بىلگەن شايىر ايتادى

كەنجەقوجا مەن بارماق اقىننىڭ جازبا ايتىسى

 بارماق اقىن مەن كەنجەقوجا اقىننىڭ ايتىسۋ حاقىنداعى ماسەلە بىلاي بولعان ەكەن. كەنجەقوجا اقىن ءوز ۇلىسىندا تۋىپ ءوسىپ، سول ەلدەن قىز الىپ، ءتاۋىر جىگىتتەرمەن ءسوز جارىستىرىپ  جۇرگەن ەكەن. ءبىر كۇنى ومار دەگەن دۋلاتتىڭ ءبىر ءبيى كاتتە اس قۇدايى بەرىپ، سول اسقا بايگە قىلعان ەكەن. سول بايگەگە كەنجەقوجا ءبىر بايدىڭ اتىن كوپ پۇلعا جالداپ الىپ، ءبىر كۇنگى شابىسىنا قوسقان ەكەن. ول قوسىپ تۇرعان كوپ حالىق دۋلاتتىڭ ءتاۋىر كىسىلەرى، ءار قوجاقان، موللا جاقسىباي دەگەن كىسىلەر  توي باسى بولىپ كەنجەقوجانى مازاقتاعان ەكەن. ءوزى كۇيەۋ بولعان سوڭ، كەنجەقوجا سوندا دۋلاتتىڭ اراسىندا قوندىباي دەيتىن بايى بار ەكەن، سونىڭ ءماريا سۇلۋ دەگەن ون سەگىز جاسقا كەلگەن، باسى بازارلى، بەتى اجارلى بولعان ءبىر ءتاۋىر قىزى بار ەكەن.

كەنجە وسى اتىم بايگەدەن كەلىپ قالسا، وسى قىزدى ماعان بەرەسىڭدەر مە دەگەن شارت جاسادى. سوندا دۋلاتتىڭ ءتاۋىر جىگىتتەرى:- قوجا اتىڭ وزىپ كەلسە بەرەيىك، اتىڭ وزباسا سەن قايتەسەڭ دەگەندە: مەن ەكى قىزدىڭ قالىڭ مالىن ايبىما تولەيىن دەگەن شارت جاساسادى. ونىمەن اتتى قوسىپ جىبەرگەندە كەنجەقوجا  قوسقان ات بايگەدەن كەلىپ،  اقىرى قىزدى ولار بەرمەي، كەنەقوجا  اقىن جىرعا قوسىپ، سىر ايتىپ جەڭگە سالدى. جەڭگە سالىپ ءجۇرىپ، وزدى دەگەن جۇيرىگىمەن ءماريا دەگەن قىزدى الىپ قاشىپ كەتكەن ەكەن. ول ءوزى ءماريا دەگەن قىز الشىن تامادا ءبورىباي دەگەن بولىستىڭ قاندى باستى جەسىرى ەكەن. ءبورىباي بولىس ەسىتىپ، ءبىر كۇنى تارتىپ اكەتىپ اقىرى كارىمباي بۇرالقىنىڭ بالاسى سونىڭ اۋلىنىڭ قوجاسى ەكەن، كەنجەقوجاعا ول بارىپ، قايتادان اكەلىپ بەرىپ، وسىنداي بولىپ بىتىسكەن.

سوندا كەنجەقوجا اقىننىڭ سىرتىنان بارماق دەگەن اقىن، ول ەلدىڭ اقىنى مەن، مىنا قوجانىڭ مۇنىسى قالاي، ءوزى بىزگە قوجالىق قىلىپ، مولدالىق قىلىپ شاريعات ايتۋشى ەدى. بىرەۋمەن بىرەۋ، قۇدا ءتۇسىپ، قۇيرىق باۋىر جەسە، سول نيكا بولادى دەيتىن ەدى. ءوزى بىرەۋدىڭ قاندى باستى جەسىرىن الىپ قاشىپتى عوي. وسىعان مەن ءبىر ءسوز جازايىن دەپ بارماق اقىننىڭ كەنەقوجا اقىنعا جازىپ وتىرعان ءسوزى ەدى.

بارماق:

كەمەڭگەر كەنجەقوجا سىزگە ءبىر حات،

امان با، ۋاقتىڭ حوش با، ساۋ-سالامات.

سەبەپپەن حات جۇزىندە حابارلاستىم

بارۋعا اۋىل الىس بوپ سىزگە قابات

بۇرىنعى ءپىر زادانىڭ جونىمەنەن،

ءار قانداي جاراسادى-اۋ قىلسا قۇرمات.

باباڭدى بابام سىيلاپ، ءوزىڭدى-ءوزىم،

ەلشىلىك جاراسادى ءتۇرلى قيات.

كولدەنەڭ كۇللى دۋلات نازىم قىلىپ،

ماپەلەپ بەرگەن جۇرتقا كوپ ءتاربيات.

اشتا توق، توقتا تۋعان دەگەن مىسال،

جاۋىڭا جاناي شاۋىپ بولدىڭ مۇيات.

جالايىر، قاراقارالى، ءار الماتى،

جەتىسۋ، البان-سۋان قالىڭ دۋلات.

كوپ تۇرىپ قىزمەتىنە قۋسىرىپ قول،

سالدى ما جۇرەگىڭە ءساردا ءدۇللات،

سونشالىق قادىرلەگەن بۇل حالقىڭا

نەلىكتەن تاستاپ ءجۇرسىڭ بۇلاي زۇلمات.

اڭ كەتىپ جىتتىكتىڭ جەلكەمىنە،

ارۋاقتىڭ ايناسىنا جۇقپاسىن داق.

بىرەۋدىڭ اقىسىنا قول سۇعىپسىڭ،

مۇنىڭدى مۇمكىن دەيدى قاي شاريعات.

قاسقىر دا جولداسىنا قاس قىلمايدى.

بۇل ءىسىڭ بەك حالقىڭا ۇلكەن ۇيات

وكىمدەر ۇلى جولدىڭ تاراۋى ەدىڭ،

بۇل ءسوزدىڭ اۋىر جەڭىل پارقىن اجىرات.

اراسىن ەكى ويازدىڭ ىلايلاما،

اعاڭنان جاسى ۇلكەن ساعان عىبرات.

جاي جۇرسەڭ جاۋھارىڭدى جان باسپايدى،

قوي، قوجا قۋانىش ەمەس بۇل ءبىر قۇسمات.

دانا دەپ داڭق قىپ جۇرگەن ءبىر قۇرداسىڭ،

ايتارلىق اداسقانعا اقىل ءوسيات.

حالقىڭدى قابىندىرىپ الىپ جۇرمە.

باباڭنىڭ قىرىنان شىعىپ، ءىسىڭ اعات.

قوجا دەپ، جولىڭ ۇلكەن جانابىنە.

بارماقتان بارا ءدۇر حات باردى ءابجاد.

سوندا كەنجە اقىن بارماق اقىننىڭ ءسوزىن وقىپ، ەسىتىپ، بۇعان قايتارىپ جاتقان جاۋابىنىڭ مازمۇنى مىنا سياقتى ەكەن.

كەنجەقوجا:

ءباھادۇر بارماق اقىن حاتىڭدى الدىم.

اڭعاردىم اماندىعىن احۋالدىڭ.

ەكى ادام عيزات ايلاپ ەسكى ارۋاققا.

تۇرۋشى ەد سويلەمەستەن اقىلى باردىڭ.

ىراس ءسوز قوجا، دۋلات ءبىر كىسى بوپ

جولىمەن جۇرگەن ەدىك تاتۋلاردىڭ.

سىپايى سىيلاسقانعا دەگەن مىسال

بۇرىنعى ايتىمى بار ناقىلداردىڭ.

بابامدى ءبىر ءسىز ەمەس ءۇش ءجۇز سىيلاپ،

سۇراعان  جول جوباسىن اقىنداردىڭ

شاپاعات ماحشار كۇنى بولا ما دەپ،

ءراسۋلدىڭ جادى ايلادى ءبىر ساعيل نارقىن.

ءبىر ءسوزدى ءداراجالى قىلدىم دەپسىز.

ءسوزى ەمەس ول ايتارلىق اسىلداردىڭ.

باق، ءداراجا دۋلاتتىڭ ەركىندە ەمەس،

بەكەرگە پايداسىز ءسوز ساپىرماعىن.

ادامزات ءھار كۇنانى تىلدەن تابار

ساۋعاسىن سۇراساڭىز اھ ۇرادى.

ەكىنشى حالقىڭ ماعان وكپە ايتقانداي،

قاي ءتۇرلى قىپپىن ءىسىن قاتۋلاردىڭ.

مەن كىمنىڭ نەكەسىنە سۇعىپپىن قول،

ىرگەسىن سۋىرىپپىن شاتىرلاردىڭ.

قىزىڭدى ءوزى كەلگەن المايسىڭ با،

مىنگەن سوڭ ساۋىنشىعا ات ۇرلادىڭ.

قوي، بارماق بۇل كۇناڭدى قوبالجىتپاي،

سالا بەر ساندارىنا ماقۇلداردىڭ،

قورقاۋدى بارىمتاعا ۇيرەتكەندەي

دەدىڭ بە قوجا نەگە قاسىنا الدىڭ

ءتان سيا كىشىلىكتىڭ تامىرىمەن،

باقسىنىڭ ءوزىن ۇرار شاقىرعان جىن.

جاۋابىن كەلگەن ءسوزدىڭ دەدىك سولاي،

جازۋشى كەنەقوجا اتى ماعۇلۇم.

اڭعارساڭ اسىل ءسوزىن جازعان حاتتىڭ،

ەي، بارماق شاكىرتىڭدى قايدان تاپتىڭ.

ناڭكىردى، مۇڭكىرمەنەن  بىزگە ۇيرەتىپ

بوپ قاپسىڭ تاقۋاسى شاريعاتتىڭ.

قاعۋدى قارشىعاعا ۇيرەتىپتى.

ىلگەرى ءبىر سورتتىسى جاپالاقتىڭ.

تۇرجاعۋن جاڭا كەلدى دەگەن ەكەن،

بۇرىندا ءبىر مولداسى سول تاراپتىڭ.

كوزى بوپ بال بۇلاقتىڭ كورىنگەننەن

قاندىما سۋ كيىمى شۇقاناقتىڭ.

جاۋابىن كەلگەن ءسوزدىڭ دەدىك سولاي،

ەندىگى ەركى سىزدە ماسليحاتتىڭ.

 

سوندا بارماق اقىن كەنجەقوجا اقىننىڭ ءسوزىن وقىپ كورىپ، قايتارىپ جاتقان جاۋابى:

بارماق:

جاۋابىڭ كەنجەقوجا ءتيدى كەلىپ،

ءمانىسىن جيىلعان حالىق ءبىلدى كورىپ.

سىناعا بەس بولىس ەل سىنعا بەردىك

ىشىڭدە ءسوز بارما دەپ ىلدي، ورلىك.

ءسوز پارقىن بىلەتىندە باعالاسىن،

ساۋ ەمەس سەنى قوجا جىندى دەدىك.

اڭىرىڭداپ اقىل ايتسا اپ قاشىپسىڭ،

ءاي، قوجا ءىسىڭ ەمەس بۇل بىلەرلىك.

جازىعىڭ جاۋھەتلى قۇلىن جاي دەدىك،

قاپا بوپ قالدىم ساعان شىن كۇڭىرەنىپ.

قىزىمدى ارامدىقپەن الداپ الىپ،

سوڭىنان ءسۇيىپ دەپسىڭ كەتتى ەرىپ.

بىرەۋدىڭ اقىسى ارام دەگەن ءسوزىم

بورىبايعا اتاستىرعان قىزىل بورىك.

جەگەن سوڭ قۇدا ءتۇسىپ قۇيرىق- باۋىر،

سول نيكاح دەپ ايتىپ ەڭ ءشاري كورىپ.

مەن ەمەس ونى  ايتقان دا ءوزىڭ قوجا،

قور بولدى اۋ تاقسىر ساعان حالقىم سەنىپ.

ونى ايتسام جاپالاق پەن سوتاناق دەپ،

شەشەنى تەكسەرتىپسىڭ تەرىس كەرىپ.

كاززاپسىڭ قارنىڭ تويعان، ەل ەمەسسىڭ

قوجەكە قوسقانىڭدى كەتسەڭ ءبولىپ.

بۇل دۋلاتقا، اسا جەرى جوق قاجەتى،

شىراعىم، قالسا-داعى سەنسىز ءسونىپ.

قارنى اشقان قاشقارلىقتان ىشىرتكى الماي-اق

قازاعىما اسىلما جاتقان ءولىپ.

كوكسىڭە كوتەرىلگەن كەكسە بوزشا

سويلەيسىڭ قالاي-قالاي، ءتونىپ ءتونىپ

تويىپ اپ شاپشاڭ پىسكەن تۇينەگىنە

كەتەسىڭ مۇنشا نەگە تەلىن-تەلىپ.

السام ارۋاق سىيلاپ وي اپتىعىنىڭ

قوي قوجا مەنى دەمدەپ بولعىن سەرىك.

ارداقتى اتىڭ بولسا جۇرتقا ءمالىم،

بەر جاۋاپ، قيساڭداماي جونگە شەگىپ.

يشارات، سىپايى سوزگە تۇسىنبەدىڭ،

تۇلەنىپ تۇلەك قۇستاي تۇسىرلەدىڭ.

جايقالعان ەن توعايعا تۇزاق قويىپ،

قۇدىققا سۋىن تاتقان تۇكىرمەگەن،

ىزەتكەن ەل-جۇرتىڭ مەن بولعىن دەسەم،

مەنىمەن ءىسىپ شوگىپ پىكىرلەندىڭ،

قاعىنىپ ءار سوزبەنەن قاعىتپالاپ،

دەگەندەي ءھار ءسوزىڭ بار سەكەم مەنەن.

قوجانى قول بايلىعى قودارايتقان.

ەي، اينالايىن، قوجەكە شۇكىر دەدىم

ايۋپتىڭ ءتانىن جەگەن قۇرتىنداي-اق

قالدىڭ با سالدارىنا كۇپىرلەردىڭ،

قىپ جۇرگەن ساعان ىحىلاس ءاسىل قازاق،

بەردى-اۋ دەپ اقىل-ەسى بوتەن ەلدىڭ.

زات بولساڭ بەرەر باعا دالەل سوزگە

تاباندا بولساڭ بەرەر كىشىگەردىڭ.

ال، تۇبىندە بۇل مىنەزدەن بولمايسىڭ تەك

قۇرمەتىن قولعا الىپ ءجۇر كۇتىپ ەلدىڭ.

اۋلەتى پايعامباردىڭ قوجا عوي دەپ،

ارتىڭنان ءبىر جاقسىلىق كۇتىپ ەدىم.

 

سوندا كەنجەقوجا اقىنعا بارماقتىڭ بۇل ءسوزى كەلگەننەن كەيىن، باراق  اقىننىڭ ءسوزىن وقىپ كورىپ، كەنجەنىڭ قايتارىپ جاتقان جاۋابىنىڭ مازمۇنى مىنا سەكىلدى.

كەنجەقوجا:

حات كەلدى قايتا قارۋ اقىن بارماق،

حات جازعان ەسىل قولىم ساعان ارناپ.

ساناڭا ءسال ءبىر سەنىڭ كىرەر مە ەكەن،

بوپ كەتتى كورىسەيىك جوبا جولداپ.

اڭقىلداپ اعىپ كەتىپ بارا جاتسىڭ،

ناجىك ءسوز بار جاتسام مايرامپازدان.

مازاڭنىڭ مايداسىنا تاماشا ەتتىم،

بالاداي شالشىق سۋعا سالعان قارماق.

قۇلاننىڭ اڭگىسىندەي داڭگىرلەمەي،

ءپاس سويلە باعا بىلسەڭ اڭلاپ-اڭلاپ.

شىن تۇلاپار از جايىلىپ، كوپ جۋسايدى،

از ءسوزدىڭ تازاسىن ايت تالداپ-تالداپ.

قاراڭعى، قاناعاتسىز كەتكەن جانسىڭ،

موينىڭدى بۇلقىنباعىن بوسقا تولعاپ.

جۇلىنىپ مويىن ومىرتقاڭ كەتىپ جۇرەر،

مەنىمەن نەعىلاسىڭ ويناپ جاڭعاق.

سەن ەمەس تەنتەكتەردى تەكسەرەتىن،

الىپ ءجۇر ءوز ارتىڭنىڭ باسىن وڭداپ

ەلگە مەن شىعىسقانداي نە قىلىپپىن،

ءار ءسوزدىڭ ماقۇلداما باسىن قارماپ.

ءبورىبايدىڭ ايتتىرعان جەسىرىن السام،

سەبەبىن مەن ايتايىن بىلسەڭ تىڭداپ.

دۇعا عىپ زورلىقپەنەن الىپپىن با،

سۇراشى بىلگەندەردەن مۇنى قولعا اپ.

تويىنا شاشۋى وماردىڭ ات قوسقاندا،

ات قوستى كۇرەڭ شالباس قوجا جالداپ.

ۇمىتپەن نەگە قوجا قوستى ەكەن دەپ،

دۋلاتتار كۇلمەپ پە ەدى ءوزىن پاڭداپ.

ەگەردە شالباس كەلسە بۇل بايگەدەن،

ماي بولار دەمەپپە ەدى قاتقان توڭعاق.

ورازدىڭ ور اۋىزدى قوجاقانى،

قالجىڭداپ قىلماپ پا ەدى قىلىپ قىلجاق.

جاقسىباي جانە تۇرىپ بىلاي دەگەن،

كىمدىكى مىنا  شالباس تارلان-تارباق.

بۇل كەلسە قوندىبايدىڭ ءمارياسىن

ۋادە ەتكەن بەرەيىك دەپ وسى جەردە-اق

قول بەرىپ قوجا-دۋلات جەر تەبىسىپ،

اۋزىنا الماپ پا ەدى قۇداي-ارۋاق.

سولاي دەپ تۇرعانىندا شالباس كەلىپ،

شۋىلداپ قالعان جوقپا جۇرتىڭ سورلاپ.

بۇل ءسوزدى ءماريام سۇلۋ ەستىكەن سوڭ،

قۋانعان ۇيدە وتىرىپ، ا، قۇدايلاپ.

كەشىندە ءبىر ادامنان حابارلاسىپ،

ىلەسىپ قاشپاپ پە ەدى اتقا جايداق.

بايگەگە باسىن تىككەن قىزدارىڭدى،

ۇردى ما سەنى قۇداي قايتا داۋلاپ.

بۇرىنعى بويامانىڭ بوزىنە ۇقساپ.

ەكەنسىڭ ەندى بىلسەم انىق وڭعاق.

قوجاعا قوشقارىن بەر دەگەندەردىڭ،

ءسوز بوپ پا دالەلى مەن ناعىز ءدامدى-اق

اۋىرساڭ مازاڭ كەتىپ، شىعىپ ەسىڭ،

ويبايلاپ دوڭبەكشيسىڭ تۋماي تولعاق.

ك…  قاتتىراق بوق شىعىپ كەتسە،

ۇردى دەپ قوجا ءبىزدى تۇرسىڭ جولداپ

ناۋايى، حىزىر يلياس، باھاۋددين

تۇركىستان، شىمكەنت، سايرام دەيسىڭ قارماپ.

قۇلبولدى، قۇلتاي، قوسىم، ايعوجا يشان،

ساسقاندا جات قىلاسىڭ ءبارىن سارناپ.

قۇدايعا قويىڭ تۇگىل، ءوزىڭدى ايتىپ،

جىلايسىڭ جامان كۇڭدەي جانىن جالداپ.

ءتاۋىر بوپ العاننان سوڭ، ءتاڭىر العىر،

قوشقارىڭ تۇسەدى ەسىڭە جۇرگەن ماڭىراپ.

قويىڭدى قۇدايعا ايتقان قۋام دەيسىڭ.

باسپاسىن ءبىر بالەكەت باسىڭا ورناپ.

جىن-شايتان ياكي پەرى سوعىپ كەتسە،

سەنىكى دەپ جۇرمەگىن مال جان دا باق.

ۇيرەنىپ ءيسلام ءدىنىن تانىعان سوڭ،

ويىڭ بار ءوز الدىڭا اۋدان بولماق.

باسىمنىڭ قوجالىعى ەندە تۇرسا

كەتە بەر جۇلىپ الىپ ونان اۋلاق

اڭ كورمەي، ايدالا اسقان قۇستاي،

دالەلسىز داۋىڭ بولسا قايدا قونباق؟

 

كەنجە اقىننىڭ بۇل ءسوزى بارماق اقىنعا كەلدى.

بارماق اقىننىڭ اۋىلىندا ورازباي دەگەن قاريا سول كۇنى توي جاساپ، وعان بارماق اقىن توي باسشىلىق بولىپ سايلانعان ەكەن. ءبىر كاريا كەلىپ:-قاراعىم، قوجامەن ايتىسىپ قالعان ەكەنسىڭ، بۇگىن تويدى وتكىزىپ جىبەر، ءسوزىڭ بولسا سونان كەيىن جازارسىڭ. وسى تويعا كەنجەقوجانى دا شاقىرىپ الساق كەرەك. تويدىڭ ۇستىندە قوجاعا ءبىر نارسە دەمەي-اق قوي- دەيدى. كەجەقوجا بارسا ءۇي تىگىلىپ، توي باستالىپ قالعان ەكەن. ءار جەردىڭ سىي مەيماندارى مەن كەنجەقوجا دا كەلگەن ەكەن. جىر ايتىپ وتىرعان كەنجەنىڭ داۋسىن ەسىتىپ، بارماقتىڭ ارقاسى قوزىپ كەتىپ، باعاناعى كاريانىڭ ايتقان ناسيحاتى ەسىنەن شىعىپ مىنا ءسوزدى جازىپ كەنجەگە جولداپتى.

 

بارماق:

سەنى جۇرت، كەنجەقوجا اقىن دەيدى،

ءبىر تابان قيال سوزگە جاقىن دەيدى.

ىلگەرى مايلى مەن كۇدەرىدەن،

سوزگە ۇستا شايىرلىعى باسىم دەيدى.

قولعا الىپ ءاسىل-ءناسىلىن سۇرىستىرسەك،

بەلگىلى نامانگاننان سارتى دەيدى.

سالەم دە كەنجەكەڭە داۋسىن سوزعان،

جۇيرىكسىڭ توپتى كورسەڭ ارقاڭ قوزعان.

اۋلەتى پايعامباردىڭ قوجا بولساڭ.

جولىڭمەن جۇرمەيسىڭ بە شىركىن، جازعان.

ەسى جوق، اسىلىق بەن ەسەرلەنىپ،

سەن بولدىڭ ناعىز بوز ات جولدان ازعان.

تۇسىنگىن قاعازدى وقىپ توڭدى قوجا،

بەرەسىڭ وقىعان سوڭ قولدى قوجا.

سالەمدى ىزدەپ بارىپ بەرە المادىق،

كەزەگى وسىلايشا بولدى قوجا.

بۇل ەلگە ءمۇساپىر بوپ كەلسەڭ-داعى.

ارت جاعىن كورىنەدى قوندى قوجا.

دەپ جاتىر بىرەۋ بىلاي، بىرەۋ بىلاي،

بىرەۋلەر دەپ ايتادى وڭدى قوجا.

قوجانىڭ سىردا جاتقان بىرەۋ ءۇشىن،

اتاڭنىڭ ارۋاعى قوندى قوجا.

بۇل ەلگە اقىن بولىپ كەلىپ قاپسىڭ،

قۇدايىم قۇتتى قىلسىن جولدى قوجا.

وسىنشا قاقساعانمەن اقىن بولىپ،

كيمەگەن شەكپەن تاۋىپ سورلى قوجا.

ال، سوندا بارماق اقىننىڭ جازعان ءسوزى كەنجەگە كەلىپ، ونى وقىپ كورىپ، قايتارىپ ايتقان جاۋابىنىڭ مازمۇنى:

كەنجەقوجا:

بۇل تويعا كەلىپ ەدىم شاقىرعاندا،

كەلمەگىم شاقىرعان سوڭ ماقۇلدار ما

جىگىتتەر اقىن ەمەس اڭگىمەشىل،

باياعى جەتۋ قايدا اقىندارعا.

سىيلاماس تانىماسىن دەگەندەي-اق،

شوعىنداي تال وتىنىڭ شاتىرلاما.

كىسىگە كەلمەي جاتىپ ادىراڭدايسىڭ،

الا الماي جۋرگەن مەندە اقىڭ بار ما ؟

قازاقپىن قازاق دەسەڭ، سارت دەسەڭ سارت،

قىز اسسا جيىرما بەستەن بولادى قارت.

اۋلەتىن پايعامباردىڭ سارت دەپ ايتىپ،

وبالىن وسى ءسوزدىڭ موينىڭا ارت.

جانە دە سارت دەپ ايتقان سوزبەن تۇرماي،

اۋلەتىن پايعامباردىڭ دەپسىڭ ءمۇرتات

كىتاپتىڭ ايتقان ءسوزى راس بولسا،

كورىڭە جاۋار ەندى سەنىڭ لاعنات.

ال ەندى قۇلاق سالىپ تىڭداپ تۇرعىن.

بەرەيىن سوزىڭە دە بولسىن تۇحبات.

 

***

وسىنشانىڭ ىشىندە

ءتۇستى مە كوزىڭ توڭدىعا.

مۇساپىرلىكتى ەسكە الىپ،

بەرمەدىم جاقسى قولدى دا.

پىش-پىش ايتىپ سويلەسىن

ەلدەگى ناشار سورلىعا.

تاكاپپار بولدى ءازازىل

اقىرى ونىڭ وڭدى ما؟

ءمۇساپىر بولدى پايعامبار،

سونىمەن جامان بولدى ما؟

اقىلدى بولدى اپلاتون،

اجالدان امان قالدى ما؟

ءيبراھيمدى نامرۋد وتقا اتتى،

ونىمەن وتقا جاندى ما؟

وتىز ۇلدى ءداۋىتتى

ءتۇسىردى جاھان الدىنا،

ءبىر ءسالامدا ساپ قىلىپ

ۇشىراتتى ءجۇدا تاڭدى دا.

قارىن بايدى جەر جۇتتى،

ەشبىر جان نازار سالدى ما؟

شارپۋىڭ ءتيىپ جات سويلەپ،

دۇنيەنىڭ ءجۇزىن شاڭ قىلما،

سولارداي ءبىر كۇن بولارسىڭ

سالتانات قۇرىپ ءسان قىلما.

ادامعا ۇستىن بولعانداي.

ءوزىڭدى ءوزىڭ داڭ قىلما.

ورنەكسىز ءسوزدى كوپ سويلەپ،

ىلاعىپ بوسقا قاڭعىما.

الكەسەك بولعان قۇلانداي،

ىلديدان ورگە قارعىما

شۇكىرلىك قىلىپ سويلەگىن،

جوق قىلار قۇداي، باردى دا.

 

كەنجەقوجا بۇل ءسوزدى جازىپ ەدى، كەنجەنىڭ بۇل ءسوزى بارماققا كەلدى. بارماق اقىن ەسىتىپ كەنجەقوجاعا قايتارىپ جاتقان جاۋابىنىڭ ماعىناسى مىنا سەكىلدى ەدى.

بارماق:

اللا ۇرسىن، ۇيات جىبەرتپەي قىزمەت ءۇشىن.

جاراي ما تەگىن قىزمەت مىندەت ءۇشىن.

ەي، مەرەكە جاقسىلاردىڭ ميراستارى،

جاراسار قىلسا قىزمەت قۇرمەت ءۇشىن

ءار جەردە اتاسىنىڭ ميراسى بار،

جاس اۋلەت قاسيەتتىڭ سۇنەت ءۇشىن.

ءاي، قوجا، سابىر-نازار بۇل سوزگە باق،

سالىپتى-اۋ ءبىر اۋىز ءسوز كوڭىلىڭە داق.

بار شىعار قاشاننان-اق حابارى كەڭ،

بىلسەڭ بولدى كىم ەكەن ءسارۋار حاق.

ياسساۋي قۇل قوجا احمەت، قۇتتى جاھان،

كوز جاسىن گۋناھ ءۇشىن كەتكەن بۇلاپ،

باباڭىز ىلگەرى وتكەن ەر دۋانا،

كۇنادان عازيز باسىن ساعان جىراق.

باسقا ۇرعان بۇل پانادان باسى جايعا

ىستەمەي دۇنيە ءجۇزىن  ول ءھام تۇراق.

سول ايتقان جوعارى وتكەن ازىزدەردىڭ

جولى ەكەن قايسىسىنىڭ جىراۋ بولماق،

ەسى جوق ەسەر  سوزگە ەسەرلەنىپ،

اتاڭنىڭ كۇيەلەدىڭ جولىن اتتاپ.

قولعا الىپ وسى ءسوزدى سالىستىرسام،

ويلاڭىز قايسىمىزعا ۇيات قالاد.

جاراسپاس  قوجا ناسىر دەگەن سوزگە،

كوڭىلىڭدى قاپتاپتى اشۋ، تۇتىپ قايماق.

بارىڭمەن ءدىن قارىنداس بولعاننان سوڭ،

تەك قانا جان اشىر عىپ جازدىم ءبىر حات.

ارقاڭا دومبىراڭدى مىقتاپ بايلاپ،

جول تۇزە ماعان دەسەڭ، ءدىنىڭدى سات.

نالەتتى حات جازعانعا كەلەر بولساڭ،

مىنەكي جازدى حاتىن اقىن بارماق.

سوندا بارماق اقىن بۇل ءسوزدى جازدى، حات كەنجە اقىنعا  بارماقتىڭ ءسوزىن وقىپ قايتارىپ تۇرعان جاۋابىنىڭ مازمۇنى مىنا سەكىلدى:

كەنجەقوجا:

ءاي، بارماق، تەرىس ەمەس قيماعانىڭ،

ءناپسىمدى قايدان ءبىلدىڭ تىيماعانىن،

اتقارساڭ كوزىڭ كورىپ بۇل قىزمەتتى.

سوندا راس بولار ەدى سىيلاعانىن.

مەن بىلسەم ورازبايدىڭ جۇرت شاقىرىپ،

كوڭىلىڭ قالمادى-اۋ جيناعانىن.

كارى جاس ۇيىنەن شىرقاپ تولىپ كەڭەس،

ءوزىڭ دە كورىپ تۇردىڭ بۇرماعانىن.

ورتاعا كوپ العان سوڭ ۇيعارىسىپ

دۇرىسپا ايتپاي ونەر ۇرلاعانىڭ

مولدالار تەرىس ەمەس دەپ ايتادى،

جاي كەلسە مومىن كوڭىلىن اۋلاعانىن.

وڭاشا اۋلاق ۋيگە كىرىپسىڭ دە،

بۇل كۇندە مەن بولىپپىن اڭدىعانىڭ.

تورتەۋدىڭ دۋلاتتاعى بىرەۋىسىڭ،

ماقۇل عوي نە ايتساڭ دا ىمداعانىڭ.

ءاي، قاڭعىرعان وسى قوجا دەگىلەر دەپ،

قوجانى ارى-بەرى ىرعاعانىڭ.

ورىنسىز كورىنىپ تۇر مۇنىڭ ماعان،

كۇمىسپەن دانەكەر عىپ شىرماعانىڭ.

ەي، بارماق السام حابار ءسىزدىڭ حاتتان،

ءتان ساحات جۇرگەندەيسىڭ ءسالاماتتان.

ال ساعان قايتارايىن مەن دە جاۋاپ،

ءبىلىپ جات بالا-شاعا باۋ-شارباقتان.

نارسەدەن بولار بولماس قاياۋ تاۋىپ،

بار ءمىندى كورىنەسىڭ موينىڭا ارتقان.

ەپسىز ءسوز پايدا بەرمەس بولسا-داعى

جىبەردىك بىلگەندى ايتىپ بىزدە تاپقان.

ال، بولمادى مۇمكىنشىلىك تۇرۋعا جاي.

كوڭىلدى سەنەن شوشىپ جابىرقاتقان.

اراعا ارلى-بەرلى ەرمەك بولدى،

قاعازدى ەكى-ءۇش پاراق جالبىراتقان.

ءناسىلدىڭ مەن دە ءجۇرمىن تۇقىمى دەپ،

ناق سەندەي بولماسا دا وزا شاپقان.

سوزگە ءسوز ايتا بەرسە تابىلماي ما،

اجداھا-داربازا اۋىز ەپسىز اشساڭ.

ءسوزىڭدى ارلى-بەرلى كورسەڭ بايقاپ.

كەلەدى ءسوزدىڭ اۋلى كارى قاپتاپ.

مەن اۋلەت، قوجا بولسام، سەن مولداسىڭ،

بولسا ەگەر ناعىز ايىپ ولەڭ ايتقان.

جەل سوزبەن بۇل قوجانى اقساتام دەپ،

سەن ناندەن، بولا المايسىڭ قاندى قاقپان.

سارت جاندى، شاڭگى جىگىت كورىنەسىڭ

قۇيرىعىن جىلانداي-اق باسپاي شاققان.

سيراتتىڭ كوپىرىنەن ار جاققا ءوتىپ،

قالعاندا سەكىلدىسىڭ ۇيات ارتقان.

ار جاققا ءوزى ءوتىپ السا كىسى،

جاراسار سوندا قولىن بىلعاقتاتقان.

ءتيىسىپ قوجاعا دا، قارا قازاق،

قورىقپايتىن جاراتۋشى جالعىز حاقتان.

نەسىبەسىن ھاركىم ءوزى تەرىپ جەپ ءجۇر،

تاعدىردا باستان بار جازۋ حاقتان.

كىم توزاقتا، كىم پەيىشتە قۇداي بىلەر،

بار ءمىنىڭ وسى بولسا ماعان تاققان.

بولا ما باھات سوزگە مولدا قۇمار،

شىن پىكىر حابارلاردى عارا ساتقان.

ويلاساڭ بۇل قۇدادان الدىم پىكىر،

جاقپايدى ساعان ەشكىم ءۋالايااتتان

سەن ءتىرى وتباسىندا جاتقانىڭدا

باھات ءسوز بولار ما ەدى مۇنشا داستان.

ەسىڭ جوق ەسەر سوزگە ەسەرلەنىپ،

ءتيىستىڭ ەشكىم ءجونىن سۇراماستان.

 

*        *        *

ال، كەنەقوجانىڭ بۇل ءسوزى بارماق اقىنعا كەلدى.

بارماق اقىن حات جازايىن دەپ جاتقاندا، جاناسباي دەيتىن سول ەلدىڭ ءتاۋىر جىگىتى بار ەدى. ۇستىنە كەلىپ:

«ەي، سورلى بارماق، كەنجەمەن ايتىسقان نەڭدى العان. بۇل اقىن قوجا ەدى، ءتورت اياعى تەڭ جورعا ەدى عوي. مۇنى سەن قارا سوزبەن جەڭە المايسىڭ» دەدى. سوندا بارماق: «بۇدا بولسا ءبىر قىزىق بولسىن دەپ جازىپ جاتىر ەم» – دەپتى.  «قانى بىرگەنىڭ جانى بىرگە» دەگەن شىداي الماي كەلدىم. بۇل قوجانىڭ ءبىر وڭباعان ءمىنى بار، وسىنى ايتساڭ قوجا قۇرىر ەدى. مەن ايتتى دەمەسەڭ ايتار ەدىم» دەيدى. بارماق اقىن: «ويباي، اينالايىن ايتشى» دەدى. سونداعى تاپقان ءمىنى مىناۋ ەدى. كەنجەگە بوزتاي دەگەن وزەن بار. سونىڭ جاعاسىندا تاڭىل دەگەن ەل بار، قوجا سول جىلى بىزگە قوڭسى بولىپ ەدى. جەتپىس تورتكە كەلگەن اكەسىن كوردىم. اكەسى كەنەسارى دەگەن كىسى ەدى، اۋليە ادام بولاتىن، سول جىلى جاڭبىر كوپ بولىپ، بوزتاي وزەنىنىڭ سۋىنا ەلدىڭ ءبارى ەگىن ەگىپ ەدى. سوندا جەتپىس تورتكە كەلگەن كىسى كەتپەن شاۋىپ ءمان تابا ما دەپ وتىرا بەردى. كەنەقوجا: قۇداي ۇرعان قاقپاس، ەگىس بولسا ءوتىپ بارا جاتىر، اۋقات بولسا دەم الماي-اق ىشەر ەڭ عوي. يا شاپپايسىڭ، يا قويمايسىڭ دەپ اقىردى.

ە، جۇگىرمەك، ارقا ەتىم ارشا، باۋىر ەتىم بورشا بوپ سەنى اسىراپ وسىرگەندەگى ەسىتكەن ءسوزىم وسى بولسا، ءولىپ تىنايىن دەپ اكەسى تۇرا ۇمتىلىپ ەدى. اكەسىنەن بۇرىن تۇرىپ بارىپ، يتەرمەلەپ ءبىر شۇقىرعا جىعىپ، شەشەسىن ءبىر بۇرىشقا ۇرىپ ولتىرەيىن دەپ جاتقان جەرىندە «ويباي، ءولدىم»- دەگەن داۋسىمەن ەكى-ءۇش ادام ەگىن سەۋىپ جاتقان زوعا اجىراتىپ الدى.

سوندا اكەسى قۇبىلاعا قاراپ، الاقانىن تەرىس جايىپ تۇرىپ «اق قىلدىم» دەپ ءتۇڭىلىپ باتا بەردى. وسىنى ايت تا «قوجا، قويىڭىز»- دەگىن. سول سوزبەنەن بارماقتىڭ تەبىرەنتىپ كەنجەگە جازىپ تاستاعان ءسوزى ەدى:

بارماق:

ەي، قوجا  جانبىڭا جازىلدى حات.

جاۋابىن كەلگەن ءسوزدىڭ بەشىن شىرات

ءاي، بىلمەككە حابارىما بولساڭ قاجەت

شۇكىر-اق داھاھىندە تالىم شاھات.

ماعان دا كورىنىپ تۇر ماعان ماقۇل،

دەگەنىڭ جىگىتتىكتە ءبىر عانيمات.

قيمايمىن سەنى بۇعان دەگەن سوزگە،

بار عوي دەپ باسىمىزدا تاج ورامات،

وكپەڭنەن كورىنىپ تۇر اتقان وقتاي،

قارعىدىڭ قىلىپ قاھار، ورداڭ قاماپ.

مۇقاتىپ بىزدەن بۇرىن ايتتىڭ كوشە،

توقتار دەپ بولسا ناعىز اۋليە اۋلەتى

الدىڭا الدەنەشە تارتتىم كەسە

بىلسەڭ ول دەگەن قۇرھان ءاجدىرات.

ءھاممادان ءراسۋلىم بۇرىن ءوتىپ،

ەتكەنىم ەر، ەكەنسىڭ عوي قۇتتى ازات.

داۋلاكىلار ءماحالاتلۇ اپلاك دەپ

باسىنا كيدىرىپتى ءتاج پاكي ساۋاپ.

حاس جولىن اجيلەردىڭ ءبىر قۇل الماي،

قىزۋىن عۇلەرالىكتىڭ كوردىڭ قىمبات.

ءاي، قۇلقىڭا بوس ايتىلدى قازاق- قازاق،

كوڭىلىمە جارى بولدى ءپىرى كىمات.

زاماندا ىلگەرى وتكەن شاعال دەگەن.

توعايدا جۇرەدى ەكەن ءبىر حايۋانات.

ءتۇن بولسا شاھار ءىشىن كەزىپ ءجۇرىپ.

تاعامدى ەتەدى ەكەن ادام اۋقات.

ءبىر كۇنى بوياشىنىڭ ساۋىتىنا ءتۇسىپ،

ول بولعان ەكەن ءتۇرلى سيپات.

تاڭ اتىپ توعايداعى كوردى ءبارى،

كورمەگەن ءبىر ماقۇلىق ەي، عاجايىپ.

ارىستا، ايۋ، قابىلان ءجون سۇرادى،

كىمسىڭ دەپ – كەيىن تۇرىپ ەي ماقلۇقات.

بولعان سوڭ حاقتان ءفارمان ءتۇستىم جەرگە،

جەر مەنەن كوكتەگىنىڭ ءبارىن جيناپ.

ەكەن دەپ تاھير مىناۋ زاتى شاھي،

پلانى قىلدى ءتۇزۋ، قىلدى قىمبات.

بۇل سىرىن ەشبىر ماحلۇق بىلمەگەن سوڭ،

ۇلىق بوپ قىلدى داۋرەن نەشە ءمۇددات.

ءبىر كۇنى ءناپسى شاعال قايدا بارسىن،

ءۇن سالىپ ۇلي بەردى اڭ مەن الاپ.

بۇل سىردان،توعايداعى حاباردار بوپ.

شاعالدىڭ سىرى اشىلدى وسى زامات،

شاعالدى ءشارماندا ەتىپ ھالاق قىلدى،

كورسەتىپ ءجابىر-جاپا ءھام ماشاقات.

ءھار نارسە مەن وسىندايمىن دەگەنمەنەن،

تۇبىندە قايتپاقشى ەكەن ءاسىلى زامات.

كۇللى شايحين، ياسي ءيللا اشتىفي» دەپ

ايتىلعان كيتابلاردا بار ماسليحات.

دەۋشى ەدى زاھيلدىكتىڭ جايى قالاي،

بايقاسام بار ەكەن عوي تاعى حيكمەت.

قايتىپ سەن ادال قىزمەت ەتە الاسىڭ،

تابىلعان تابىسىڭدى قىل ناسيحات.

ماقلۇققا ات كۇتپەي سەنبەس بولسا،

اتاڭا نەشىك سالدىڭ رەنجۋ زۇلمات.

وزەكتىڭ بوزتاي دەگەن جاعاسىندا،

قاڭلىدا ءبىر جىل قوڭسى بولدىڭ ءناۋبات.

اتاڭىز كەنەسارى مومىن ادام،

زارەدەي كوڭىلىندە جوق ارام-ايلا،

ءبىر كۇنى بەيشاراعا بەردىڭ سوگىس،

جەتپەدىڭ ارتىق شالعى قىلىپ يزەت.

سويلەدى اتالىعى ەسكە ءتۇسىپ،

تيگەن سوڭ ەرگەن سوگىس بەك قاباعات،

شالقادان شاپشاڭ جىگىت سەكىلدەنىپ،

باراسىڭ باسقا ۇرىپ ەي، لاعنات.

ولدىك دەپ ايقاي سالعان داۋسىمەنەن،

الىپتى زورعا ايىرىپ ەكى-ءۇش جاندەت.

حالىق بەرەر، اتا بەرەر ءھام پايعامبار،

وت تۇسكەن ورتاسىنان تۋ بالەكەت.

دوزاققا جامىراتىپ جايىپ جاتىر،

سەنىمەن كىتاپ قوسپايدى بولۋعا ۇلپات.

دۋانا-اۋ باباڭىزدىڭ ءناحابىسني

ءاسىلدىڭ ءناسىلى عوي نۇرلۋ ءحاممات.

الديار قوس جاماننان دەگەن ءۇشىن،

تيەر دەپ قاشىپ ەدىم ءبىر ءزالالات.

ءبىر مىڭدا توعىز ءجۇز جيىرمانشى جىل ەسەبىندە

جيىرمانشى ماي چيسلودا بارسىن ابيات.

 

حوش، بۇل ءسوزدى بارماق اقىن جازدى. حات كەنجە اقىنعا باردى. كەنجە اقىن وقىپ كورىپ تۇرىپ ەدى. باعاناعى جاناسپاي قۇداي ۇرعىر، كەنجەنىڭ جىرىن تىڭلاپ تۇرىپ ەدى. كەنجە حاتتى وقىپ بولعاندا، كەنجەگە بەرى كەلىپ كەتىڭىزشى-دەدى. دالاعا كەنجە دالاعا شىقاننان كەيىن جەتەكتەپ بارىپ اناداي جەرگە وتىرعىزدى. سورلى قوجا ك…. قىسىپ قاراپ جۇرمەيسىڭ بە، ءتورت اياعى تەڭ بارماقپەن ايتىسقان نەڭدى العان- دەدى. كەنەقوجا جاناسپايجان-اۋ ءوزى عوي قويمايتىن. باس كەسپەك بولسا دا،  ءتىل كەسپەك جوق قوي، قالىڭ سوزگە ءسوز ايتپاسا بولا ما، جاڭا ءبىر ءسوز جازىپتى. وسىعان جاۋاپ قايتارماسا مۇمكىن بە؟ دەپ ەدى.

بايپاي، اينالايىن تاقسىر-اي، باباڭ ازىرەتالى عوي. سونىڭ تۇقىمىسىڭ عوي. ءار جاعىڭدى بەرمەيسىڭ عوي. ساعان داۋا جوق قوي. اتا-باباڭنىڭ  ارۋاعىنا تاپسىردىم، ەندى اياعىڭدى مەكەم باس!  بوز قۇيىن بارماقتىڭ ءوزى وڭباعان ءبىر پالە ەدى. قۇشري شەبەر ەدى. مۇنى قارا سوزبەن توقتاتا المايسىڭ. مەنى ايتتى دەمەسەڭ ءبىر وڭباعان ءمىنى بار سونى ايتايىن. سونى ايتساڭ بارماق قۇريدى عوي دەدى.

ويباي ايت! –دەدى سوندا ونىڭ ايتىپ اتقان ءمىنى: وسى ەلگە ءبىر ەرىمبەت دەگەن اقىن كەلىپ ەدى. سونىمەن ايتىسىپ بارماق تيىشتىق كورمەپ ەدى. ەرىمبەت وتە زور اقىن ەكەن.بارماقتىڭ الدىنا قيىن-قيىن ساۋال تاساپ ەدى. بارماق شەشە الماي، سورپاسى موينىنان قۇيىلىپ، ءبىر جەڭىلىپ ەدى. وسى كۇندەرى تاعى جان بىتەيىن دەگەن بىلەم، سىزگە دە ىڭىرسىپتى عوي. جەلكە تامىرىن ءۇزىپ، شايناپ جىبەرىڭىز. مىنا تاۋدىڭ ار جاعىندا قار ماناش دەگەن ەل بار ەدى. سوندا ءبىر ات سابار بايگەگە بارماقتى شاقىرىپتى. جەكجاتتىق جايى بار ەكەن. بارماق ءبىر تۇيەگە بەس-التى قاتىنمەن مىنگەسىپ ۇشتاسىپ بارسا كەرەك. تۇندە توي باستالىپ، دومبىرا تارتىلىپ، ولەڭ-جىر ايتىلدى. تويحانانىڭ قاتىنىنىڭ ءبىر سوم پۇلى بار ەكەن، بالەكەت باسىپ سونى جوعالتىپ الىپتى. بارماققا ەرىپ بارعان قاتىنعا سەن الدىڭ دەدى.-مەن العانىم جوق دەپ ەكى قاتىن جۇلىسىپ قالدى. سوندا بارماق ەكەۋىنىڭ اراسىنا كىرىپ، سەنىڭ پۇلىڭدى بۇل العان جوق دەپ يتەرمەلەپ ەدى. تويحانانىڭ قاتىنى بارماقتىڭ جاعاسىنان الىپ: «قاراڭ قالعىر، ايەلدىڭ باسىندا نەڭ بار، ەركەك باسىڭمەنەن. وسىنشاما شي كوبەك بولاسىڭ،سەن وسىعان سەرىكسىڭ عوي. بولماسا وسىنىڭ الماعانىنا جانىڭدى بەرەسىڭ بە؟» دەيدى.

مەن بەرەمىنشى، بەرەمىن دەپ  قويماستان بەس مارتەبە جانىن بەرگەن سامساعان سارى قولدىڭ ىشىندە دەدى.وسىنى ايتساڭ بارماق قۇريدى، مەن ايتتى دەمە دەپتى.

ماقۇل دەپ – كەنجە اقىن بۇدان سىردى ەسىتىپ الىپ، ءبىر مينۋتتىڭ ىشىندە بارماققا قايتارعان جاۋابىنىڭ مازمۇنى مىنا سەكىلدى ەكەن:

كەنجەقوجا:

ال-بارماق، جانابىڭا جولداندى حات،

بولعايسىڭ وقىعان سوڭ كوڭىلىڭ شات.

سىرتىڭنان انىق حابار ءىستى قىلدىڭ،

دانىشپان دەگەندەيىن ءبىر ازامات،

ەرىمبەت اقىنمەنەن ءسوز جازىسىپ

شاماڭدى بايقاتىپسىڭ شىن اقيقات.

ساۋابىن ءىزدى-ىزىمەن شەشكەنىڭە

سىرتىڭنان ايتتىق ساعان كوپ راحمات.

سونان سوڭ مەنىمەنەن تاعى ەگەستىڭ،

جەتىلگەن كاسىبىڭ ەد تاۋىپ ساۋاب.

ولەڭدە توبىڭ سىنار دەگەن ءسوزىڭ

بۇل ءسوزىڭ زورلى  قىلاد ەلدى قۇزاپ.

قوجاعا ۇگىت بەرگەن سەبەبىڭنەن،

كەيىننەن كەلشى ايتايىن ءبىر-ەكى مات.

زاماندا ىلگەرى وتكەن ءدۇريا سۇلۋ،

بولىپتى كامىل پاتشا ءبىر ازامات.

بار ەكەن ساحىپ-جامال جالعىز ۇلى،

بي اسسار، ارتىق ءبىلىم، زور كامالات

ءبىر كۇنى سول بالاسى كەسەلدەنىپ،

دوس-جارمەن قاپالاندى جۇرت-جاماعات.

جينادى شاھاردەگى تابيبلاردى.

ۇلىنىڭ كەسەلىنە ەتپەي تاحات.

كوردى دە كىتاپ اشىپ مولدالارى،

كەڭىنەن بەردى جاۋاپ وسى زامات.

ۇلىنىڭ ءۇستى باسى جۇلما مەرەز،

قۇرما جەپ جۇرەدى ەكەن ەكى مانات

جەگەنىن جەم تۇكىرىپ توقتاتپاساڭ،

ءدۇنيادان وتەر بالاڭ دەدى-اۋ لاعنات.

بار ەكەن راحماتوللا دەگەن يشان،

وتىرعان تونىن زورلاپ ءھار زالامات.

بالاما بارىپ قۇرما جەگىزبە دەپ،

شاريعا پاتشا ارىزىن ايتتى اۋ قاراپ.

بارمادى ءبىر ايتقاندا ۇشكە دەيىن،

پايداسىن دۇرىس كورىپ ىسكە حامات.

بولعاندا ءتورتىنشى كۇن تۇردى ورنىنان.

وتكەن سوڭ بويىنداعى وسال ءمۇددات.

ولەرسىڭ جاستىعىڭدا دەدى اۋ بالام،

قۇرماڭدى كىدىرتپەسەڭ، ەي، جىگاردان.

ال توقتاتىپ تۇرا بەردى شايحى بەرگەن بۇل ماسليحات،

تۇزەلدى بۇرىنعىداي قالىبىنشا،

ۇستىنەن كوتەرىلىپ كوپ جاراقات.

يشاندى الدى پاتشا حۇزىرىنا،

امىرىمەن ەتپەدىڭ دەپ ءپانى ءۋادات.

بارمادىڭ مەن بارعاندا ۇشكە دەيىن

وتىر ەم جۇمىسىڭدى كورىپ ۇيات.

ءۋا، لاكين، مەن ايتپاستان ءوزىڭ باردىڭ،

كوزىڭە ءتۇستى-اۋ شايحىم، قاي قيانات.

بالامدى ءتىلىمدى الىپ جازعانىڭدا،

ۇستىڭدە سارپايى دا، مىنگىزىپ ات.

سوندا يشان پاتشاعا ايتتى «شايحى- ۋالي،

اتىڭدى ۇستىمىزگە بەر قيانات،

قۇرماسىن قوي، قۇزىرىم دەگەنىمدە،

بار ەدى-اۋ ءوز باسىڭدا سونشا عۇربات.

قۇرما جەپ ول شارباقتا وتىر ەدىم،

بەرۋگە جارامادى اي ماعان ءبىر ات،

توقتاتىپ قۇرما جەۋدى قويىپ ەدىم،

ونان سوڭ بارىپ بەردىم ءبىر ماسليحات.

دەگەندەي سەن وتىر دا ءوزىم جەيىن،

بولاما دەپ ويلادىم بەك قيانات.»

پاتشاعا بۇل ءسوزدى ايتىپ شايحى-ۋالي.

قۇتالدى-اۋ قاھارىنان ساق-ءسالامات.

ايتاسىڭ نەگە بارماق ءوزىڭ قارا ولەڭدى،

جەل سوزگە بولما دەيسىڭ، ماعان ۇلپات.

سەن ايتپا قارا ولەڭدى مەن ايتايىن،

دەگەندەي كورىنىپ تۇر ماعان يشارات.

ەكىنشى ماعان سىرتتان جالا جاۋىپ،

سىرتىمنان تاقتىڭ ماعان ماعان ءبىر سىن-اق،

اتاسىن كەنەقوجا ۇرىپتى دەپ،

وسى ەلدەن ەكى، اۋىلناي تاپساڭ سىپات.

يماندى كۇمان جويار دەگەن بولسا،

ءھام يمان، ءھام ءدىنىڭدى ۇردىڭ بارلاپ.

ەلىندە قاراماناستىڭ ەكى قاتىن

تالاسىپ ءبىر سوم پۇلعا سالعان گۇلپات،

ال، كىرىسىپ بالاسىنا جانىڭ بەرىپ

اتاندىڭ جان بەرۋشى حالاققا زۇلمات.

ءبىر سومعا بەس مارتەبە جانىڭ بەردىڭ،

بار ەدى سول ارادا قانشا ءميللات.

ەسى جوق ەسەر سوزگە ەسەرلەنىپ،

اۋەلدەن بىلگىزبەگەن نە ەكەن قۇدىرەت.

ءبىر مىڭدا توعىز ءجۇز جيىرمانشى جىل ەسەبىندە،

جيىرمانشى چيسلودا بارسىن بۇل حات.

كەنەقوجا بارماققا بۇل ءسوزدى جازدى. سوندا ەل ەكىگە ءبولىنىپتى، دۋلات بولعان جەر كەنەقوجانى قولعا الىپ، تاما مەنەن الشىن بارماق اقىندى قولعا الىپ، ءبىر ءۇيدى تىگىپ، ءتورت ءبيدى شىعارىپ ەكى اقىننىڭ ءسوزىن سىناققا سالىپ ەدى. دۋلاتتان شىققان ەكى بي قوجانىڭ ءسوزىن ماقۇل دەپ، بارماقتىڭ ءسوزىن ءسوزىن الشىن، تامانىڭ بيلەرى ماقۇل دەپ ءتورت بي كەلىسپەي قالدى. ال، بۇلار ءبۇيتىپ جاتقاندا حالىقتىڭ كاريەلەرى ساسىپ ەدى. سوندا بالمۇحاممەد ماقسۇم دەيتىن يشانى بار ەكەن، سەكسەن ءتورت جاسقا كەلگەن ھامماگا بىردەي  ءبىر جاقسى كورىنەدى، شاقىرعان سوڭ تويعا كەلگەن ەكەن. تاقسىر، ءىلىمدى-ءبىلىمدى ءبىر كىسىمىز ەدىڭىز جاقسى كەلدىڭىز، ەكى اقىننىڭ ءسوزىن ءتورت بي سىناققا سالىپ جاتىر ەدى. كەلىسپەي جاتىر ەندى ءسىز كەلىپ وسىلاردىڭ جانجالىن باسىپ ەكى اقىننىڭ ءسوزىنىڭ اۋىر-جەڭىلىن اجىراتىپ بەرىڭىز دەپ يشاندى ۇيگە كىرگىزەدى. يشان كىرىپ كورىپ، ءسوزدى ەسىتىپ، ءوز الىنشە ىشىندە ويلاپ بارماقتىڭ ءسوزى باسىم ەكەن-اۋ دەپ بارماققا استىرتىن ادام جىبەردى.

شىراعىم سەن ءسوزىڭدى توقتات، سەبەبى سەنىڭ ءسوزىڭ باسىمداۋ ەدى دەپ باعا بەردىك- دەپ بارماققا استىرتىن ءبىر حات جازىپ، بارماقتى توقتاتىپ قويدى.

مىناۋ ءتورت بي كەلىسپەي ءوز ءسوزىن ءوزى وڭدەپ، اقىرى كەلىسپەي تارقادى. ەكى اقىننىڭ ءسوزىن جىبەردىك. كەجەنىڭ ءسوزى باراماققا بارعاننان كەيىن، ەندى بارماق نە ايتار ەكەن بۇعان دەگەن كوپشىلىكتىڭ ىسناگى پىكىر تانىلاتىن بولدى. ايتپايىن دەسە بارماق وسىنداي ىسپاتقا قالاتىن بولدى. ايتايىن دەسە يشان حات جازبا دەگەن. نە قىلاسىڭ بىلە الماي نەدە بولسا كەنجەنىڭ ايىل اڭدىسىن، قىلىق قىلۋاسىن  ايتىپ يشانعا  ۇلىقسات سۇراپ ءبىر حاتجاتقان جەرى ەدى.

بارماق:

ەي، تاقسىر، بالماعانبەت وشبا ۋاقىتىڭ،

مالى-جان، قۇل ورنىڭدا ىزەت باقتىڭ.

ەي، اتىڭنا پالەن ءنامات كەلدى اۋ ءبىر حات

بىتىرگەن ەكى بەتىن ءبىر پىراقتىڭ.

ءار كىمگە اتىڭ شەيىت سىر اشقانداي،

شاشقان ءيسىن گۇل شارباقتىڭ.

ارتقانىڭا ءداراجاڭىز تىلەكتەسپىز.

وزىڭدەي عايبانادا ءمات قۇشاقتىڭ.

نە دەرىمدى ەي تاقسىر، بىلمەي تۇرمىن.

قالعانداي قاراۋىنا ءبىر سىناقتىڭ.

حاديستە انىق حابار بولعان ەكەن،

بۇلايشا بۇيرىق قىلىپ ءسارۋار حاقتىڭ،

بولادى ءبىر-بىرىنە كورمەي دۇشپان.

ادامى دەگەن ەكەن احىر ۋاقتىڭ.

ءاي، سولايشا سۇم دۇنيەنىڭ جادى شىعار،

قارا مەن اجىرامادى اراسى اقتىڭ

اق جولىن اتاسىنىڭ كۇيەلەگەن،

بۇيداسىن جەتەلەپسىڭ ءبىر ءباتپاحتىڭ

كەنجەدەي ولەڭ ايتىپ نان جەپ جۇرسەم،

وكپەم جوق كيدىر تونىن قوجالاقتىڭ،

كەنجەنىڭ باستان سىرىن مەن بىلەمىن،

ماحاببات مايدانىنان كوڭىلى اۋلاقتىڭ.

ناسيحاتتى ماعان ايتقانشا وعان ايتىپ

تەزىرەك سىندار موينىن اقىماقتىڭ.

ەسى بار ءجون بىلەتىن ەرلەر بولسا،

كەم تۇرسا ءحاسىرا سۋىن ول ءبىر اتتىڭ

جازۋشى اقىن بارماق قولىڭدى قوي

سۇيەنىپ فازىلىنا جاببار حاقتىڭ.

 

ال، بۇل ءسوزدى يشانعا الىپ كەلدى. يشان وقىپ كورىپ: «اقيقات ءدۇر تۋعان ازامات ەكەن، شاقىرىپ كەلىڭدەر» دەپ باراماقتى شاقىرتىپ الدى. سوندا بارماقتىڭ جيىرما ءبىر جاسار كۇنى ەكەن.

ءبىر ادامدى جبەرىپ كەنجەنى شاقىرتىپ الدى. كەنجەنىڭ جيىرما ەكى جاسار كۇنى ەكەن. ەكەۋىن ەكى جاققا وتىرعىزىپ، كوپشىلىكتەن تىلەدى:

ءاي، جاقسىلار، ەكى ءدۇلدۇل حالىق ءۇشىن تۋعان، بۇل ەكەۋى ءبىر سوزگە كەلىسپەي قالعان ەكەن. وسىلاردىڭ اراسىنداعى كۇناسىن اققا سالاتىن، كوپشىلىكتىڭ اتىنان ماعان بەرىڭدەر. مەن قيامەتكە ارقالاپ كەتەيىن. اقىر كەتەتىن كىسى مەن عوي- دەدى. سوندا حالىق بۇعان نە ايتارىن بىلمەي تۇرعاندا، باعاناعى قۋ جاناسپاي دالادان ءسوز اڭدىپ تۇرعان ەكەن. بۇزا-جارا ەسىكتەن كىرىپ كەلىپ:-ءاي تاقسىر ءبىر ازعانا رۇقسات ەتىڭىز، مەن سىزدەن ءبىر نارسە سۇرايىن دەپ كىردىم-دەدى. رۇقسات الىپ، سونداعى يشانعا ايتقان ءسوزى:

تاقسىر، كەشە براماققا ءبىر حات جازىپسىز، سوندا جازعان حاتىڭىزدا بىلاي دەپسىز:

-«بارماق، تۇقىمىڭ قۇرىپ كەتەدى. مويىڭدا نوقتاڭ ءۇزىلىپ كەتەدى. ارۋاققا شەك بوپ، جوق بوپ كەتەسىڭ» دەپسىز تاقسىر. ءسىزدىڭ ءسوزىڭىز تەنتەك دەۋگە بىزدە نە حال بار، بىراق كەنجەقوجانىڭ قوجالىعى راس. قوجا بولعانىمەن ءىشىمىزدى بىرگە تۋىپ، پىسە قايناعان قوجا ەدى. مىناۋ تۇرعان بارماق پەن ەكەۋى جاستى. وسىلاردىڭ شاق ەسەبى جاتتىق سوزىنە بولا ارۋاق اشۋلانىپ، تەنتەك بوپ پا، ءۇيتىپ الداماڭىز، تاقسىر، ءبىزدى – دەدى.

ەندىگى اڭگىمە مىناۋ: ەكى اقىن ءبىر جىلدان بەرى ايتىسىپ ءجۇر. وسى جەرگە جۇرت جينالدى. ءسىز كەلگەن سوڭ جينالدى. ەكىنشى وسى ەكى اقىننىڭ ءسوزىن وسى وتىرعان كورگەن كوز تۇگەل، ەستىمەكشى نە ايتقانىن بىلمەيدى. قوجا بولماساق، يشان بولماساق، مولدا بولماساق، بي بولىس بولماساق، تاقسىر- دەيدى.

بيلەر، بولىستار الادى دا ءوزى وقيدى دا قالتاسىنا تىعادى دا قويادى. ەندى مۇمكىنى بولسا، وسى ەكەۋىنەن ءسىزدىڭ باھراڭىز بەن كەزدەسىپ قالدىق. ءبىر از ايتىسسىن، حالىق ەستىسىن. بۇلار يمان سۇراپ وتىرعان جوق. يماندى قۇدايدان سۇرايدى عوي، تاقسىر. پاندەگە پاندە يمان بەرە مە-دەيدى.

سول ۋاقىتتا كوپشىلىك شۋىلداپ كەتتى. «رۇقسات، رۇقسات»-دەپ. حايىر، حايىر بولماسا رۇقسات بولدى- دەيدى يشان. ەكى جاققا جۇرت ءبولىسىپ، ەندى ەكى اقىنعا بەس ءمينوتتان سروك بەرىلىپ، ءار كىم اقىنداردىڭ سوزىنە قىزبالىق قىلسا مالى تالاۋدا، باسى قاناۋدا بولسىن دەگەن قارار شىعاردى. سونىمەن ەكى اقىندىق ناۋبەتكە وتىرعىزىپ قويىپ، ەندى ەكى اقىننىڭ ءسوزىن تىڭداۋعا جۇرت پوريادكەگە الدى. كوپشىلىك ىشىنەن ءبىر جىگىت يشانعا بىلىنبەي كەلىپ بارماقتىڭ باسىنا جاتىپ سىبىرلاپ جاتىر ەدى. سوندا سىبىرلاعان ءسوزى:

«قۇداي ۇرعان قۋ بارماق، ناۋبەتتى ساعان ۋپەرەك. بۇل قوجا جۇيرىك قوجا. مۇنى توقتاتا المايسىڭ. ءبىر قيىن ساۋالدى الدىنا تاستا. قاباتتاپ ۇر، ەسەپ-پەسەبىمەن. تيسە بەس، تيمەسە ون بەس بولعانى» دەدى.

سوندا جيىرما ءبىر جاسار بارماقتىڭ دومبىرانى قولعا الىپ، ءاپجىلانداي تولعانىپ، قوجالاردىڭ الدىنا ءبىر تاستاپ ۇرعان ساۋالى ەدى:

بارماق:

قۇلاق سال سوزگە قوجالار،

ايتايىن ءبىر ءسوز ناقىلداپ.

ءتورت ءجۇز قىرىق ءتورت نار قورجىن

ءبىر جەردە ءبارى باعىلعان.

بىرىنە-ءبىرى كوشەۋلى،

جەزدەن بۇيدا تاعىلعان.

ءۇش ءجۇز الپىس جىپپەنەن،

سىرتىنان قابۋ قابىلعان.

ءبىر بۇلبۇل بار ىشىندە.

ءتىللادان قازىق قاعىلعان.

بۇلبۇلعا سەرىك ول قوزى،

قارارسىز قاسقىر قاعىنعان.

ايتا بەرسەم بۇل ساۋال،

اقىلدى جانعا تابىلعان.

ءاي، اقىلى جوق جاماندار،

تابا الماي مۇنى جاڭىلعان.

قۇرمەتلى قىرىم- ءشاھاردىڭ

ورتاسىندا قىرىق قوناق،

الپىس قاسقىر انالىق

جەتپىس قاسقىر بالالى.

مۇتتاعاسى ءبارىنىڭ

جينالىپ كەلىپ قوي قىرماق.

توسكەيدەن بەدەۋ توقتاتتىم،

بۇعالىق ساپ قۇت-قۇرلاپ.

بايبىشەنى بايعا توقتاتتىم،

ءوتىنىش ايتىپ تۇر-تۇرلاپ.

بارسام ءتىرى ەدىم،

بەستەندە وتىز سىر-سىرلاپ.

توقسان تورعاي، توعىز قاز،

قونبايىنشا قاڭقىلداپ.

ەكى لاشىن، ءبىر سۇڭقار

ونى اينالار ساڭقىلداپ.

بۇل ءسوزىمدى شەشەن شەش،

شەشە الماساڭ قوجالار،

كوپ باسىمدى اۋىرتىپ،

الماشى مازامدى قاڭقىلداپ.

سوندا بەس مينۋت سروكتىڭ ىشىندە، جيىرما ەكى جاسار كەنجە بارماقتىڭ ايتقان ساۋالىن بىرمە-ءبىر شەشىپ جاۋاپ بەرىپ تۇرعان جەرى ەدى:

كەنجەقوجا:

ەي، بارماق كەلدى ساۋال سەن تاراپتان.

سويلەدىڭ اشىپ حابار ءار ءبىر زاتتان،

ءاي، قادىميان ەكى اقىن ءسوز ايتىسپاق،

بۇرىننان قازۋلى ور كەلە جاتقان.

تارادى تابىر تاراپتى ءتاۋىر جەرگە

اۋىرتىپ ءار جۇرتتىڭ ازاماتىن.

جاقسى اقىن ازاماتىن تاڭىرقاتقان

مەنداعى ءباھار الىپ سويلەيىن ءسوز

بولارسىڭ ءيا ۇناتپاي، ءيا ۇناتقان،

ادەپتى ساۋالىڭنىڭ جاۋابىنا،

شامامشا شارقىم وسى ابايلاتقان،

ەي باعۋلى ءتورت ءجۇز قىرىق ءتورت نار كورسەڭىز

بۇل ءسوزىڭ تابىلمايما ادامزاتتان.

سۇيەگى ادامزاتتىڭ ءتورت ءجۇز قىرىق ءتورت

ەسى جوق كورمەپپە ەدىڭ ادەبياتتان.

تامىر بار ءۇش ءجۇز الپىس التى سىرتتان جانە

اعزاڭدى ءھام ىشىنەن قالاپ جاتقان.

دەگەنىڭ الپىس قاسقىر اساۋلىعىن

ءابزالدى ءالى ىشىڭنەن قامام جاتقان.

دەگەنىڭ جەپىس قاسقىر ءناپسىڭ شىعار،

ءھار ءتۇرلى پىكىر سالعىن قياناتتان،

بەس جاس پەن وتىز جاستىڭ اراسىندا،

تىسىرلاپ باقاڭدى الىپ اجارلاتقان.

توعىز بەن توقسان جاستىڭ اراسىندا،

بۇل قۋات بەدەۋ كەتەر احۋالاتتان.

قىز ەكەن قىرىم اتتى ءشاھارىڭىز،

ءھار جۇرتتىڭ بۇيرىق بولسا ءدامىن تاتقان.

كەلەدى جىگىت اتى ءۇش ارىپپەن،

سۇڭقار سول ەكى لاشىن قانات قاققان،

وسىمەن بۇل ءسوزىڭدى شەشتىم بارماق،

جىلىندىق ءوز وتىنا ءسوزىڭ جاققان.

 

بۇل جاۋاپتى ەسىتىپ، بارماقتىڭ ەكىنشى رەت قوجاعا تاستاپ تۇرعان ساۋالىنىڭ مازمۇنى مىناۋ ەدى:

ءاي، باستالدى ەندى قوجام ءسوزدىڭ باسى،

پەندەسى اللا دەسە بولمايدى اسى.

زەيىنىڭمەن بۇل ءسوزدى تىڭدا قوجا،

كوڭىلىڭنىڭ سوزدە بولسا ءبىر اتاسى.

ءاي ايتقان سوزگە كەمەنگەرگە كەلىسپەسە،

كەتپەي مە كەم ويلىنىڭ كەمىپ باسى.

ءاي، جوعارعى تومەندەگىدەن كىتاپ كورىپ،

كەنجەنىڭ سۇرايتۇعىن جوق موللاسى.

مەكە مەن مىسىر دەگەن ءبىر تاراپ دەپ اڭعارتىپسىڭ.

شەگى عوي مۇسىلماننىڭ سول قۇبلاسى.

ءاي، سىن دەگەن ءبىر الىپ بار سامارقاندىق،

ماناپتىڭ سىن مەن تۇرار نەشە اناسى.

جۇكتى ءسوز ءبىر قۇدايدىڭ ءوزى شىعار،

ادامنىڭ ونەگەسىز مىڭ پاديشاسى.

دەگەنىڭ بەس دۋاداق بەس ءنامازدۇر،

قۇدايدىڭ بىزگە سالعان ءىرى اتاسى.

دەگەنىڭ وتىز ۇيرەك بوسىن تاعى

ءبىر جىلدىڭ قىلاتۇعىن ورازاسى،

دەگەنىڭ قىرىق بالاپان قىرىق پارىز عري،

بۇل سوزگە ەشبىر جاننىڭ جوق جالاسى.

تاپتىم دەپ تامسانبايمىن بارماق اقىن،

كەنجەنىڭ ايتا سالعان سول شاماسى،

قايىمداپ قارا ولەڭ مەن جۇمباق قىپسىڭ،

وسىما ساسقانىڭنىڭ نىشاناسى.

بارشاسىن جيىپ-تەرىپ ۇيىڭە اپار،

سول بولسا جيىلعاننىڭ ەركەك اتى.

***

ءاي، سويلەدى كەنجە اقىن ىرعالاقتاپ،

اۋزىنا كەلگەن ءسوزدى نىقتاپ، نىقتاپ.

جينالعان ەكى جاقتىڭ ادامدارى،

تىڭدادى سوزدەرىن كوپ شاما-شاقتاپ،

كەنجەكەڭ بارەكەلدى ازامات دەپ،

كوپشىلىك باعا بەردى ىنتىماقتان.

ايتىستى سول ورتادا ەكى سەرى

تىڭدادى ەر دۋلات پەن تاما ەلى،

ءبىر قۇداي و باسىندا ارتىق قىلعان،

ولەڭگە ءدۇر بوپ تۋعان كەمەڭگەرى.

ەرەگىس ەكى تالاي جەرلەر بولسا

جارايدى شىن شابىسقا ەردىڭ ەرى،

ايتىسىپ سونىمەنەن بارماق اقىن

سولاي دەپ كەنجەكەڭنىڭ كەلگەن جەرى.

 

ەل اۋزىنان دايىنداعان سەيت ومار ساتتارۇلى

 

 

 

 

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان