1930-şı jıldarı beynamaz belsendi bol'şevikterdiñ qudalauına wşırap, körşi ornalasqan Orta Aziya memleketterine auıp ketken, sonda qalıp qoyğan qoja-molda, işandardıñ özderi jäne solardıñ wrpaqtarınıñ aldı bolsa kerek. Sebebi, el işi tınıştalğan soñ, olardıñ köbisi 1950-şı jıldarda eski qonıstarına qaytıp kelgenimen birtalayı sol jaqta özbek-täjik bolıp, siñisip ketkenderi jöninde köp aytılatını belgili.

Latış ağa Qızılorda oblısınıñ Sırdariya audanınıñ Amangeldi auılınıñ tuması. Duana qojanıñ ülken wlı Qojjannıñ wrpağı. Qolında ata-babalarınan amanat qalğan şejire saqtaulı bolatın. Bir keremeti Äziret Äliden bastap Duana qojağa deyingi wlı babalarınıñ attarın jatqa aytıp, müdirmesten aytıp bere alatın. Öziniñ twratın Amangeldi auılınan şığısqa, Qızılqwmğa qaray «Mädiniñ jaylauı», «Mädiniñ sayı», «Mädiniñ qış zauıtı» degen jerler bar ekenin, Amangeldi auılımen jağalas ornalasqan Aydarlı şaruaşılığınıñ aumağında Mädi qajı, yağni Duana qojanıñ bel balaları Qojjan, Qılış, Pirzada babalardıñ süyekteri qoyılğan sağananıñ da sol mañda ekendigin aytıp, osınıñ bäri tegin emes dep otıratın. Öziniñ bastı mamandığı mwğalim bolğan, äri wzaq jıldar boyı Amangeldi sovhozınıñ käsipodaq komitetin basqarğan. Latış ağa 1948 jılğa deyin WQK (KGB) baqılauında bolıp, ayına 2 ret belgilenip otırğan. Asıl ağanıñ däm-twzı 2000 jılı tausılıp, özi wyıtqı bolğan Duana qojalar äuletiniñ şejiresi 2005 jılı alğaş jeke kitap bolıp şıqqanın köru bwyırmadı.

3-derek

Türkistan qalasınan batısqa qaray 90 şaqırım jerde, Sırdariyanıñ Qızılqwm jaq betinde ornalasqan Jañaqorğan audanınıñ Qandöz auılında twratın Baltabay Jänibekov (1940 jılı tuğan) degen azamat, 2000-şı jıldardıñ basında qoñırattardıñ bir ülken jiınına qatısqanında sol eldiñ köneköz qariyaları onıñ tegin swrastıra kele: «Türkistannıñ ar jağındağı Qwsşı-Ata auılında aynalası talmen qorşalğan, jalğız ayaq jolmen kiretin töbe basında jatqan äulie – senderdiñ Duana babalarıñ» dep aytıp beripti.

4-derek

Sozaq auılınıñ twrğını Arıstan Kasımov (1944 jılı tuğan) degen käriya 2014 jıldıñ küzinde Duana qojanıñ jatqan jeri Qwsşı-Ata auılı ekendigin bayandap berdi. Bwl kisiniñ äkesi 1943 jılı soğısqa ketip şeyit bolğan, al anası bolsa onıñ eki jasqa tolar-tolmas şağında ömirden ötip, Arıstandı nağaşı äjesi bağıp-qağıp jetkizipti. Özi Mädi-Duana qojanıñ besinşi wlı Baqmwhammedten taraytın jalañayaq qojalar äuletinen, al äjesi  Ğayrımsa Kasimova tegi bolsa qaşqarlıq qojalardan. Sol äjesi 1969 jılı onı Türkistan qalasına oquğa alıp bara jatıp, jolda bir töbeniñ basında jatqan äulieniñ basına aparıp qwran bağıştaydı. Arıstan äjesinen «Bwl kim?» dep swrağanda «Seniñ babañ – Duana qoja osı» dep alğaş tanıstıradı.

Arıstannıñ äjesi Ğayrımsa Qasimova Burahan äulieniñ kesenesiniñ qorasında ömir sürip 91 jasında köz jwmıp, topıraq sol jerden bwyırğan. Onıñ äkesi Şahqasım da 14 jasınan 1864-1936 jıldar aralığında osı äulieniñ şıraqşısı bolğan. Al 1936 jıldan 1949 jılğa deyin Burahan äulieniñ basında şıraqşı otırmağan, sebebi keñes ükimetiniñ ateistik sayasatı bwğan jol bermegen. Tek 1949 jıldan bastap Ğayrımsa äje şıraqşılıq qızmetti qayta jandandırğan. 1992 jılı ol kisi baqilıq bolğannan soñ Burahan äulieniñ şıraqşısı bolıp Arıstannıñ özi otırğan. Alayda 1997 jılı Kişi jüzdiñ işindegi tama ruınıñ adamdarı bwl äulieni özderiniñ Qarabura degen babalarınıñ kesenesi dep jariyalap, Arıstandı şettetip, özderiniñ arasınan jaña şıraqşını tağayındap alğan. Söytip ataqtı Burahan äulieniñ esimi men qabirine añızda özi minip jürgen tüyesi Qaraburanıñ atı bwyırıptı.

Sol Sozaqtıñ tülegi, büginderi Özbekstannıñ astanası Taşkentke köşip ketken Manzura apanıñ aytuı boyınşa Burahan äulie men Taşkentte jatqan äygili Zäñgi baba ekeui ağayındı adamdar bolğan, soñğısı Qoja Ahmet YAsauige jien. Ekeui sopı-aqınnıñ süyegin juuğa kirgen eken dep bala kezinen estigenin aytıp berdi. Manzura apaydıñ ata-babaları Sozaqta jatqan Duana qojanıñ nemeresi, Abılay hannıñ piri bolğan Jalañayaq Äzderdiñ şıraqşısı bolğan. Bir qızığı Sozaqtıñ twrğındarı, äsirese ülkenderi äli de Qaraburanıñ sağanasın eskişe Burahan äulie dep ataydı eken.

5-derek

Qızılorda oblısı Qarmaqşı audanındağı Quañdariya mañınan qızıl belsendilerdiñ qıspağınan 1930-şı jıldarı Bwqar jaqqa jer auğan Twrman işannıñ balaları Sağdaddin (1905 tuğan, 1950-şı jıldarı Ämudariyağa, suğa batıp qaytıs bolğan) jäne Näjimaddin (1907-1960) degen kisilerdiñ aytuınşa Duana qoja men Qwsşı-Ata bir adam. Bwl mälimetti osı ekeuiniñ kişisi Twrmanov YAkub Näjimaddinwlı (1959 jılı tuğan) jetkizdi. Öz sözinde ol: «Babalarımnan kele jatqan amanat – Mädi qoja Qwsşı-Atağa jerlengen» dep şege qaqqanday etip aytıp berdi. Özi Er Seyitpembet äulieniñ wrpağı bolıp keletinin, qolında babasınan qalğan mörli jüzigi barın da jayıp saldı. Bwl äulettiñ ülkenderi 1960-şı jıldarı Qazaqstanğa qayta oralıp, büginderi Tülkibas eldi-mekeninde twraqtap qalğan.

6-derek

Kezinde, 1930-şı jıldarı qoja, işan, moldalarğa körsetken quğın-sürginnen Täjikstanğa auıp ketip, keyin el işi tınıştalğan soñ Türkistan mañına qayta köşip kelgen seyit qoja Işan-baba 2012 jılı: «Bwl mañda 7 äulie bar, sonıñ biri Qosşı-Ata» dep aytıp berdi. «Qosşı-Ata ma dwrısı, älde Qwsşı-Ata ma?» degen swraqqa, qariya: «Qosşı-Ata, al Qwsşı ata dep belgisiz bireuler jazğan» dep tüsindirdi. Babanıñ «Qosşı» dep ataluınıñ sebebin ol äulieniñ kezinde «Qoja Ahmet YAsaui babağa Arqa jaqtan ziyarat etip kelgen qazaqtarğa jol körsetip, alıp jüretin qosşısı bolğan, sodan şıqqan» dep tüsindirdi. Bwdan şığatını – Qwl Qoja Ahmet YAsaui babanıñ sağanası boy tüzegen Türkistan şaharın köpşilik küni büginge deyin Ekinşi Mekke dep atap kelgenin eskerip, el işinde jii aytılatın «Duana qoja ömiriniñ soñğı jıldarın osı Türkistan şaharınıñ mañında ötkizip, äygili äuliege qızmet etken» degen eski sözdiñ teginnen tegin şıqpağanın köremiz.

7-derek

Soñğı derektiñ erekşe qwndılığın jıraqta jatqan, eskilikten jetken tarihi añız-äñgimelerdiñ tabiğılığı äli de bwzıla qoymağan Qaraqalpaq jerinen Sır boyına, Qızılorda qalasına 1993 jılı qonıs audarıp kelgen Twrğanqoja Ömirzaqwlı Äl-Qarahani degen azamattıñ jetkizgen estelik sözderi rastay tüsedi.

Twrğanqoja (1962 jılı tuğan) 1970-şi jıldarı qariyalarğa atşabar bala bolıp, solarğa türli qızmet etip jürgeninde eskiden qalğan köp äñgimeler estip ösken jan. Köneköz käriyalardıñ attarın twsap, şiderlep jiberu, alıp kelu, jem beru sekildi jwmıstardı atqarıp jürgeninde olar onı balasınbay «qoja» dep qwrmettep atap, sıylap jüredi eken. Sol jıldarı YAsaui silsilasın wstanğan Pirjan molla, Paueddin maqsım, İdiris molla, atasınıñ inisi Tasımbet qarı, Swltanmwrat sopı, Jarılqasın qoja, Müsiräli Äzizdiñ nemeresi Qwljabay işannıñ balası Sağidulla sekildi sauattı aqsaqaldardıñ estigenderin Twrğanqoja wmıtpay, jadında saqtap kelipti. Bir qızığı sol qariyalardıñ bäri de Mädi qojanı «Duana qoja» demey, ünemi «Qws-Ata» dep atap otıradı eken. Jeti ret qajılıqqa jayau barıp kelgenin maqtan etip, ol äulie jaylı neşe türli añızğa bergisiz is-äreketterin tamsana bayandaudan tipti jalıqpasa kerek. Keybirde älde-bir balalar qızığıp Mädi qojanıñ jayau-jalpı jürip otırıp, Mekke-Mädinağa barğanına tañırqap «ol qalayşa barğan, qalay baruğa boladı?» dep swrasa, şaldar «oy, ol atañ adamnıñ qwsı ğoy!» dep, äulieniñ jürgen joldarı jaylı da täptiştep äñgimelep beredi eken. Al endi, eñ bastısı, «Qws-Ata äulie qayda jatır?» dep bireui swray qalsa, sözge kelmesten birauızdan«Türkistanda, Kentauda jatır» dep aytadı eken.

Twrğanqojanıñ bala kezinde özine äziz-äulielerdey körinetin sol bir aqsaqaldardıñ Mädi qoja turalı, onıñ jürgen joldarı turalı aytqan äñgimelerdi qağaz betine tüsirip türli aqparat közderinde jariyalap jürgeni quantpay qoymaydı.

8-derek

2017 jıldıñ qırküyek ayınıñ ayağında Qızılorda oblısınıñ Sırdariya audanınıñ ortalığı Tereñözek kentinde «Ruhani jañğıru jäne dini sana» attı respublikalıq ğılımi-täjiribelik konferenciya ötip, osı jiınğa Qazaqstan Respublikasınıñ Din isteri jäne azamattıq qoğam ministrligi, Din isteri komiteti Din mäseleleri jönindegi ğılımi zertteu jäne taldau ortalığınıñ direktorı, filologiya ğılımdarınıñ kandidatı, dintanuşı ğalım Aynwr Äbdiräsilqızı (1976 jılı tuğan) arnayı Astana qalasınan kelip qatısıp, söylegen sözinde:

        «Şirkeylide jatqan Qwlboldı işannıñ besinşi atası Duana – Mädi qoja, Qwsşı ata degen laqap atpen ataqtı bolğan kisi YAsauiden keyingi eñ zor ilim iesi dep ataladı. Sol kisiniñ qabiri Kentau men Türkistan qalalarınıñ arasında, Qwsşı-Ata degen eldi-mekende jatır. Men sol auıldıñ tülegimin, sol jerden şıqtım, sol kisiniñ bosağasında östik» – dep bayandap berdi.

9-derek

2018 jıldıñ mamır ayında Qızılorda oblısınıñ Jañaqorğan audanındağı Aqtas meşitiniñ basşısı Nasırhan Äzzamwlı Baltabaev (1961 jılı tuğan) öziniñ tuısı Şäymerden Täjiqojawlınan (1942-2008) estigen äñgimelerin bayandap berdi. Şäymerden imam Duana qojanıñ tikeley wrpağı, äulieniñ besinşi wlı Baqmwhammedten taraydı. Şejiresi bılayşa tarqatıladı: Duana qoja – Baqmwhammed – YAkubqwrbanqoja – Şahqoja – Salıqqoja – Naurızqoja – Temirqoja – Ayqoja işan – Pirşe mağzwm – Täjiqoja – Şäymerden qoja. Nasırhannıñ özi de ataqtı Ayqoja işannıñ twqımı (Ayqoja – Ibadulla – Balta mağzwm – Äzzam işan).

Nasırhannıñ aytuınşa Ayqoja işannıñ balası Pirşe mağzwmnıñ nemeresi Ikramhan (Ikram işan) 1954 jıldardan Qwsşı-Ata auılında twrğan. Osı Ikram işannıñ nemere inisi Şaymerden Täjihanwlı 1995-2008 jıldar aralığına Kentau qalası, Wranğay men Qwsşı-Ata auıldarınıñ halqınıñ qwrmetine bölengen, köpke tanımal azamat bolğan, jäne, eñ keremeti – Qwsşı-Atanı da nazarınan tıs qaldırmay, babasınıñ basına barıp qwran bağıştap jüripti. Qwsşı-atanıñ Mädi qajı, yağni Duana qoja ekenin Nasırhan mine sol Şaymerden imamnıñ öz auzınan estigen.

Şäymerden Täjiqojawlınıñ aytqandarınıñ işinde tağı bir erekşe mäni bar, qwndı mälimet – Mädi qajı, yağni Duana qojanıñ molda azan şaqırıp qoyğan esimi Mädimwhammed bolğandığı. Şäymerden imam Nasırhanğa birneşe qwran kitaptarın estelikke beripti, ol dünieler üyinde saqtaulı twr.

 10-derek 

Şaymerden aqsaqaldıñ sözin Qwsşı-Ata auılınıñ twrğını «Qwsşı-ata» dükeniniñ iesi Ädil dene aqsaqal da rastadı. Ol kisi Ayqoja işannıñ wrpağı  Qwsşı ata auılınıñ twrğını Şaymerden ata «babamnıñ osı jerde jatqanın keşteu bildim» – dep jii-jii aytuşı edi degen sözdi esine aldı.

11-derek

Qwsşı-Atanıñ basında igilikti ister atqarğan jetisaylıq, ruı seyit qoja Twrsınay Qaliqızı jaylı birer söz

(joğarıda Şaymerden imam jaylı aytıp bergen Nasırhan Äzzam Işanwlı oyın toğıta kele Jetisay qalasındağıTwrsınay jeñeşesin esine alıp jazıp bergeni)

RUI SEYİT QOJA TWRSINAY JEÑEŞEM AYTQANI

            Bwl Twrsınay jeñeşemniñ özi Seyit qoja ruınan bolğanımen, ömirlik joldası Äbdişahit Qasımwlı kökemiz Duana qoja äuletinen, onıñ eñ ülken wlı Qojjan babamızdıñ wrpağı edi. Halıq Äbşayt ağay dep ketken. Öytkeni wstaz, mektep direktorı bolıp, sodan Äbşayt ağay atanıp, jwrt solay atap ketken. Mine osı Äbdişahit kökemizdiñ joldası Twrsınay jeñgem – Mädi-Duana qoja babanıñ Türkistan men Kentau qalasınıñ ortasında ornalasqan ülken köne qorım basında, «Qwsşı ata» degen laqap atpen elge belgili bolğan äuliege 2008 jılı, barlıq qarajatın özi köterip, babanıñ äruağına bağıştap mal şalıp, qwran oqıttı. Ol jiınğa Şımkent oblısınan, onıñ işinde Jetisay, Arıs, Türkistan qalalarınan, Qaraspan, Kökaral, Törtköl auıldarınan adamdar keldi. Türkistan universitetiniñ eki professorı, ülken aqsaqaldar qatıstı. Kentaudan da kisiler keldi. Jañaqorğandıqtardı da şaqırğan. Sol kezde men, Äzzam Işanwlı Nasırhan, barıp işinde boldım. Ülken dastarhandı aynala sıymay otırdıq.

Twrsınay jeñgem iri deneli, boyşañ, salmağı auır kisi bolatın. Öte swlu, reñdi, aduındı edi. Äkesiniñ atı – Qaliqoja. Twrsınay jeñgem 1936 jılı tuılıp, bıltır 2018 jıldıñ qañtar ayınıñ 30-şı jwldızında 82 jasında Şımkent qalasında twratın Nazira degen qızınıñ qolında qaytıs bolıp, Maqtalı auılınıñ birinşi bölimşesinde – qara orında otırğan wlı Mäjittiñ üyinen, qara şañıraqtan şığarıldı. Bwl üyde ülken wlı Mälik birge twradı.

Osı asta Twrsınay jeñeşem Mädi-Duana qoja babanıñ üş qasieti bolğanın aytqanı esimde. Birinşi – bürkiti, ekinşi – jolbarısı, üşinşi – eligi  bolğan dedi. Äulie babamız Mekke qalasına qajılıqqa jeti ret barıp kelgenin, sonıñ işinde ömiriniñ soñğı künderin osı qasietti Türkistanda ötkizgenin, osı qalada Baqmwhammed babamen anası ekeuine jolığıp, balasınıñ qasında bolğanın äñgime etti. Mädi babanı tikeley jatqan orını mine osı jer, laqap atımen eldiñ qwrmetti äuliesi bolğan soñ «Qwsşı ata» atanıp ketkenin jır etip, estip-bilgenderin bayan etti.

Qwran basında şeşen tildi Twrsınay jeñeşem: «Bwl jerde Qwsşı ata – Duana qoja ma dep küdiktenetin eşteñe joq. «Küdik adamdı imanınan ayıradı» degen söz bar. Öz basım äuliege qarsı kelgenderdiñ oñğanın körmedim.Äruaqqa qarsı kelgenderdiñ aqırı oñbas, äruaqtı sıylağandardıñ azabı bolmas» degen. Ağayındar, äruaqtı sıylap egelik jasap, qwran oqıtıp otırsañdar, bäri de jaqsı boladı degen» – dep, sol küni tebirenip, jüzi nwr şaşıp, ötkir közin jwmbastan boy-boy terlegen jüzin aq oramalımen sürtip otırdı. «Siz bwl Qwsşı atanı, Mädi-Duana qoja ekenin bwrınnan bilesiz ba?» – degen bireumiz swrağanda kidirmesten:«Iya, men jastay kelin bop tüsken kezimde üyge kelgen qonaqtar – qoja, molda, qariyalar, dastarhan basında küyeuim Äbşaytqa söz arasında Mädi-Duana qoja babanıñ Türkistanda, Allanıñ nwrı tüsken jer ğoy, Qoja Ahmet YAsaui babamızben osı jerde jatqandarın köñilderi tasıp aytıp bergenine kuä boldım. Onıñ laqab atı Qwsşı ata bop ketkendigin, talay duana qojalardıñ basına barıp qwran oqıp kelgenderine deyin aytıp otıratın»–dep aytqanı esimde saqtalıp qaldı.

Men osı 1-şi bölimşede twratın Amanolla kökemniñ baldarına talay märte qıdırıp barğanmın. Sol üyge Twrsınay jeñgemmen kelip Amanolla kökeniñ Mädi babanıñ ömir joldarı jaylı aytqan talay äñgimelerin tıñdağanmın. Keyin osı Amanolla kökemniñ atında Maqtalı auılında ülken meşit salınıp, oğan ekinşi wlı Qıdır qoja bas imam boldı. Sonda Twrsınay jeñgem quanıp: «Nasırhanjan, babalarıñ Mädi-Duana qoja Türkistan men Kentaudıñ ortasındağı ülken qorımda jatır. Ol jerdegiler Qwsşı ata dep atap ketken. Sen Işan atamızdıñ balasısıñ ğoy, osını wmıtpa» degeni de esimde.

Twrsınay jeñeşem bwdan keyin 2012 jäne 2016 jıldarı özi tikeley wyımdastırıp osı Qwsşı-Atada qwran oqıtqan. Sol kezderi babamızğa tie bersin dep, bizderge rahmetin aytıp otıruşı edi.

Tağı da bir aytatın närse Kökaral auılınıñ ülken qariyalarınıñ biri Ayqoja işan babamızdıñ Mwsahan Mağzum degen balasınan taraydı. Äulettiñ ülken aqsaqaldarınıñ biri Abdulla Zaynullawlı degen kökem osı Twrsınay jeñeşeme küyeu bala bolıp keledi, sol kisi de tarihtı jaqsı biledi. Osı Abdulla kökem 2008, 2012, 2016 jıldardağı Qwsşı ata, Mädi-Duana qojanıñ basındağı qwran oqıtudı wyımdastırğannıñ biri. Abdulla kökem bıltır 2018 jılı da Törtköl men Kökaralda twratın ağayındardıñ basın qosıp ülken kölemde jiın ötkizgen. Oğan Qızılorda, Şımkentten de birneşe ağayın kelgen.

«Jaman adam bilgenin isteydi, jaqsı adam körgenin isteydi» – degen naqıl bar. Körgen, bilgenimizdi bile twra qwr jüre bersek babanıñ äruağı wradı. «Qwdaymenen oynasañ – qwday seni tıştıradı, äuliemen oynasañ – äulie seni qwstıradı» – degen söz däl bizge qatıstı aytılğan maqal. Sondıqtan Duana babanıñ basına egelik jasap, körkeytip, qamqorlıqqa aludıñ uaqıtı keldi.

                        Nasırhan Äzzam Işanwlı BALTABAEV

Ayqoja işan Aqtas meşitiniñ basşısı. 12.04.2019 jıl.

            P.S. Sözdiñ orayı kelgen soñ osı äñgimede auızğa alınğan Törtkül auılınıñ twrğını Musahanov Abdulla Zaynullawlı (1950 jılı tuğan) osı sözderdi rastap, enesi Twrsınay Qaliqızınıñ atqarğan igilikti isteriniñ bası-qasında bolğanın ayttı.

12-derek

            Tağı bir qwndı derekti jetisaylıq Älaydar Qadırov 2019 jıldıñ 29 mamırında jetkizip berdi. Oraza ayında auızaşardan keyin eki qariyanı öz köligine otırğızıp üydi-üyine jetkizip tastau üşin jolğa şıqqanında äñgime oyda-joqta Qwsşı-Atağa auısıp, otırğan aqsaqaldıñ biri ol äulieniñ basına birneşe märte barğanın auzına alıptı. Sodan Äldaydar onıñ äñgimesin ertesine arnayı barıp qağazğa tüsirip salıp jiberdi. Onda mınaday estelik söz jazılğan eken:

«Men, Molla Osman Mwsa qajı Jetisay qalasında twramın. 1940-41 jıldar şamasında düniege kelgenmin. Äkem – Osman Qazalı öñirinen el auıp, jer auıp Auğanıstanğa kelip toqtağan eken.

            1993 jılı Iran memleketinen Jetisay qalasına köşip keldim. Şet elderde jürip arabşa, parsışa bilim alıp Islam dininen susındadım. Wltım – qazaq. Kişi jüzdiñ wrpağımın.Dästürli dinimizdiñ salttarın berik wstauşılardıñ birimin. Mwsılman balasınınñ islam dinin oqıp, üyrengenin qalaymın.

            Jıl sayın Qwrban ayt merekesinde jetisaylıq zamandastarım Şoqabay ata, Arab ata, Isqaq äji, Kämel äji, Äbil äji, Äbilahat qarı, tağı basqa kisilermen birge Türkistan men Kentaudıñ arasındağı Qwsşı ata Qwrayış Duanağa barıp ziyarat etip, jalpı dünieden ötken wlıqtardıñ aruaqtarına qwran bağıştap, zikir salıp qaytatın edik. Osı saparımızdıñ barlığında, 2009 jılğa deyin, qoqandıq Ibırayım sopınıñ qolın aluğa halıq qwştar edi. Bir säti kelgende ol kisiniñ otırğan ornın qolımmen sipap ıqılasımdı bildirip edim, sol sätti bayqap qalğan sopı meni şaqırıp alıp, qolımnan wstap twrıp rizaşılığın bildirip:«Taza jür, düniege qızıqpa, din islamnıñ jolın berik wsta»– degen sözi esimde qaldı. Ziyarat etuge öte köp adamdar keletin».

13-derek

Şımkent qalası Öris köşesiniñ twrğını, wzaq jıldar energetika salasında eñbek etken Serdan Mwsabaev öziniñ Mädi qajı – Duana qojanıñ Qojakälen atalığınan ösip-öngen Seyit batır äuletinen ekenin aytıp berdi. Atası Nısanbay qoja Äbdiramanov (1901-1983) Bwqardağı Kökeldaş medresesinde dini sauatın aşqan kisi bolğan. Osı atasınan jetken köne derekterdiñ biri jäne biregeyi Duana qojanıñ molası Türkistan men Kentau arasındağı küre joldıñ boyındağı Qwsşı ata auılınıñ şetindegi köne qorımda ornalasqanı. Bwl atadan balağa jetken ösiet.

Serdan Mwsabaevtıñ aytuınşa elimiz täuelsizdik alğan alğaşqı jıldarı Özbekstannan Duana qoja babanıñ basına arnayı eki «Ikarus» avtobusımen ziyarat etip kelgen wrpaqtarımen birge Qwsşı-Atağa barğan. Onda özbekstandıq ağayındarmen birge türkistandıq baba wrpaqtarı da bolğan.  Ziyaratşılar birinen keyin biri jalğastırıp wzaq uaqıt babağa qwran bağıştap, zikir salğan. Jalpı, oraza bitken soñ, Qwrban Ayt künderi kelgende Duana qojanıñ qabirine osılay arnayı kelip qwran bağıştap, zikir salu dästüri wzaq jıldarğa jalğasıp kelgenine kuä bolğan.

14-derek

Duana qojanıñ qay jerde jerlengeni jaylı zertteumen tanısıp şıqqan soñ Qızılorda qalasındağı «Mädi qajı – Duana qoja» qoğamdıq qorına jetekşilik etip otırğan Jwmabay Omarwlına mınaday hattama kelipti:

«Qwrmetti bauırım Jwman! Meniñ sağan habarlasıp otırğanım, wlı babamız Diuana (Mädi) qojanıñ jatqan jeri turalı estignimdi jetkizeyin dep edim. 1997-2005 jıldarda men Qarağandı qalasında bir mekeme basşısı boldım. Sonda jürip sol mekemege qızmetke Şımkentten köşip kelgen, odan bwrın Taşkentten oralğan bir bauırımızdı, seyit qoja Tairov Bahadür Täjihanwlın aldım. Öte imandı, öte taza, altın jigit bolatın. Appaq işannıñ şöberesi Qwrbanäli qajığa öte jaqın bolatın. ol bauırımz ärqaşanda mağa, Qwşatağa bir baramız, sol sizdiñ babañız Mädi qoja boladı, babaızdıñ jatqan jerin köresiz deytin. Söytip jürgende, sol jaqqa bir saparında bauırımız opat boldı. Sonan soñ onıñ tuğan bauırı Tairov Ibrahimmen habarlastım. Ol küni keşege deyin «bwl jaqta eldiñ bäri Türkistannan Kentauğa baratın joldıñ 10-15 şıqrımındağı zirat Mädi qojanıñ ziratı ekendigine kümänim joq» – deydi. Mine, habarım osı. Qarağandı, Jarmwhamet Estaywlı Maqtupov».

15-derek

Jañaqorğan audandıq Orman jäne januarlar düniesin qorğau memlekettik mekemesiniñ bastığı Niyazhan Mwqanov (1960 jılı tuğan) bala kezinen ülkenderdiñ Duana qojanı Qwsşı-Ata ekenin jii auızdarına alğandarın, ötken ğasırdıñ soñğı şireginde tipti babanıñ basın qayta köteremiz degen nietteriniñ bolğanın, biraq ärtürli sebeptermen ol nietteri iske aspay qalğanın esine aldı.

16-derek

1947 tuğan ayagözdik (Semey oblısı) jazbager Bağdat Oralbaywlınıñ «Tegimizdi tanuğa talpınıs» attı kitabında Häzireti Äli äl-Mwrtazadan bastap babalar tarqatılıp, kezegi kelgende Mädi qajığa qatıstı mınaday derek keltirilipti:

«Mädi (Diuana qoja) keyde Mädi dep te ataydı. Haziret Äliden taraydı, odan beri 28 ata bolıp otır… [Bwdan keyin tört wlına qısqaşa toqtap, sözin arı qaray saptaydı] Diuana Qoja Ahmet Yassauiden keyingi 2-twlğa, keremet iesi, Türkistannan Kentauğa barar jolda «Qwstı-ata» mazarında jerlengen».

Bağdat Oralbaywlınıñ kitabı 2015 jılı Almatıda jarıq körgen.

17-derek

Qızılorda qalasında mwğalim bolıp jwmıs jasaytın ruı – duana qoja, al nağaşı jwrtı – sabwlt qoja, Qwrmankül Törejanovanıñ da jetkizgen estelik äñgimesiniñ alatın orını erekşe. Qwrmankül apay 1966 jılı Qızılorda qalasında düniege kelgen. Äkesi Amangeldi auılınıñ, anası Qoğalıköl auılınıñ tumaları.

Qwrmankül apay alğaş ret Qızılorda qalasınan arnayı Qwsşı-Atağa sonau 1978 jılı, yağni 12 jasında anası Külän Äbdireyimqızına ilesip barğan jäne äli künge deyin ol äulieniñ basına ziyarat etuin üzbey, jalğastırıp keledi eken. Bir erekşeligi ziyarat jasauınıñ özindik tärtibi de qalıptasqan. Sebebi, alğaş barğan kezinde qorımğa kirgen boyda anası Külän apa birden oñğa bwrılıp ülken törtqwlaq kesenege barıp, işinde jatqan qos qabirge qwran bağıştap, oqıp bolğan soñ:«Bwl jerde bizdiñ Sabwlt Seyit atalarım jatır,endi mensiz kelseñ ärdayım osılay jasa, sosın Mädi babaña bar»–dep aytıptı. Keyinderi de talay märte anası ünemi osılay aldımen sabwlt babalarına, sodan keyin Qwsşı-Ata, yağni Duana qojağa barıp qwran bağıştap otırğan. Osı täptippen Qwrmankül apay bala jasınan Qwsşı-Ata auılındağı köne qorımına, babalarınıñ basına barıp ziyarat etudi dağdılanğan. Anasımen kelgende sol auılda twratın birneşe sabwlt qojalardıñ üyine toqtap jürgen eken. Keyinderi Qwsşı-Ata, yağni Duana qoja babasınıñ basına egelik etken Käfiya apaymen jaqın tanısıp, sonıñ ökil siñilisindey bolıp ketip, üyinde qonıp jüripti. Wltı tatar Käfiya apay 2014 jılı baqilıq bolğanın aytıp jılı esine aldı.

Qwrmankül apay Qwsşı-Atada, tömende ağıp jatqan «Duana qoja» atımen atalatın bwlaq jaylı da biraz derekterge qanıq bolıp şıqtı. Zertteuimizden auıtqıp ketpeu üşin olar jaylı bolaşaqta bayandap berermin.

Mwnda sanmen belgilengen derek közderi 17 bolğanımen, keybireulerinde birneşe adamdardıñ esimderi keltirilip otırğanı bayqağan bolarsızdar. Bwğan qosarım men bwl derekterdi qualap jürip izdestirip, bir adamnan ekinşi adamğa barıp jinağanım joq. Jol-jönekey, özim tanitın, şejirege qızığatın janaşır jandardarğa amanattap tapsıra jürip jinastırdım. «Duana qoja qayda jerlengen?» attı izdenis-maqalam jariya bolğan soñ tağı biraz mälimet qolıma kelip tüsti. Onıñ üstine anau auıldapälenşe degen birneme biledi eken dep şapqılap jüre beruge qaltam da kötermeydi. Jwrt qatarı ärkimniñ basında bar kündelikti küybeñ tirligim bar, qwday bergen önerim de mwrsat bere bermeydi. Bar aytarım bwl derekter mağan özi keldi desem aqiqattan alıstap ketpespin. Tek erekşe, arnayıbasıp aytqım keletini –bwl mälimetterdiıqtiyatpen jinastırıp, toptastıruğa «Mädi qajı – Duana qoja» qoğamdıq qorınıñ bası-qasında jürgen Jwmabay Omarwlı men ağayındardıñ kömegi köpteptidi. Meniki sol ortağa tüsken derekterdi saralap, oy jügirtip, tüyindep, bir arnağa tüsirip,köpşiliktiñ nazarına wsınuboldı. Al eger aldıma naqtı maqsat qoyıp, osı derekterde keltirilgen birtalay adamdardıñsoñın qualay bersem bwdan da köp, mol derekterge kenelip qalatınıma şübä keltirmeymin.«El işi – altın qazına» deydi halıq naqılı.

Al endi Qwsşı-Ata jatqan qabirdiñ soñğı jıldarğı jağdayı turasında qısqaşa aytıp ötsem deymin.

Äulieniñ süyegi biik töbeniñ basında ornalasqan. Jan-jağı kesekpen qalanıp, bir jağın ala şıraqşınıñ kişkene üyi jalğasa soğılğan. Elektr jarığı ötkizilip, ot jağatın kişkene peş ornatılğan. Üyge 1,5 metrdey ağaş satımen köteriledi. Osınıñ arqasında işine kirgen adam dwğa oqığanında terezeniñ arğı jağında jatqan babanıñ qabiriniñ janında otıradı eken. Äulieniñ basında 2015 jılğa deyin şıraqşı bolıp wltı tatar, jası seksenge tayağan Käfiya apay otırğan. Ol kisiniñ közi tirisinde körgen Jwmabay Omarwlı «Qwsşı-Ata jaylı ne bilesiz?» dep swrağanında aytqanı Mädi babanıñ wrpaqtarı – duana qojalardıñ işinde, biletinderi, anda-sanda kelip ziyarat etip kelip-ketip jüredi eken. Mal şalıp, qwran tüsirgenderi de bolğan. Ülken joldıñ boyındağı «Qwsşı ata Ahmet Qwlqoja Ahmettiñ şäkirt dosı» degen jazudı kim ornatqanınan habarsız ekenin aytıp, «soñğı kezde bireu tüsiniksiz bir jazulardı ilip qoyıptı, olardıñ qaydan payda bolğanın bir qwday bilsin» dep qısqa qayırıptı. Özi şıraqşılıq etip otırğan äulieniñ kim ekenin jete bile bermeytinin de jasırmağan. Tek «Qoja Ahmet YAsaui äuletinen şıqqan äulie, men 1961 jılı osı üyge kelin bolıp tüskende qayın atam, dünieden ötkenşe şıraqşılıq jasağan» degendi, 1979 jılı äbden tozğan şıraqşınıñ üyin jañartıp, esigin basqa jaqtan şığarıp qaytadan salınğanın aytqan. Üy fundamentsiz, taza qam qıştan köterilip şifrmen jabılğan.

Köñil audara ketetin jay – büginderi eski qorımnıñ aynalasın jergilikti twrğındardıñ meken-jayları qorşap jatır. Bir jağı eski zirattıñ şeti bolsa, ekinşi jağın solardıñ üyleri men qora-qopsıları qamağan. Osınıñ saldarınan äulieniñ molasına kelgen ziyarat etuşiler aldımen marqwm Käfiya apaydıñ balası Alijan twrıp jatqan aulağa kirip, sol üyge qarastı jerdi basıp ötip babanıñ basına ötuge mäjbür. Jerdiñ iesi oğan qarsılıq bildirmeydi, sebebi üy qwrılıstarı jalğız ayaq joldan birşama alşaqta twr. Kerisinşe qolınan kelgeninşe qolğabıs körsetip otıradı.

El moyındağan äulie jatqan soñ basında atı-jöni jazılğan belgisi de boladı. Qwsşı-Atağa qatıstı mwnday jazudıñ büginderi ekeui bar. Birinşisi Kentauğa aparatın joldıñ jiegindegi silteme belgi. Oğan «Qwsşı-ata Ahmet Qwlqoja Ahmettiñ şäkirt dosı» degen jazudı Qoja Ahmet YAsauidiñ mavzoleyiniñ türli-tüsti fotosuretimen körkemdep, jabısqaq plenkağa bastırıp jelimden qoyğan. Mwnı äste memlekettik köne eskertkişter qoğamı jasatsa kerek. Sebebi mwnda joğarıda taldanğan 2014 jılı «Äziret Swltan» memlekettik tarihi-mädeni qorıq mwrajayı dayındap şığarğan «Qoja Ahmet YAsaui esimimen baylanıstı añız, äpsana, hikayalar» jinağında keltirilgen Ahmet turalı añızdardıñ birindeatalğan şäkirttiñ esimi bar. Ekinşi belgi bolsa Qwsşı-Atanıñ qabirine janay twrğan şıraqşınıñ üyiniñ aldındaqoyılğan qara märmär tas. Onıñ joğarğı jaq betine «Qwsşı ata Mädi duana qoja» degen jazu, odan tömen babanıñ balaları «Qojjan, Qılış, Pirzada, Baqmwhammed äulieler» degen sözder qaşalğan. Bwl märmär taqta 2008 jılı ornatılıptı. Onı öziniñ jeke ıqılasımen twrğızğan azamattıñ esimin anıqtap alu qiındıqqa soqpadı. Märmär tastı Qızılorda qalasınıñ twrğını Duana qojanıñ ülken wlı Qojjannan taraytın Bekpembetov Serik Babamjarwlı (1970 jılı tuğan) qoyıptı. Mwnda şınımen Duana babañnıñ jatqanın kimnen, qaşan estip bildiñ degen swraqqa Serik:

        – 1997-1998 jıldarı Sırdariya audanı Amangeldi auılınıñ twrğını şejireşi Abdulatif (Latış) Äbdiqayımwlı men Äzqojaev Omar kökelerim qojalardıñ şejiresin tolıqtırıp kitap etip şığarmaqşı boldı. Sol kezde men bwl kisilerdi avtoköligimmen tasımaldap qızmet jasadım. Jeti atamdı tolıqtırıp jazıp alıp, babalarımnıñ qay jerde jatqanın swrastırdım. Olar «Türkistan qalasınan Kentauğa barar jolda bir qırdan asıp tüskeniñde, oñ jağıñda Mädi qoja – Duana babañ jatır» degen bolatın. «Äji babañ bolsa YAsaui mavzoleyinde, Altay baba Jañaqorğanda Jayılma degen jerde» – dep jauap bergen edi.

        2008 jılı Mädi babanıñ jatqan jerin kelinşegim Aygül ekeumiz izdep bardıq. Lätiş ağanıñ aytuımen tez taptıq äri babanıñ özi de bizge «kömektesti». Twsına kelgen kezde babağa qaray silteme «strelka» körinse bola ma, alayda biz onı elemey arı ötip ketip, biraz uaqıt bosqa sendelip, aqırı keri qaytıp älgi belgi köringen jerge oralıp babanıñ jatqan jerin taptıq. Bir keremeti üyin anıqtağan soñ jañağı meñzegen belgi zım-ziya joq bolıp ketkeni.

        Birinşi bayqağanımız babanıñ basında eşqanday belgi joq eken. Şıraqşı Käfiya apaymen tanısıp, babağa qwran bağıştadıq. Babanıñ üyiniñ işinde bireuler gazet qiındısın qaldırıp ketipti. Oqısam onda Mädi qoja – Duana baba jayında maqala jazılıptı. Bwdan soñ «Babanıñ jatqan jeri ma, älde basqa ma?» degen kümänim birjolata seyildi. Äri qaray auıldıñ işine kirdik, meşitke bardıq. Auıl aqsaqaldarınan «Mädi qoja Duana babanıñ jatqan jerin bilesizder me?» dep swradım. Olardan «Mädi qoja degendi bilmeymiz, eger qoja bolsa ol Qwsşı ata, sol kisi qoja bolğan» degen jauap aldım. Bizdiñ babamızdı ol jaqta Qwsşı ata deydi eken. Elge oralğan soñ gazetke maqala jazğan kisini tauıp aldım, jaqın tanısıp bilistik. Qızılorda qalası Talsuat auılınıñ twrğını, kelinşegi qoja, al özi qıpşaq Asılbek degen azamat eken.

        Sol 2008 jılı Oraza ayında babağa, kelinşegimmen tağı bardıq. Sol jolı joldasım «Babağa belgi qoysaq bola ma?» dep menen swradı. Oylasıp babağa märmär tastan belgi qoyamız dep uäde etip elge qayttıq. Belgini bir aydan soñ aparıp qoydıq. Bir ay işindegi bastan ötkergen keremetterdi aytuımdı artıq sanaymın, qwpiya bolıp qalsın. Ziyarat etip keyin tağı birneşe bardıq. Barğan kezde eki-üş märte Aygülge körindi. Jılına eki märte ziyarat etip twramız» – dep äñgimelep berdi.

Bwl derektegi mälimetterdi tolıqtıru üşin joğarıda auızğa alınğan Asılbektiñ kezinde gazetke jariyalağan maqalasımen tanısqanda dwrıs bolar edi, alayda onıñ säti äzirge tüspedi. Bolaşaqta onıñ da reti kelip qalar dep oylaymın.

Soñğı jıldarı Mädi qajı – Duana qojanıñ basına Qızılordadan ziyarat etip twraqtı barıp-kelip jürgen wrpaqtarı tabılıp otırğanı quantpay qoymaydı.

Mine, Duana qojanıñ jatqan jeri turalı äzirge aytarımız osı. Bwdan äri äbden tozğan, eskirip, qwlauğa bet alğan şıraqşınıñ üyin ne istep, töñiregin qalay retke keltiru jağın şaması keletin azamattar qolına alıp, iske asırsa dwrıs bolar edi dep sözimizdi qayırmaqpız.

     Söz soñına

Juırda Qwsşı-Atanıñ basında jaña şıraqşı payda bolıptı degen sözden habardar bolğan soñ ol kim boldı eken dep izdestirdim. Söytsem sol auıldıñ twrğını, jaqında zeynetkerlikke şıqqan Sayıpnazar degen sabwlt qoja eken. Bwl kisi jaylı marqwm bolğan şıraqşı Käfiya apaydıñ wlı Alijanmen (özbek) kezdesip swrastırsam, soñğı uaqıtta Qwsşı-Atağa şıraqşılıq eteyin dep kelip swrap, niet qılıp jürgen soñ rwqsatımdı bergenmin. Özim şarua bolğan soñ kündelikti tirlikten qolım da tie bermeydi, şıraqşınıñ üyi de künnen künge tozıp bara jatır, soğan qarasa nem ketedi dep oylap qarsı bolğan joqpın dedi. Sodan, mağan ilesip kelgen Mwhtar inimmen şıraqşınıñ üyine bardıq. Qarasaq sırtındağı sılağı bwrınğıdan da köbirek qwlap tüsip qalıptı, esesine işinde jañadan peş qalanıptı. Basqa bir asa bir közge iliner özgeristi bayqamadım. Qwran oqıp qaytıp kettik.

Keyin Sayıpnazardıñ özimen de habarlasudıñ, jüzdesudiñ säti tüsti. Qolında saqtaulı wzın orama, biraz mörler basılğan eski şejiresi bar eken. Onı äkesi qaytıs bolğanda sovet ükimetiniñ obligaciyaları oralıp saqtalğan qağazdardıñ arasınan tauıp alıptı. Şejiresiniñ audarmasın da jasatqan eken. Sonı qızığa oqıp şıtım. Söytsem şejiriniñ basında babalarınıñ Mwhamed-Hanafiyadan taraytındarı jazılıptı. Ortasına taman tizimde «Qwşşı ata» degende esim kezdesedi. Sonıñ negizinde Qwsşı-Atanı babam dep sanap, şıraqşılıq etuge Alijanğa barğan eken. Men onıñ şejiresiniñ şala ekendigin, onda öreskel, şejiresin joqqa şığaratın qate jiberilgenin ayttım. Sebebi, özi sabwlt qoja bolsa – onda seyit qojalarğa jatadı. Al seyitter Äzireti Äliniñ egiz wlınıñ kişisi Huseynge barıp tireledi. «Säke, sizdiñ qolıñızdağı şejirede Mwhamed-Hanafiyadan tarqatıluı qalay?» dep swradım. Bwğan Sayıpnazar:«Sonda meni duana qoja qılmaqşısıñ ba?» dep şamdandı. «Men emes, şejireñiz solay aytıp twr, al bası qate jazılğan şejireni qabılday almaymın. Qwşşı atañızdıñ da esiminen bölek naqtı derek joq, tarihta Qwsşılar köp. Jalpı, tübinde qate ketse, ortasında şın jazıluı kümän tudaradı» dedim. Bwl sözime, ol:«Bwl şejireni özim jağan joqpın, qate menen emes qoy» deuden basqa uäj ayta almadı. Qwsşı-atada tuğanın, bwl qorımda biraz babaları jerlegenin aldıma tarttı.

Osığan oray meniñ oyıma joğarıda, 17 derektegi qızılordalıq Qwrmankül Törejanovanıñ esteliginde keltirilgen tıñ mälimet tüskeni. 1978 jılı 12 jasında Qwsşı-Atağa anasına ilesip alğaş kelgende estigen – qorımğa kirgende oñ jağında jatqan törtqwlaq keseneniñ işinde jatqan sabwlt qojalardıñ qos qabiri turalı äñgimesi köp jıldar ötken soñ ötken-ketken babalarına qızmet etuge niet qılğan Sayıpnazardı şatastırğan-au degen toqtamğa keldim.

Bir qızığı Qwrmankül ziyarat etip kelgen kezderi osı Swltannazardıñ şeşesi twratın üyge talay märte tünegende eken – nağaşı jwrtı ğoy! Qazir Swltannazardıñ şeşesi Ahmet degen wlınıñ qolında eken, densaulığı naşarlap biraz uaqıttan beri sal bolıp jatıp qalıptı. Al endi Swltannazar men inisi Ahmettiñ Qwrmanküldi tanımaytının, bwrın Qwsşı-Ata jaylı tereñ izdenbegenimen tüsindiremin.

 

Eralı OSPANWLI (+7 701 393 42 24)

Şımkent-Qızılorda, 31.05. 2019 jıl

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan