YAsaui mwrası

Maulana Safi ad-din Orwñ Qoylaqı turalı añız-äñgimeler

(…) Ibrahim şayıq atadan eki bala boladı. Sol balanıñ biriniñ atı – Sadır şayıq. Sadır şayıqtan eki bala tarağan: biriniñ atı Abd al-Malik, ekinşisiniñ atı Danışmand qoja (laqap atı Orwñ Qoylaqı). Danışmand qojadan Maulana Safi ad-din Orwñ Qoylaqı düniege keledi. Bwl kisi Qoja Ahmet YAsauidiñ nemere inisi äri izbasarı sanaladı. Şejireni aqırğı wstağan kisi, osı Qoylaqı. Osı añız-äñgimeler jelisi sol atalmış şejireni paydalana otırıp jazıldı. Äri onda aytılğan, körsetilgen jerlerge arnayı barıp, közben körip, oy jelisin jalğastarıp otırmız.

Bwl kisi toqsan üş jıl ömir sürgen, ğwmır boyı täuipşilikpen aynalısqan. Maulana Safi ad-din Orwñ Qoylaqı babamızdıñ süyegi Qızılorda oblısınıñ Jañaqorğan audanındağı Özgent degen jerde jatır. Ol joğarıda aytıp ötkendey, Qoja Ahmet YAsauidiñ nemere inisi, äri izbasarı. (…) YAsaui wrpaqtarınıñ şejiresin jazğan da osı kisi.

Basqa äulie kisilerden bwl kisiniñ de özindik erekşelikteri turalı añız-äñgimeleri barşılıq. Sonıñ biri mınaday: birde oğan Sırdariyanıñ joğarğı ağısında twratın äulie kisi tüsinde ayan beredi. Älgi kisi: «Ey, Maulana Safi ad-din Orwñ Qoylaqı, men sağan möri bar tas jiberdim, ol pälen iirimde twr, sen barıp sonı al»,- depti. Ornınan twrıp, jigitterine älgi tas twrğan jerdi siltep jiberip aldırtadı. Şınında da, älgi tas iirimde şırköbelek aynalıp twrğan eken. Endi bwğan jauap bereyin dep oylanadı. Sodan işine su ötpeytin mıqtı bir sandıqtı jasatıp, tabanına aq mata tösep, ortasınan may şırağdan jağıp qoyadı. Sırdıñ suın keri ağızıp, älgi sandığın suğa jiberedi de, özi älgi kisige ayan beredi. Ol kisimen ertemen twrıp dariyağa barsa, aytqan jerinen sandıqtı köredi. Aşıp qarasa, şırağdan, äli janıp bitpegen, maqtası da qwp-qwrğaq, sol küyinde. Sodan äulie kisi qayta ayan berip: «Men seni moyındadım, äulieligiñe kümänim joq»,- degen eken. Qoylaqınıñ basına qam kesekten soğılğan mazaratı bar, älgi tas sol jerde äli de twr. Qasında äkesi Danışmand şayıq jatır. Säl äride babası jatır.

Sadır şayıq beyiti ornalasqan jerde ol kisi jayında el auzında osınday äñgimeler köp saqtalğan. Biz äñgime qızıqtı, tartımdı, äri däleldi bolu üşin osılay qısqa mısaldarğa ğana jügindik.

XXXX

Biliñder: qazireti Rasul Alla qazrireti Arslan bapqa bir hırqa, bir qwrma berip aytqan: Miğraj kezinde mälim boldı. Mekkeden Madinağa hijrat jasalğannan soñ, Fatima perzenti imam Hasan näsilinen soñ jäne ekinşi halifa Omar wrpağınan soñ jäne meniñ üşinşi halifam qazrireti Osman zürriyatınan jäne meniñ özim nekelegen perzentim işinen meniñ törtinşi halifam qazreti Äli perzenti imam Mwhammed Hanafiya wrpaqtarınan Sayram qalasınan bolğan Qoja Ahmet attı (balağa) – atası Şayıq Ibrahim, anası Tağay bibişe bibi, laqabı Qaraşaş ana qazireti Arslan bap atalğan amanattı saqtauı kerek. Payğambar qaytıs bolğan kezde habar keldi: «Ey, Arslan bap, sen mwnday ataqtı ğalımdı qalay köresiñ, qaytip tabasıñ?» Odan keyin Arslan bap Uahar Tarke degen uälayatında taqualıqpen 40 jıl ömir keşti. Qırıq jıldıq qıluetten keyin Sayramğa keldi. Qazireti Ibrahim şayıqtı taptı. Onıñ äyelin de swradı. Odan keyin olardan: «Senderdiñ wl perzentteriñ bar ma?», – dep swradı. Odan keyin şayıq Ibrahim YAsauidi kiindirip, Arslan bap aldına äkeldi. Sadır şayıqqa Arslan bap dua qıldı. «Seniñ bwl balañ din düniesine ataqtı boladı. Senderdiñ nazarlarıña bwl bala layıqtı emes». Äkesi ayttı: «Bwnıñ jüris-twrısı basqa balalarğa wqsamaydı. Keyde özin topıraqqa tastaydı, keyde taza jüredi, keyde mektepke barmaydı, keyde öziniñ esin bilmey jatadı. Mwnda är türli adam qasieti bar. Mwnıñ balalığınıñ ıqpalı ğajayıp». Mwnı esitip Arslan bap quanıp ketti. Balalardıñ oynap jatqanın kördi. Bir balanıñ oynap jatqan balalardıñ kiiminiñ üstinde oynamay otırğanın kördi. Barıp oğan sälem berdi. Ol bala baqırdı: «Ey Baba! Qaşanğa deyin meniñ köylegimdi qaraysız, saqtaysız jäne qaşanğa deyin balalardıñ köylekterin saqtaymın». Arslan bap ayttı: «Ay, jan botam, bwl kiim Qaziretiñizge mübärak. Qaziret Swltan al-arifin ayttı: «Meniñ amanatımdı bermediñiz. Men sondıqtan keyde – topıraqta, keyde – suda, keyde – öleñ aytudamın, keyde – ğılım izdenudemin. Qazireti Arslan bap mıñ ıqılaspen (mıñ jürek sezimimen) qwrmanı Qaziret Swltan al-arifinge berdi. Qaziret Arslan bap mağan da berer me eken dep qarap twrdı. Qaziret Swltan al-arifin ayttı: «Qwrmanıñ tättisin siz jediñiz. Mağan qabığın berdiñiz». Qaziret Arslan bap jüz mıñ şükirlikpen şükir namazın oqıdı. Arslan bap bwl dünieden ol düniege sapar qıldı.

XXXX

Sadır ata – Qoja Ahmet YAsauidıñ ağası, ol äulie adam bolğan eken. Qoja Ahmet YAsauidiñ balası jas bolsa da, añğa qwmar bolıptı. Qarasüyir tauın jaylağan bir rulı elmen Qasen şayıq äuleti tau özeniniñ suın üşke teñ bölip, egin egip kün körip jüripti. Birde Äziret Swltannıñ balası sadaqpen añ aulap jürgende, onıñ sadağınıñ eki jebesi Qarasüyir ruınıñ qwlaq arığına qadalıp, suğa böget bolıptı. Qarasüyir ruınıñ suşısı nege su bolmay qaldı dep kelse, sağadan eki sadaq oğın köredi. Tömengi jağında sadaqpen añ aulap jürgen Äziret Swltannıñ balasına kelip, «mınau ne?» – depti. Bala: «men bilmeymin», – degende, älgi suşı qolındağı ketpenmen balanıñ basın şauıp, denesin sonda tastaydı. Basın legenge salıp, betine aq şüberek jauıp, Äziret Swltanğa: «mınau bizdiñ Qarasüyir adamdarınan sauğa», – dep aldına qoyadı.

– Ey, beyädep, pispey üzipsinder, – deydi Äziret Swltan. Sonda Sadır şayıq qılışın suırıp, twra wmtılğanda, Äziret Swltan onı toqtatıp, «men dua etemin, barsañ riza emespin, qılış jwmsama», – deydi. Bwğan Sadır şayıq ökpelep, Qoylaqı ata jaqqa ketedi.

– Eginiñ jwlma bolsın, qauınıñ alma bolsın, köteniñe qwyrıq şıqsın, twqımıñ söytip qwrısın, – dep Äziret Swltan Qarasüyir äuletine qarğıs aytqan eken. Sodan olar azıp-tozıp ketken.

(Materialdar “Qoja Ahmet YAsaui esimimen baylanıstı añız, äpsana, hikayalar” kitabınan alındı.  Qwrastırğan f.ğ.k., B.Qorğanbek. Almatı: “Effekt”, 2011j.)

 

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan