جارىق نۇردىڭ ساۋلەسى

مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اتا-تەگى

بەردىقوجا ساياقىپۇلى

 بەردىقوجا ساياقىپۇلى (شامامەن 18 عاسىردىڭ سوڭى- 19 عاسىردىڭ ورتاسى), جازۋشىنىڭ اتاسى. قۇنانباي بەردىقوجانى شىڭعىستىڭ تۇمسىعىنداعى شالعىنباي تورەنىڭ اۋىلىنان 1850 جىلدارى قاسىنا كوشىرىپ اكەلىپ، قىزىلشوقى دەگەن جەرگە قونىستاندىرعان. شەجىرەلەردە بەردىقوجانىڭ اكەسى ساياقىپ (ساياق) دەلىنەدى. ساياقىپتىڭ زيراتى – ارقات تاۋىنداعى بەتاعاش قورىمىندا. ساياقىپ – ىرعىزبايدىڭ، بەردى – وسكەنبايدىڭ، اۋەز – قۇنانبايدىڭ، ومارحان – ابايدىڭ زامانداسى. م.اۋەزوۆ 1928 جىلى س.سادۋاقاسوۆتىڭ سۇراعىنا بەرگەن جاۋابىندا: «توبىقتى ىشىنە مەنىڭ ءۇشىنشى اتام بەردىقوجا ءبىرتالاي تۋىسقاندارىن ەرتىپ، نايمان ىشىنەن كەلگەن. ول  – قۇنانباي زامانى. قۇنانبايدىڭ شاقىرۋىمەن كەلگەنگە ۇقسايدى. ەڭ اۋەلگى شىققان جەرلەرى ول كەزدە الماتى جاعى بولسا كەرەك. بەردىقوجا توبىقتى ىشىنە كەلگەن سوڭ، ءبىرتالاي زامان ءومىر ءسۇردى. ارتىنان ءبىر قىزىن قۇنانباي توقالدىققا العان. سونىمەن بۇل ەلمەن قۇداندالى، جاقىن بولىپ، توبىقتى ىشىنەن قونىس الىپ، مەكەن ەتىپ، تۇرىپ قالعان. بەردىقوجا وزگە قوجالارشا قوجالىق ەتىپ، ۇگىت ايتىپ، دىنگە ۇيرەتىپ ءجۇردى مە، جۇرمەدى مە، ونى بىلمەيمىن. «سولاي قىلدى» دەگەن ءسوزدى ەستىگەنىم جوق» – دەپ جازعان. ساياقىپتىڭ ۇرپاقتارىنىڭ شەجىرەسى بويىنشا ونىڭ بايبىشىسىنەن – وزىبەك، قاراقوجا، ساسەيىت، سولتان، تەمىر; توقالىنان-تولەگەن، بەردى، قىلىش تۋادى. بەردىدەن – ۇسەن، بۋراحان، اۋەزحان، كەنجەحان، سامارحان دەگەن ۇلدارى جانە ءبيبىحان، ايشاحان، نۇرجان، نۇرعانىم ەسىمدى ءتورت قىزى تارايدى. اۋەزدەن – ومارحان، ومارحاننان – مۇحتار تۋادى.

اۋەز بەردىقوجاۇلى (1830-1918)

اۋەز ابايدىڭ زامانداسى، اقىن اۋىلىمەن قادىرلەس، قۇداندالى بولعان. توبىقتى ىشىندەگى بەدەلدى ادام. «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» سۇراپىلىنان كەيىن توبىقتى رۋىن سىر بويىنان شىڭعىستاۋعا باستاپ قايتا كوشىرىپ اكەلگەن اتاقتى ماماي باتىردىڭ جاۋىنگەر سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى باقشايىش باتىردان – ساياقىپ، ساياقىپتان – بەردى، تولەگەن، قىلىش، اتاحان تۋادى. ال بەردىدەن – ۇسەنحان، بۋراحان، اۋەزحان (اۋەز), سامارحان، كەنجەحان تارايدى.

اۋەزدىڭ ۇلكەن ايەلى، نايمان ىشىندەگى سىباننىڭ بەدەلدى ادامدارىنىڭ ءبىرى جارقىنبايدىڭ قارىنداسى – دىناسىلدەن ومارحان دۇنيەگە كەلگەن.

ءحىح عاسىردىڭ 40-جىلدارىندا قۇنانباي وسكەنبايۇلى بەردى اۋلەتىن ارقات تاۋىنىڭ سولتۇستىك وڭىرىندەگى بەتاعاش قونىسىنان ءوز جانىنا كوشىرىپ الىپ، بورلىدەن ارنايىلاپ قىستاۋ سالدىرتادى. سولايشا ارالتوبەدە – اباي، تىشقاندا – اقىلباي، بورلىتوبەدە –  اۋەز مەكەن-جاي تۇرعىزىپ، اۋەز بەن اباي ىرگەسى ايرىلماعان كورشى-قوڭسىلاس، سىرلاس-سىيلاس، اينىماس دوس بولىپ وتەدى. تۇرىك، شاعاتاي، پارسى ادەبيەتىنەن حابارى مول، ارابشا ساۋات بىرلىگى جوعارى، مادەنيەت-پاراساتى بيىك اۋەزدى اباي «اۋكە اعا»، «ۇلكەن قوجا» دەپ اتاعان. ابايدىڭ اۋباكىر ۇيىندە وتىرعاندا رازاق سامارحانۇلىنا:

«ۇلكەن قوجا-ورتان قول، وزگەلەرى – اتى جوق پەن شىناشاق» – دەپ قاداي كورسەتۋى ۇلى اقىننىڭ اۋەز تۇلعاسىنا بەرگەن شىنايى باعاسىن تانىتسا كەرەك.

قۇنانباي ءوزىنىڭ بالالارىنا حات تانىتۋ ءۇشىن اۋەزدى جاس كەزىنەن باستاپ قاسىندا ۇستايدى. اۋەز ابايدان ون بەس جاس ۇلكەن ەكەن. قۇنانباي اۋەزدىڭ نۇرعانىم دەگەن قارىنداسىنا ۇيلەنگەن.

اكەسى بەردىقوجا ولگەننەن كەيىن «اۋەز قوجا» اتانادى. قۇنانباي، اباي اۋىلىنىڭ بالالارىن، بەرتىن كەلە ءوزىنىڭ نەمەرە، شوبەرەلەرىن وقىتادى. ول اسا ۇستامدى، مىنەزدى، ەل اراسىندا سيىمدى، اقىل-ويلى، تارتىپكە قاتال قارايتىن ادام بولعان. شەجىرە جازعان، عىلىمنىڭ ءار سالاسىنان حاباردار بولىپ، شاعىن كىتاپحانا ۇستاعان.

قۇنانبايمەن، ابايمەن قادىرلەس، پىكىرلەس، دوس-جار رەتىندە ارالاسقان. ومارحاننىڭ بايبىشەسى نۇرجامالدان – مۇحتار، ەكىنشى ايەلى ساقىشتان (ساقىپجامال) – ارعىنبەك، قاسىمبەك، اعزام، احمەتبەك تۋادى. قىزدارى قورلىعا، راقيا، گۇلسىم، ءزۇبايلا، ءۇميا. اۋەز نەمەرەسىنىڭ اتىن مۇحتار (قۇدىرەتتى) دەپ قويعان. بالا مۇحتاردى ابايدىڭ الدىنا ەرتىپ اپارىپ، اقىننىڭ باتاسىن العان. «وقۋدى بەس-التى جاسقا كەلگەن سوڭ ءوزىمنىڭ ۇلكەن اكەمنەن وقي باستادىم. سول كىسىنىڭ الدىندا حات تانىدىم….» – دەپ جازدى مۇحاڭ اتاسى اۋەز تۋرالى. كەيىننەن اۋەز مۇحتاردى سەمەيدەگى كاماليدديننىڭ مەدرەسەسىنە، ودان سوڭ بەس سىنىپتى ورىس مەكتەبىنە وقۋعا بەردى.

اۋەز دە اباي ولەڭدەرىن قۇمارتا تىڭداعان، قاعازعا تۇسكەن تىڭ دۇنيەلەرىمەن العاش وقىپ-تانىسىپ، اشىق پىكىر بولىسەتىن جاقىن ادامدارىنىڭ ءبىرى بولعان. اۋەز ءوزىنىڭ سۇيىكتى نەمەرەسى مۇحتاردى كىشكەنتاي كەزىنەن باستاپ تاربيەلەپ ءوسىرىپ، شىعىس ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى وزىندىك دۇنيەتانىمىن قالىپتاسىرىپ، اباي مۇراسىنا دەگەن ماحاببات-ىڭكارلىگىن وياتۋعا بىردەن-ءبىر سەبەپشى بولعان ادام.

اۋەز ءوزىنىڭ وسيەتى بويىنشا قۇنانباي اۋلەتى زيراتىنا جەرلەنگەن (اقشوقىداعى قابىرستاندا). م.اۋەزوۆتىڭ اكەسى دە، اتاسى اۋەز جان-جاقتى ءبىلىمدى، بالا تاربيەسىنە كوپ كوڭىل بولگەن ادام بولعان. اكەسى ومارحان اۋەزۇلى 1856 تۋىپ 1909 جىلى قايتىس بولعان.

ومارحان اۋەزۇلى

ومارحان اۋەزۇلى (1856-1909) جازۋشىنىڭ اكەسى. اۋەزدىڭ بايبىشەسى دىناسىلدەن تۋعان. ومارحاننىڭ تۋعان جىلى بىردە 1856 بىردە 1860 دەپ جازىلىپ ءجۇر. ناقتى تاريحي دەرەك جوق. الايدا ۇلى جازۋشىنىڭ اباي ۇرپاقتارىنىڭ ەستەلىكتەرىنە جۇگىنسەك ومارحان ابايدىڭ ۇلى اقىلبايدان بىرەر جاس ۇلكەن. ال اقىلباي 1861 ج تۋعان. ومارحان مۇسىلمانشا وقىعان، شاعاتاي ءتىلىن بىلەتىن، ءسوز قادىرىن ايىرا الاتىن ساۋاتتى ادام بولعان. «ومارحان قيىلعان قارا كوزدى، اسا سىمباتتى سۇلۋ بولعان» (جيەنى م.ديقانباەۆتىڭ ەستەلىگەنەن). ات جالىن تارتىپ مىنگەن كەزىنەن باستاپ اۋەز بالاسىن وزىمەن ەرتىپ ءجۇرىپ، ەل تانىتقان. ومارحان اسا قايىرىمدى، تەرەڭ سەزىمدى، ورنىقتى مىنەزدىڭ يەسى بوپ وسكەن. «حايۋانعا وبال بولادى» – دەپ قۇدىق باسىنا كەلگەن مالدى كۇنۇزىنعا ءوزى سۋارادى ەكەن. اڭشى، ساياتشى بولعان، دومبىرانى بىرسىدىرعى جاقسى تارتقان. اباي ۇلگىسىمەن تاربيەلەنىپ، اقىل-پاراساتتى، ءبىلىمدى، ونەردى ەرەكشە باعالاعان. ومارحان ءوز بالالارىن دا سوعان باۋلىعان. جازۋشى: «ءوز اكەم 1909 جىلى دۇنيەدەن ءوتىپ ەدى. بۇلاردىڭ ىشىندە قايسىسىندا دا دىندارلىق، سوپىلىق سياقتى ەرەكشە بەلگىسى جوق، قايتا ءار نارسەگە اباي ۇلگىسىمەن قاراۋشى ەدى. ابايدىڭ سوندايلىق ۇستازدىق، ۇگىتشىلىك اسەرىن مەن كىشكەنتاي كەزىمنەن ءوز اكەلەرىمنىڭ قالپىنان انىق كورۋىمە بولۋشى ەدى… ءبىر جىل جازعىتۇرىم ءوز اكەم: «اباي كىتابى كەلەدى» دەپ، ءوزىمدى كوپ ۋاقىت ءبىر ۇلكەن قىزىق سىي بەرەتىندەي دامەلەندىرىپ ءجۇرىپ، اياعىندا قار كەتىپ، كوك شىعىپ كەلە جاتقاندا سول كىتاپتى اكەلدى. سوندا ەل قىستاۋدان كوشكەنشە كۇندىز-ءتۇنى ءوزى ۇيدە بولعان ۋاقىتتا اباي ولەڭدەرىن جاتتاتىپ، سونى ىلعي ايتقىزىپ، تىڭداپ، جاقسىلاپ جاتتاپ الماعان جەرلەرىمدى قايتادان وتىرعىزىپ، قايتا جاتتاتۋشى ەدى» – دەپ جازدى. ومارحان نۇرجامال ابسامەتقىزىنا ۇيلەنگەن. ودان 4 قىز، ءبىر ۇل-مۇحتار تۋعان. ومارحان 1909, نۇرجامال 1912 ج قايتىس بولدى. زيراتتارى-اتامەكەنى ءبورىلى قىستاۋىندا، 1997 ج ۇلۋتاستان كۇمبەز تۇرعىزىلدى.

مۇحتار ومارحانۇلى اۋەزوۆ

 م.اۋەزوۆ – قازاقتىڭ ايگىلى جازۋشىسى، قوعام قايراتكەرى، قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ تۇڭعىش دوكتورى، پروفەسسورى –  28.09.1897 جىلى سەمەي ۋەزى شىڭعىس بولىسىنىڭ ءبورىلى قىستاۋى ماڭىنداعى اياققاراعاندا دۇنيەگە كەلگەن. باباسى بەردىقوجا ابدىقوجاۇلى – ق.ا.ياسساۋي مەن باقسايىس شەيحپەن ساباقتاساتىن قوجا تەگىنەن. ال اناسى نۇرجامال الماتى جانىنداعى بايسەركەنىڭ تۋماسى. اتاسى اۋەز بەن اباي اۋىلدارى جاقسى سىيلاستىقتا بولعان. ءدىناسىل اجەسى «قوڭىر قوزىم» دەپ ەرەكشە ەركەلەتكەن. مۇحتاردىڭ العاشقى ساۋاتىن اشقان، سونىمەن بىرگە اباي ولەڭدەرىن جاسىنان جاتتاتىپ، ءسوز ونەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن وياتقان اتاسى اۋەز بولىپتى. وسى اتاسىنىڭ تاربيەسىنە سايكەس «ادام مەن ادامدى تەڭەستىرەتىن نارسە – ءبىلىم» دەپ بىلگەن ول ءومىرى بويىنا ۇزدىكسىز ىزدەنىس ۇستىندە بولعان ەكەن.

مۇحتاردىڭ شاكىرتتىك جولى ارى قاراي سەمەيدەگى كاماليددين حازىرەت مەدرەسەسىندە، قالالىق ورىس ۋچيليششەسىندە، ودان ءارى قالالىق مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا جالعاسادى. كەيىننەن تاشكەنت ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىر قىس، لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىندە ءتورت جىل، ودان كەيىن ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىس فاكۋلتەتى اسپيرانتۋراسىندا وقيدى. ۇلتتىق تەڭسىزدىك پەن ساۋاتسىزدىقتى جويۋ، اشتىقپەن كۇرەس تۋرالى باتىل پىكىرلەرى مەن شىعارمالارى ءۇشىن «ۇلتشىل الاشورداشىل» اتانىپ شەتتەتۋ پروتسەسى باستالادى. «الاشوردامەن قاتىسىڭ بولدى، ۇستەم تاپتان شىققان ابايدى دارىپتەدىڭ، رەاكتسيالىق ادىسىندە جازدىڭ، كوللەكتيۆتەندىرۋگە قارسى شىقتىڭ» دەگەن ايىپتاۋلار تاعىلىپ ەكى جىل تۇرمەدە وتىرادى. امالسىزدان «ءوز قاتەلەرىن» مويىنداپ «اشىق حات» جازۋعا جانە ءبىراز شىعارمالارىنان باس تارتۋعا ءماجبۇر بولادى. سودان كەيىن عانا قىسىم ءبىراز باسەڭدەيدى. سونىڭ وزىندە دە 1918 جىلدان 1954 جىلعا دەيىن ۇزدىكسىز باقىلاۋدا بولىپ قۋعىن كورەدى. وسىنداي قيىن-قىسپاق جاعدايلاردى باستان وتكەرە ءجۇرىپ تە ۇلى سۋرەتكەر ادەبيەتتىڭ الۋان جانرىندا تەر توگىپ، وچەرك، اڭگىمە، پەسالار جازدى، تاماشا اۋدارمالار جاسادى، ادەبي سىن مەن ادەبيەت تاريحىنا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇيەلى ارناعا ءتۇسىرىپ، وقۋلىقتار قۇراستىردى. قازاق فولكلورى مەن ادەبيەتى تاريحىنىڭ، ادەبيەت تەورياسىنىڭ جانە ابايتانۋدىڭ نەگىزىن سالدى. قازاقتىڭ كلاسسيكالىق دراماتۋرگياسى جانرىن قالىپتاستىرىپ، دراماتۋرگيا سىنىن، سونداي-اق اۋدارما سالاسىن جولعا قويدى. سويتە ءجۇرىپ ءوز شىعارماشىلىعىنىڭ ەڭ بيىك شىڭى – «اباي جولى» ەپوپەياسىن جازدى.

ول ءۇشىن مۇحاڭ 1923 ج باستاپ بۇل رومانىن جازۋعا ماتەريال جيناي باستاعان. مۇحاڭنىڭ كوزى تىرىسىندە جەر ۇستىندە اباي جونىندەگى ءسوز، بىردە ءبىر ماتەريال ول كىسىنىڭ كوزىنەن وتپەي جارىققا شىعارىلماعان. سوندا، سوناۋ 1909 جىلدان 1954 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا اباي تۋىندىلارىنا 1734 جول ولەڭ تاۋىپ قوسقان، 45 قارا ءسوزى مەن ءبىر تاريحي ءسوزى ءوز الدىنا جەكە دۇنيە. وسىنداي عالامات ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە ابايدىڭ الەمي كوركەمدىك  بەينەسى جاسالىنىپ شىقتى. قورىتىندىسىندا 10.05.1949 جىلى «اباي» رومانى ءۇشىن م.اۋەزوۆكە سسسر مەملەكەتتىك سيلىعى، اراعا ون جىل سالىپ، ياعني 22.04.1959 جىلى «اباي جولى» رومانى ءۇشىن ەڭ جوعارعى لەنيندىك سىيلىق بەرىلدى.

م.و.اۋەزوۆ نەسىمەن اۋەزوۆ، نەلىكتەن الەمگە ايگىلى، ءبىز ونى نە ءۇشىن ماقتان تۇتامىز؟

ونىڭ ءمانى: كوز الدىندا جىلىستاپ اققان سۋداي، سۋسىپ بارا جاتقان ءداۋىردى قاعاز بەتىندە بەينەلەپ قالۋعا، ۋاقىتتى سوزگە كوشىرىپ توقتاتۋعا، تاريحتىڭ ءتىلىن ءسوز كەستەسىنە ءورىپ جىبەرۋگە ۇمتىلعاندىعىندا. مۇنداي سۇراپىل مىندەتتى الدىنا قويعان سۋرەتكەر الەم ادەبيەتىندە سيرەك. بۇل كەرەمەت، كوشپەلىلەر وركەنيەتىنىڭ دۇنيە ديدارىنان كەتۋىنىڭ سۋرەتىن سۇلۋ سوزبەن سالۋ كەرەمەتى، ونىڭ قولىنان كەلدى. اۋەزوۆتىڭ شىن ۇلىلىعى وسىنداي شىعارمانى جاساي العانىندا.

«اباي جولى» ەپوپەياسى – قازاق ءومىرىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسى، كوشپەندىلەر وركەنيەتىنىڭ عاجايىپ پانوراماسى، ۇلى كارتيناسى. بۇل تۋرالى ءبىر اڭگىمە بار. لەونيد سوبولەۆ «اباي جولىن» ورىس تىلىنە اۋدارىپ جۇرگەن كەزىندە مۇحاڭنان: «مۇحتار ومارحانوۆيچ، ءسىز عوي مىنا كىتاپتا بوجەيدىڭ اسىن كەرەمەت سۋرەتتەگەنسىز. قۇداي-اۋ، بۇل نەتكەن قۇدىرەت، ادامدى مۇنشاما قۇرمەتتەۋگە دە بولادى ەكەن عوي، تاڭ-تاماشا قالامىن. شىنىڭىزدى ايتىڭىزشى، وسىنداي اس ومىردە ءدال وسىنداي بولعان با، جوق الدە حالقىڭىزدىڭ اسىل قاسيەتتەرىن اسپەتتەۋ ءۇشىن قوسقان قيالىڭىزدىڭ جەمىسى مە؟» – دەپ سۇراپتى. سوندا جارىقتىق مۇحاڭ ايتىپتى: «و، نە دەگەنىڭىز، ءدال سولاي بولعان، ءتىپتى مۇنان دا ارتىق بولعان، مەن قايتا جەرىنە جەتكىزە جازا المادىم با دەپ قىسىلىپ ءجۇر ەدىم» – دەپ جاۋاپ قايتارىپتى.

مىنا جاۋاپتى ەستىگەن لەونيد سوبولەۆ شىداي الماي كەتىپ: «يزۆينيتە، نا كاكوي چەرت ۆام توگدا سوتسياليزم؟!»-دەگەن ەكەن دەيدى. عاجاپ ەمەس پە؟ شىنىمەن دە عاجاپ باعا عوي بۇل.

«اباي جولى» رومانىن وي كوزىمەن وقىعان ادام اۆتوردىڭ عالامات تەرەڭ تۇسپالمەن جازعانىن تاني الادى. وسىنداي استارلى تۋىندىعا تاپ تارتىسىن تۇزدىقتاپ، حالىقتار دوستىعىن قوساقتاپ، سوتسياليستىك رەاليزم ءادىسىنىڭ تالاپتارىن ساقتاپ، «كوممۋنيستىك پارتيانىڭ جەتەكشىلىك ءرولى» تۋرالى ماقالالارىندا ماقتاپ جازا ءجۇرىپ، اقىر اياعىندا سول سوتسياليستىك جۇيەنىڭ ەڭ باستى سىيلىعىن – لەنيندىك سىيلىقتى الۋى اۋەزوۆتىڭ اسقان دانىشپاندىعى ەمەي نەمەنە؟ امان قالۋدىڭ ءوزى ۇلكەن ولجا بولاتىن جەردەن جەڭىسپەن شىقتى. بۇل اۋەزوۆتىڭ باستى جەڭىسى.

قازاقتىڭ كوشپەلى ءومىر الەمى ادامزاتتىڭ مادەني مۇراسىنا تۇڭعىش رەت تەرەزەسى تەڭ تۋىندى رەتىندە تانىلدى. بۇعان دەيىن ىشكى سىرى كوركەمدىك كىلتپەن اشىلماعان الەمنىڭ سۋرەتىن سوزگە سالىپ ماڭگىلىككە قالدىرعانى، ادامزاتتىڭ رۋحاني يگىلىگىنە اينالدىرعانى، حالقىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن الەمگە ايداي ايعاقتاعانى ەمەس پە؟

سونىمەن بىرگە، وتكەنىمىزگە مۇقيات زەر سالا قاراۋعا ۇمسىندىرادى، ەلىكتىرەدى، ىستەگەن ءىسىڭدى ۇلى بابالارىمىزدىڭ تالعام تارازىسىنا تارتۋعا، سول ارقىلى ءوز زاتىڭدى، تەگىڭدى، تابيعاتىڭدى پايىمداۋىڭا جەتەلەيدى.

قالامگەر قازاق ءتىلىنىڭ عاجايىپ مۇمكىندىگىن، شەتسىز، شەكسىز بايلىعىن ايقارا اشىپ تانىتۋ ارقىلى دا حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرە ءبىلدى. اۋەزوۆ ءتىلىنىڭ زەرگەرلىگىن بىلاي قويعاندا لەكسيكالىق بايلىعىنىڭ ءوزى بولەكشە. بەلگىلى جازۋشى، ادەبيەت سىنشىسى، اۋدارماشى گەرولد بەلگەر مارقۇم ءبىر ماقالاسىندا تەك «اباي جولىنىڭ» وزىندە عانا اۋەزوۆ 16983 ءسوز قولدانعانىن جازعانى بار. قازىر ونىڭ ەلۋ تومدىق جيناعى شىقتى، ەگەر بۇل جيناقتاعى «اۋەزوۆ ءتىلىنىڭ سوزدىگى» جاسالسا جوعارىدا ساندىق كورسەتكىشتىڭ وسەتىنىنە ءتانتى بولارىمىز انىق. سۇيەگىنە ءسوز سىڭگەن سەمەيدىڭ قارا ءتىلىنىڭ قازانىندا قايناپ شىققان شەشەن اۋەزوۆ اعىل-تەگىل ارىنداعان وي اعىسىنىڭ اۋىزدان شىققاندا دا كوركىن كەتىرمەۋگە بولاتىنىن كورسەتىپ بەردى.

ول ومىرباياندىق تۇرعىدان العاندا:

1.فەوداليزمدە تۋىپ، ەس ءبىلدى (1897-1910ج)

2.كاپيتاليزمدە وقىپ، جەتىلدى (1910-1919ج)

3.سوتسياليزمدە ءومىر ءسۇردى (1920-1961ج)

وسىنداي ءۇش بىردەي قوعامدىق فورماتسيانىڭ توعىسىنداعى قيىنشىلىقتا، ءتۇرلى ساياسي تارتىستا ءجۇرىپ ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق ءىسىن جاسادى.

شىعارماشىلىق تۇرعىدان العاندا:

1.رومانتيزمنەن تۇلەپ ۇشىپ،

2.سىنشىل رەاليزمگە ورىن تەپتى.

فولكلوردان (ەڭلىك-كەبەك) باستادى، فانتاستيكامەن (دوس-بەدەل دوس) اياقتادى.

م.اۋەزوۆ شىعارمالارى دۇنيە ءجۇزىنىڭ 42-تىلىنە اۋدارىلىپ باسىلدى، ونىڭ جالپى تارالىمى 11 ملن دانادان اسادى.

اۋەزوۆ – ۇلى دراماتۋرگ، قازاق ساحناسىنا ماڭگىلىك دۇنيەلەر سىيلادى، وسى جانردى ادەبيەتتە ورنىقتىرىپ كەتتى.

اۋەزوۆ – عالىم، قازاق ادەبيەتتانۋىن قالىپتاستىرىپ، الەمدىك عىلىمنىڭ سارا جولىنا سالىپ بەردى.

اۋەزوۆ – سىنشى، تالاي تالانتتى تۋىندىنى تامىرشىداي تاپ باسىپ، دارىنداردى دارالاي الىپ شىقتى.

اۋەزوۆ – اۋدارماشى، ءتاجىمالاۋدىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىلەرىن مۇرا ەتىپ قالدىردى.

اۋەزوۆ – ۇستاز، ادەبيەتتىڭ سان جانرىندا قالامىن قارۋ ەتكەن، قازىر ۇلت ماقتانىشىنا اينالىپ وتىرعان نەبىر تاماشا تۇلعالارىمىزدى تاربيەلەدى.

اۋەزوۆ – سەرى، ءومىردى ءسۇيۋدىڭ، سەزىمنىڭ قادىرىن ءبىلۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى، كورگەن قياناتتارىنىڭ ورنىن ماحابباتپەن، جان لاززاتىمەن، ءتان لاززاتىمەن تولتىرا ءبىلدى. ومىردە ءبارىن كورگەن، بىلگەن، سەزگەن جان. مىنا جالعان ومىردەگى جارىق كۇننىڭ جاناشىرى، جار قۇشاعى، سەزىم سۇلۋلىعى ەكەنىن باعامداي العان ادام.

مۇحاڭ بىرنەشە رەت ۇيلەنگەن:

1.ءبىرىنشى ايەلى – رايحان كاكەنقىزى، رۋى – توبىقتى. وقۋدى ءبىتىرىپ سەمەيدەن كەلە جاتىپ جولدا بايدىڭ ۇيىنە تۇسكەندە بويجەتكەن قىزىن كورىپ ۇناتىپ، باتا بۇزدىرىپ الادى. بۇل 1917 جىلدىڭ جاز ايى. بۇل ايەلىنەن ەكى بالالى بولادى: مۇعاميلا اتتى قىز، شوقان دەگەن ۇل. شوقان ءبىر جاستان ءسال اسقاندا سۇزەكتەن قايتىس بولادى. مۇعاميلا 2009 ج دۇنيەدەن وتكەن. بۇل كىسىدەن ەكى ۇل، ءبىر قىز بار. مۇحاڭ رايحانمەن ءۇش جىلدان سوڭ ايرىلىسىپ كەتكەن. «ەتەگىنە كوز، جۇرىسىنە ءسوز ىلىنگەن، وسەككە ۇيتقى، سەبەپشى بولدىڭ» – دەپ كىنالاعان.

2.ەكىنشى ايەلى – كاميلا (كاماش) ماعاۋيا قىزى، ابايدىڭ نەمەرەسى، وتە سۇلۋ، سۇڭعاق بويلى، اققۇبا، بوتا كوزدىڭ ادەمىسى بولعان ەكەن. ەكەۋى ءبىرىن-ءبىرى ءسۇيىپ 1922 جىلى ۇيلەنەدى. كاميلا دا ماعريپا جانە زەرە ەسىمدى ەكى قىز تۋعان. ەكەۋى دە جاستاي ولگەن. كاميلا اقىن بولىپتى، اقىندىعىن مۇحاڭنىڭ ءوزى مويىنداعان ەكەن. بۇل ومىردەن وتەرىندە: «اق كەبىنىم كوز الدىڭنان عۇمىرىڭشا كەتپەسىن،سازاسى بولار بۇل قادىرىمە جەتپەستىڭ» – دەپ كاميلا حات جازىپ قالدىرىپتى دەيدى.

3.ءۇشىنشى ايەلى – ۆالەنتينا نيكولاەۆنا اۋەزوۆا (كۋزمينا) – ءۇش ۇل، ءبىر قىز تۋعان. ەلدوس – سەگىز جارىم ايىندا شەتىنەگەن. ەكىنشى بالاسى – ءلايلا 1929 ج تۋعان، تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى، د.قوناەۆتىڭ ءىنىسى اسقار قوناەۆتىڭ جارى، ەلدار جانە ديار ەسىمدى ۇلداردىڭ اناسى. ءلايلا دا اكەسى سەكىلدى 64 جاسىندا وپەراتسيا ۇستەلىندە قايتىس بولادى. ءۇشىنشى بالاسى – ەلدار دەگەن ۇلى 1941 ج تۋىپ جاستاي شەتىنەگەن. ءتورتىنشى بالاسى-ەرنار (1943-1995ج), ماماندىعى – زوولوگ. بۇدان ءبىر قىز، ءبىر ۇل بار. ۇلى اسقار 1975 ج تۋعان.

4.ءتورتىنشى ايەلى – فاتيما عابيتوۆا، بۇرىن قازاقتىڭ مارقاسقا ۇلدارى ءبىلال سۇلەەۆتىڭ جانە قۇلاگەر اقىن ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ايەلى بولعان. بۇنىڭ ەكەۋى دە «حالىق جاۋى» دەگەن ايىپپەن اتىلىپ كەتكەن. مۇحاڭ ءى.جانسۇگىروۆتىڭ اقىندىعىن، ادامي قاسيەتتەرىن جوعارى باعالاپ دوس بولعان. قۇلاگەر اقىن اتىلىپ كەتكەن سوڭ ونىڭ جانۇياسىنا قاتتى قامقور بولادى دا كەيىننەن فاتيمامەن ارادا سەزىم تۋادى. ناتيجەسىندە ومىرگە مۇرات كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا مۇحاڭنىڭ كىندىگىنەن تاراعان بالالارىنان كوزى ءتىرىسى وسى مۇرات قانا (نەمەرە، شوبەرەلەرىن قوسپاعاندا).

جالپى كوزكورگەندەردىڭ اڭگىمەلەرى مەن جازعان ەڭبەكتەرىنە جۇگىنسەك، م.اۋەزوۆتىڭ ءار كەزەڭدەردە كوڭىل جاراستىرعان ايەلدەرىنىڭ ۇزىن سانى وننان اسىپ جىعىلادى. الكەي مارعۇلان ەستەلىگىندە تومسكىدەن كەلگەن ماشاعا، ومبىلىق عاليا مۇحامەدياروۆاعا عاشىق بولعانىن جازادى. تاعى ءبىر دەرەكتە اققال حاسەنوۆامەن كوڭىل جاراستىرعانى تۋرالى ايتىلادى ت.ت. ءوزىنىڭ ب.مومىشۇلىنا: «مەن ماحاببات گروسسمەيسترىمىن» – دەۋى جانە ءوزى ايتقانداي: «اعاڭ اقىلدى ادام ەمەس، جۇرگەن جەرىندە ءبىر ايەل العان» – دەگەن ءسوزى دە تالاي جايتتى اڭعارتقانداي.

دارا سۋرەتكەر مۇحاڭ پايعامبار جاسىنان ءسال اسقان شاعىندا (64 جاسىندا)1961 جىلى 27 ماۋسىمدا ماسكەۋدەگى كۋنتسەۆو اۋرۋحاناسىندا وپەراتسيا ستولىندا بۇل ءفاني دۇنيەدەن ءوتتى.

م.اۋەزوۆ – قازاق ۇلتىنىڭ الەمدىك پاراسات سالتاناتى مەن كوركەم ويىنا ۇلەس قوسقان ۇلى تۇلعاسى رەتىندە ماڭگى ەستە ساقتالادى.

بەكەن يساباەۆ شەجىرەشى اعامىز «ۇلىلار مەكەنى» اتتى ەڭبەگىندە جازادى: «ءبىزدىڭ ۇلكەندەردە قوجا اتالارىنا كەڭگىرباي بي: – مەنىڭ ەلىم نادان. ساقال-مۇرتىن باسا بەرمەيدى. كيىمدى ولپى-سولپى كيەدى. ارام ءولىپ قالعان مالدى «سەنىڭ ولگەنىڭ جاڭا، مەنىڭ كورگەنىم جاڭا» – دەپ، جەي بەرەدى. مالدىڭ باۋىزداعان قانىن دا قۋىرىپ جەيدى. ءسىز بىزگە ۇستاز بولىڭىز، ءبىز ءمۇريدىڭىز بولايىق!» – دەپ ەرتىپ كەلىپ، قوجالار سودان قالىپتى دەگەن ءسوز بار. بىرەۋلەر بەردىحان قوجاعا بۇل ءسوزدى قۇنانباي ايتىپ، تۇركىستاننان قوجانى سول كىسى اكەلدى» دەيدى. ءبىز شىڭعىستاۋعا قوجالاردى كەڭگىرباي بي اكەلدى دەگەن نۇسقانى قولدايمىز. دالەلدەرىمىز مىناداي. توبىقتىلار – مۇسىلمان دىنىنە انەت باباڭنان باستاپ ايرىقشا بوي ۇرعان جۇرت. سوندىقتان دا توبىقتى باسشىلارى قارامەندە، كەڭگىرباي -تورەدەن ابىلايعا بەيىم، قوجالاردا باقشايىستى ءپىر تۇتقان. شاھانادىر-مۇحمۇن بالالارى: ءسادىر، ساياقىپ، سارعالداق قوجالارى باقشايىشتى وزدەرىنىڭ اتالارى دەپ بىلگەن. ىرعىزباي بالاسى جورتاردىڭ نەمەرەسى، اۋەزدىڭ جيەنى نيازبەك الداجارۇلى شەجىرەسىندە: «تولەگەنۇلى اسىلحانقوجانىڭ بالاسى (تولەگەن مەن بەردىحان بىرگە تۋىسادى) كابىر وقىعان كىسى ەدى. 1924 جىلى ەلۋ جاستاعى شاماسىندا ءوزىن باقشايىس باباما 29 اتادان قوسىلامىز» – دەگەنىن كەلتىرەدى. قوجالار شەجىرەسى اۋەزدە دە بولعان ەكەن، بىراق ول ورتتە جانىپ كەتىپتى. ونىڭ ورتتە جانعانىن احمەت اۋەزۇلى دا جازادى.

مۇحتاردىڭ 1928 جىلى سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ سۇراتقان ومىرباياندىق دەرەكتەرىندە بەرگەن «ءوز جايىمنان ماعلۇمات» اتتى جاۋابىندا: …مەنىڭ اتالارىم قوجا، العاشقى شىققان جەرلەرى قاراتاۋ دەۋشى ەدى. ۇلكەن اكەمنىڭ ۇيىندە ساقتالعان قوجالار شەجىرەسىنەن بالا كەزدە ءبىر كورگەنىمدە ءبىزدىڭ قوجالاردىڭ ارعى اتاسىن باقشايىس دەيدى… باقشايىس جاڭاعى ايتقان شەجىرەدە مەنىڭ اكەم ومارحانعا 18-اتا بولىپ كەلۋشى ەدى. تىم ارىرەك كورىنەدى. ەگەر سول باقشايىس قازاق ىشىندە تىرلىك ەتكەن ادام بولسا، وندا مەنىڭ اتالارىم ەرتە كۇندە قازاققا كەلگەن بولۋ كەرەك. جوق، باقشايىستى بەرگى قوجالار ايتىپ ۇعىندىرعان بولسا، ونداعىسىن وزدەرى بىلەدى. قايتسەدە بۇل قوجالاردىڭ قازاقپەن ارالاسىپ، قىز الىپ، قىز بەرىپ، قازاقشا تۇرا باستاعانىنىڭ وزىندە دە ءبىرتالاي زامان بولعان سياقتى»-دەيدى.

تورەلەر شەجىرەشىسى تاتۋحان ابىلايحانوۆ: – ايگىلى بۇحار جىراۋ، ەل اتاسى اتانعان ءتىلدى، بەتتى قايىرىمدى بايبىشەلەرگە ارنالعان جىرىندا «قادياداعى جۇرتىنا، ورنەكتى ەكەن بايبىشە، زۋرا مەن بوتپاداي ەكى بەتتى ەكەن بايبىشە» – دەپ، اتاپ كورسەتكەن زۋرا – جەتى مومىننىڭ باس يمامى قوجا سارعالداقتىڭ اپكەسى. ابىلايحاننىڭ ءتورتىنشى ايەلى. ابىلايدىڭ توق، قوسىم، ارىق ەسىمدى ءۇش ۇلىنىڭ اناسى. 1777 جىلى قازاق ەلشىسىنە باس بولىپ پەتەربۋرگقا بارعان وسى – توق.

ابىلاي: «ەڭ سوڭعى شامام وسى بولار» – دەپ، اتىن شاما قويعان تورعاۋىت ورەسحانىمنان تۋعان كەنجە ۇلىن ءۇش اعاسىنا (توق، قوسىم، ارىق) قوسىپ جەتى مومىنعا جاتاتىن توبىقتىلارعا جىبەرگەندى. بۇلار 1780 جىلدارى (توبىقتىلار) شىڭعىستاۋعا كەلىپ قونىستانعان. سارعالداق قوجا دا جيەندەرىمەن بىرگە كوشىپ كەلىپتى. سارعالداقتىڭ بالاسى قوجاحمەتتىڭ قىزى اعانىم – شىڭعىس ۋاليحانوۆتىڭ اناسى. سارتاي ارىقۇلى توقتىڭ نەمەرەسى.

وسىنداعى سارتاي ارىقۇلىنىڭ اۋىلىندا – قوجالاردىڭ دا اۋىلدارى بار بولاتىن، – دەيدى. «بەسىگىڭدى تۇزە» كىتابىندا تۇرسىن جۇرتباەۆ وسىنى كەلتىرە وتىرىپ (كىتاپتىڭ 30-بەتى), اۋەلى شىڭعىستى نايماندار مەكەندەگەن، كەيىن ماشان تاۋىن توبىقتىنىڭ جۋانتاياق، موتىش، ساق، توعالاق توبى جايلاعان. كەڭ ولكەنىڭ جەر-سۋ اتتارى بەلگىسىز بولعاندىقتان، وزەن كول، تاۋ اتتارى ونىڭ ەسىمىمەن اتالعان. سارعالداق باتىر – اۋەزدىڭ اكەسى – بەردى، بەردىنىڭ اكەسى ساياقىپتىڭ (ساياق) اعاسى» – دەيدى.

تۇرسىن جانە وسى كىتابىنىڭ كەلەسى بەتىندە-«ساقىپتىڭ اكەسى مۇحمۇن مەن سارعالداق بىرگە تۋىسادى، ەكەۋىنىڭ اكەسى ءشاھانادىر» دەگەن نيازبەكتى قوستاي كەپ،…ەكشەي كەلگەندە مامايمەن بىرگە شىڭعىسقا كەلگەن ساياقىپ (ساياق) بولسا كەرەك-ءتى. سەبەبى، اعاسى سارعالداقتان قول ءۇزىپ كەتۋى ەكىتالاي. سوندىقتان قاتار ۋاقىتتا شىڭعىسقا قونىس تەپكەن. ەندى، تورەلەردىڭ ءوز ىشىندە عانا تارالعان شەجىرەگە جۇگىنسەك – سارعالداق وتە اڭعارلى، ىقپالى زور. ابىلايدىڭ ورتا ازيا حالىقتارىمەن ەلشىلىككە جۇرەتىن مامىلەگەرى بولىپتى. كەيىن كوكشەتاۋعا، حان ورداسىنا كوشكەن-ءمىس. ونىڭ نەمەرەسى – ايعانىم – قازاقتىڭ سوڭعى حانى ءۋالي ابىلايۇلىنىڭ كىشى ايەلى (توقالى). شوقاننىڭ اجەسى. الەكساندر پاتشامەن حات جازىسىپ، سىرىمبەتتى الدىرعان ايعانىم حانشا. ال، ايعانىمنان 9 بالا بار. ونىڭ ءبىرى – شىڭعىس، شىڭعىستان – شوقان، ءۋالي شىڭعىس 10 جاسقا تولعاندا قايتىس بولادى. ايعانىم 38 جاسىندا جەسىر قالادى. شوقاندى باۋىرىنا سالىپ، تاربيەلەگەن، ورىس وقۋىنا بەرگەن وسى ايعانىم. سارعالداقتىڭ ارعى اتاسى – شۇبار دەلىنەدى… ءشاھاناردىڭ شىحار شىبار، شۇبارعا اينالۋى قازاق جۇرتى ءۇشىن ونشا توسىندىق  جاساماسا كەرەك» – دەپ جازادى. جانە تۇرسىن: «قۇنانباي «توقپانبەت پەن مۇساقۇل سوعىسىنان» كەيىن ومبىعا، اباقتىعا قامالادى. شوقاننىڭ تىلماشتىعىمەن قازاق ءىسى جونىندەگى شەكارالىق باسقارمانىڭ كەڭەسشىسى، پولكوۆنيك شىڭعىس ءۋاليحانوۆ گەنەرال-گۋبەرناتور گوسفورتقا قول حات بەرىپ، قۇنانبايدى كەپىلدىككە الىپ، قارقارالىعا اكەلدىرىپ سالادى. مۇنىڭ ءبارى جاي قازاقشىلىق جولىمەن بىتەتىن جۇمىس ەمەس. ايعانىم ول كەزدە ءتىرى، ءارى پاتشانىڭ ءوزى ارنايى قامقورلىققا العان حانشا بولعاندىقتان دا بەدەلى دە جوعارى ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە «قۇنانباي وسكەنباەۆتىڭ قىلمىستى ءىسى» 1862 جىلعا دەيىن سوزىلىپ، يۋستيتسيا مينيسترلىگىنىڭ ارنايى جارلىعى دا جۇزەگە اسپادى، قايتا حورۋنجي شەنىن وزىندە قالدىرادى. قۇنانباي اۋەزبەن جاقىنداسا ءتۇسىپ، قارىنداسىن توقالدىققا الدى. نۇرعانىم باۋىرىنا سالعان نەمەرەسى اقىلبايدى ومارحانمەن قوڭسى قوندىرىپ، ءبورلىنىڭ يەك ارتپاسىنداعى تىشقاننان قىستاۋ سالىپ بەردى»  -دەيدى. ال، اۋەزدىڭ جيەنى، سامارحاننىڭ زۋرا دەيتىن قىزىنان تۋعان ءماجيت ديحانباەۆتىڭ «مۇحتار تۋرالى ەستەلىكتەر» كىتابىندا (1997 ج باسىلعان) 6-بەتتە «بەردىقوجادان بەس ۇل تۋادى». ەڭ ۇلكەن بالاسى – ۇسەن. ودان كەيىنگىلەر بۋراحان، اۋەزحان، كەنجەحان، سامارحان… بۋراحاننان قوجابىرحان دۇنيەگە كەلەدى. ول دەنەلى ۇزىن بويلى، اسا پالۋان ادام ەكەن. سوندىقتان دا ونى قۇنانباي ءوز جانىنا سەرىك ەتىپ ۇستاعان. قۇنەكەڭ 60-قا كەلگەندە بەردىقوجانىڭ كەنجە قىزى نۇرعانىمدى الۋىنا وسى قوجابىرحان سەبەپ بولدى» – دەگەن ەستەلىگى باسىلعان. ءماجيت ديحانباەۆ «قۇنانباي بوجەيمەن ارازداسىپ، بوجەي ارىزبەن قارقارالىعا بارعاندا ارتىنان كوپ ادامدى ەرتىپ، قۇنانباي دا سول جاققا جۇرەدى. سوندا ول بەردىقوجانى دا اقىلشى رەتىندە قارقارالىعا ەرتىپ بارادى» – دەيدى.

بەكەن يساباەۆ اعامىزدىڭ قوجالاردىڭ ءبورىلى ولكەسىنەن قونىس الۋىنىڭ جونىندەگى بايانداۋلارى تومەندەگىدەي مۇحتاردىڭ اتالارى، بۇل قوجالار اۋلەتىنىڭ – تەگى ساۋد ارابياسىنداعى ارابتىڭ حاشيا تايپاسىنان، مۇحاممەد پايعامبار (س.ع.س) مەن حاليف ازىرەت اليدەن باستالادى. مۇحاممەدتىڭ قىزى فاتيما مەن اليدەن قاسەن، قۇسايىن تۋادى. ازىرەتى ءاليدىڭ حانافيا دەگەن ايەلىنەن مۇحاممەد-حانافيا تۋادى، ونىڭ ۇرپاقتارى ابد-ار-راحمان، ىسقاق باب، ىبىرايىم شايح، قوجاحمەت ياسساۋي باقسايىس. بۇلار ەجەلدەن ارقايسىسى ءارتۇرلى دارەجەدە ءدىن ءپىرى سانالعان. ەرتەدەگى جىرلارداعى «قوراسانعا قوي ايتىپ» دەگەن ولەڭ ءسوز تىركەسى ساقتالعان. باقشايىس ۇرپاقتارىنىڭ وزىنەن كەيىنگى كورنەكتىسى ءشاھانادىر بولادى. ودان سارعالداق، مۇحمۇن، ءسادىر تۋادى. مۇحمۇننان ساياقىپ (ساياق). ساياقىپتىڭ بايبىشەسىنەن – وزبەك، قانقوجا، قاراقوجا، ساسەيىت، سولتان، تەمىر تارايدى. بۇلار اياگوزدىڭ اقشاتاۋ، اقشاۋلى، قوڭىرشاۋلى بويىندا ءوسىپ ونگەن. ساياقىپتىڭ كىشى ايەلىنەن – بەردى، قىلىش، تولەگەن تۋادى. ۇرپاقتارى توبىقتى ەلىندە ءوسىپ، ونگەن. ساياقىپ – ىرعىزبايدىڭ، بەردى -وسكەنبايدىڭ، اۋەز – قۇنانبايدىڭ، ومارحان – ابايدىڭ زامانداسى («بەسىگىندى تۇزە» 30 بەت). دەمەك، جەتىمومىننىڭ توبىقتىسىمەن ەرە كەلگەن بۇل قوجالاردىڭ سارعالداق ۇرپاعى ابىلايمەن بىرگە كوكشەتاۋعا، ءسادىر ۇرپاعى – دادان توبىقتىمەن بىرگە بالقاش-توقىراۋىن بويىنا، ال ساياقىپتىڭ بايبىشە بالالارى اياگوز ولكەسىنە، توقال بالالارى شىڭعىس توبىقتىلارى ورتاسىنا مەكەندەپ قالعان.

ەندىگى ءبىر ءسوز: بەردىقوجا بالالارى قۇنانباي نۇرعانىمعا ۇيلەنگەن سوڭ، بورىلىگە ارحاتتان كوشىپ كەلدى مە؟ – دەگەن ءسوز. ساياقىپ، ونىڭ بالاسى بەردىنىڭ ارحاتتاعى قونىسى – بەتاعاش. ساياقىپ پەن بەردى بەتاعاشتا جەرلەنگەن دەگەن جازۋشى كامەن ورازالين، سارعالداق شىڭعىسقا توبىقتىمەن ەرە كەلدى دەگەن تۇرسىن جۇرتباەۆ. ماشان تاۋىندا تۇستىك شىعىسىندا كوكسەڭگىر تاۋىنداعى «سارعالداق» دەيتىن وزەن «قوڭىر اۋليە» تۇبىندە شاعان وزەنىنە قۇيىپ جاتادى. «وزەننىڭ اتى – وسى ارانى قوجا ما، تورە مە سارعالداق دەگەن كىسى مەكەن ەتكەن ەكەن. سوعان بايلانىستى اتالعان» دەگەن ەدى ءابىش قارسامبەكۇلى. ونى لەيمەن اقىن دا قوستاعان-تىن. ولاي بولسا، سارعالداق قوجانىڭ شىڭعىستا بولعانىنا ەش كۇمان جوق. ونى جەر اتى سويلەپ تۇر.

قوجالاردىڭ بۇل ولكەگە تاراۋى سارعالداقتىڭ شىڭعىستاۋعا كەلۋىمەن بايلانىستى وسىلايشا ءوز-وزىنەن بەكيدى. ءارى باتىر، ءارى اعا سارعالداق جانە ءسادىر بار ابىلاي حان قولداۋىندا بوپ تۇرسا، توبىقتى باسشىلارى قارامەندە، كەڭگىرباي شاقىرىپ تۇرسا («ءسىز ۇستاز بولىڭىز، ءبىز ءمۇريدىڭ بولايىن» دەگەن كەڭگىرباي ءسوزىن قاراڭىز), تۇپكى ماقساتتارى مۇسىلمان ءدىنىن تاراتۋ، بەكىتۋ بولعان قوجالار نەگە قاراتاۋدان ارقاعا كوشىپ كەلمەيدى؟!.. ساياقىپتىڭ بايبىشە بالالارىنىڭ اياگوزگە قالىپ، ءوزى كىشى ايەلىمەن بىرگە ارحاتقا كەلىپ جاي تابۋى تولىق شىندىق بولىپ شىعادى. اياگوز بەن ارحات نايمان ىشىندە سىبان، احىمبەت رۋلارىنىڭ جەرى. سونداعى شىعار قورتىندى: بۇل قوجالار شىڭعىسقا كەڭگىرباي ارقىلى شاقىرىلعان. قۇنانباي زامانىندا كەلگەن. كەڭگىرباي مەن قۇنانباي ەل بيلەۋ ءداۋىرىنىڭ اراسى كوپ ۋاقىت ەمەس. ساياقىپ بالالارى اۋەلى اياگوز ماڭىنا، سوڭىنان بەردىلەر ارحاتقا كەلگەنشە ءبىراز ۋاقىت وتكەن. ءسادىر، ساياقىپ قاراتاۋدان قوزعالىپ، بەرى بەت العان دا شىڭعىستان دادان توبىقتى، قارامەندە دە بالقاشقا بەت السا كەرەك. ءسادىر ۇرپاعى وتەگەن قوجانىڭ قارامەندەمەن ءبىر بوپ، ءبىز ايتقان ءبيدىڭ «سەنىڭ اۋليەلىگىندى سىنايىن دەپ ەدىم» دەگەنى سوعان مەڭزەيدى. ال، ساياقىپتىڭ بايبىشە، بالالارىن اياگوز بويىندا قالدىرىپ، كىشى ايەلىمەن ارحاتقا كەلۋىن ا.يانۋشكەەۆيچتىڭ 1846 جىلعى ومبى-سەمەي–ارحات-اياگوز-لەپسى ساپارىندا ارحاتتىڭ قوپا كولىندە وزدەرىن «قاراتاۋلىقپىز» دەيتىن كوپ ادامداردىڭ وتىرعانىمەن بايلانىستىرامىز. ساياقىپ بالالارى بەردى، قىلىش، تولەگەندەر اياگوز بويىنان بەرى سىرعىعاندا سول تۋىستارىن ساعالاپ ارحاتتى قونىس ەتتى. بەردى بالالارى قۇنانبايمەن جاقىن بولعان سوڭ، ارحاتتان ىرگە كوتەرگەندە قىدىر تاۋىنىڭ تۇستىك سىرتىنداعى قىزىلشوقى دەگەن جەردى الىپ، ودان سوڭ بورلىگە كەلگەن. نيازبەك الداجارۇلى اباي مۇراجايىنداعى ەستەلىگىندە: شاھكارىم ابايدىڭ انەت رۋىنىڭ جەرى قىزىلشوقىنى قوجالارعا بەرۋىنە نارازى بولعان (قۇنانباي، انەت، قاراباتىر رۋلارى ۇرپاقتارىنا قامقورلىق ەتۋدى نەمەرەسى شاھكارىمگە تاپسىرىپ، بۇل رۋلار سونىڭ قولتىعىندا بولعان). بىرەر جىلدان سوڭ اۋەزدىڭ ءوزى ابايعا كەلىپ ءبورىلىنى سۇراعان سوڭ اباي باۋىرداعى كىشى اۋىلى قاسىنان قونىس بەرگەن دەپ جازادى.

بۇل ەستەلىكتىڭ بىزگە تانىتارى  – ول بورىلىگە الدىمەن ابايدىڭ ءوزى قونىستانىپ، ابايدىڭ اۋەزگە ءبورىلى قونىسىن بوساتىپ، ءوزىنىڭ ارالتوبەنى قونىس قىلعانى بولادى.

ءماجيت ديحانباەۆ: – اۋەز قوجانىڭ ەكى قىستاۋىنىڭ باس جاعىنداعى 3 شاقىرىمداي جەردە بەردىقوجانىڭ ەڭ ۇلكەن بالاسى ۇسەننىڭ، ودان كەيىنگى بالالارى بۋراحاننىڭ، كەنجەحاننىڭ، ولاردىڭ بالالارى قوجابىرحان، ءازىمحان، قۇلجان، سمايىلحاننىڭ قورالارى بار ەدى. ولاردى قوجانىڭ باسقى اۋىلى دەپ اتايتىن» – دەيدى. (م.اۋەزوۆ تۋرالى ەستەلىكتەر كىتابىنىڭ 9-بەتى). ۇسەن مەن قۇلجانىڭ ۇلكەن قارا بەيىتى قاراجىراقتا 1969 جىلعا دەيىن تۇرادى. بەيىتتىڭ، ءۇش قورانىڭ قۇلاعان ورىندارى كۇنى بۇگىن كورىنىپ جاتىر. «ساياقىپ، بەردى ارحاتقا ماماي باتىرمەن بىرگە كەلىپ، قوجالارعا ارحاتتان قونىستى ماماي باتىر الىپ بەردى دەگەن ءسوز حاقىندا ايتار پىكىرىمىز: الدىمەن، كەڭگىرباي مەن مامايدى ەلدى شىڭعىسقا باستاپ اكەلۋدە، ورنىقتىرۋدا ءبىر-بىرىنەن بولەكتەمەۋ كەرەك. ودان سوڭ قوجالار ولارمەن ەرە كەلسە ول باسشىلار اقىمبەتتەن ارحاتتى الىپ بەرە قويدىنىڭ رەتى جوق. ول كەزدە شىڭعىسقا سىيماي جاتقان توبىقتى اۋلەتى كوپ ەمەس. كەڭگىرباي مەن ماماي وزدەرىنە ەرە كەلگەن پىرلەرىن ءوز قاستارىندا ۇستاسا كەرەك.

ءبورىلىنىڭ باتىس بەتىندە الەم ادەبيەتى الىپتارىنىڭ ءبىرى – مۇحتار ومارحانۇلى اۋەزوۆتىڭ مۇراجاي ءۇيى تۇر. اۋماعى 20*10=200 شارشى مەتر جەردى الادى. كورىكتى عيمارات اباي ەلى، شىڭعىس جەرىنىڭ تەرىستىك شەتىندەگى ەڭ مارتەبەلى قاسيەت قونعان ورىن بۇل!

قازاق ادەبيەتىندە وزىندىك ءسوز ورنەگى مەن سىني تانىمى بولعان تالانتتى اسقار قوجا سۇلەيمەنوۆتىڭ اۋزىنان تۇڭعىش ايتىلىپ، «اقىندار مەككەسى» دەپ جيدەبايدى، «اۋداندى-اقىندار پلانەتاسى» دەپ قاليحان التىنباەۆ اتاپ، بۇل ەكى ءسوز قولدانىستا بەرىك ورناعان، شىڭعىس جەرىنىڭ وسى شەتكى نۇكتەسىندە اۋەزوۆتەي الىپ تۋىپ، ونىڭ مۇراجاي-ءۇيى اسفالت جول شەتىندە جولاۋشى تاۋاپ ەتەتىن ورىن بولۋىنىڭ قۇداي قوسقان ورايى بارداي!

ومارحان 1856 جىلى تۋىپ، 1909 جىلى، نۇرجامال 1912 جىلى دۇنيە سالعان.

بىراق جازۋشى جەتىمدىكتىڭ ەش تاۋقىمەتىن تارتپاي، بۇلا بوپ وسكەن. ويتكەنى، قوجا ۇرپاقتارىنىڭ ىنتىماعى، بەرەكەسى، بىرلىگى بەرىك بولعان. اسىرەسە، ەڭ ماڭىزدىسى: توبىقتىعا ىرعىزباي، قۇنانباي، اباي اينالاسىنىڭ قادىرلىسى، ۇستازى اۋەزحاننىڭ اۋحاتتى مالدى بولۋىمەن بىرگە، اباي اۋىلىنىڭ جاس بالالارىن وقىتىپ، تاربيەلەۋدەن ەشتەڭە ايامايتىن ۇلگىسىن ۇستانۋى بولادى.

جازۋشىنىڭ ءوزى جايىنداعى ماعلۇماتقا نازار سالساق تا، مۇحاڭنىڭ سونى بەكىتەتىنىن كورەمىز. «بەردىقوجا وزگە قوجالارشا قوجالىق ەتىپ، ۇگىت ايتىپ، دىنگە ۇيرەتىپ ءجۇردى مە، جۇرمەدى مە، ونى بىلمەيمىن. «سولاي قىلدى» دەگەن ءسوزدى ەستىگەمىن جوق. ودان بەرى ۇلكەن اكەم اۋەز، ءوز اكەم ومارحان اتى قوجا دەگەنى بولماسا قوجالىقتىڭ جولىندا ىستەگەن وزگە قارا قازاقتان بوتەن ەشبىر ءىسى بولعان جوق. بۇلاي بولۋدىڭ دا قيسىنى جوق. ويتكەنى، توبىقتى ءىشى ەرتەدەن سونشالىق ءدىندار، سونشالىق نادان دا ەل بولماعان سياقتى. ىشىنەن قۇنانباي، اباي سياقتى كىسىلەر شىققان سوڭ فاناتيزم، قاراڭعى نانىم ازايىپ، اقىلعا بوي ۇرعىش، كوزى اشىقتاۋ ەل بولعانعا ۇقسايدى. سوندىقتان بۇل ەلدەگى قوجا دا كوپتىڭ اۋقىمىنا ءتۇسىپ، بۇرىنعى اتا كاسىبىنەن جاڭىلىپ كەتكەن سياقتى. مەنىڭ ۇلكەن اكەم 1918 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. ءوز اكەم 1909 جىلى دۇنيەدەن ءوتىپ ەدى. بۇلاردىڭ ىشىندە قايسىسىندا دا دىنارالىق، سوپىلىق بەلگىسى جوق، قايتا ءار نارسەگە اباي ۇلگىسىمەن، اقىلىمەن قاراۋعا تىرىسۋشى ەدى. ابايدىڭ سوندايلىق ۇستازدىق، ۇگىتشىلدىك اسەرىن مەن كىشكەنتاي بالا كەزىمنەن ءوز اكەلەرىمنىڭ قالپىنان دا انىق كورۋىمە بولۋشى ەدى» دەگەن جازۋشى. مۇحاڭنىڭ مۇندا «قوجالىقتىڭ جولىندا ىستەگەن وزگە قارا قازاقتان بوتەن ەشبىر ءىسى بولعان جوق!» – دەپ قاداپ ايتاتىنى بار.

 مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تەكتىك شەجىرەسى

«مەن شەجىرەنى قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ اعاسى سادىرشايىحتىڭ نەمەرەسى سايفۋددين شايىحتىڭ (ورىن قويلاقى) 12-ءشى عاسىردا جازعان «ناسابناما» اتتى دەرەكتەمەسى مەن شاياندىق مۇحامەدحان ومارتاەۆتىڭ 20 جىل جيناعان شەجىرەسى، قىزىلوردالىق زيالى جىگىت ە.تورەقوجاەۆتىڭ زەرتتەپ زەردەلەگەن «باقسايىس-اۋليە» اتتى ەڭبەكتەرىنەن الىپ ءتۇزىپ ەدىم» – دەيدى شەجىرەشى اعامىز سەيىتومار ساتتاروۆ. سول شەجىرەدەگى دەرەكتەردە مۇحاڭنىڭ تەگى قازىر قىزىلوردانىڭ جاڭاقورعانىندا جاتقان باقسايىس اۋليەگە، ال باقسايىس اۋليە ىسقاق بابقا (باب اتا) بارادى ەكەن. شام شاھارىنداعى پادشالىعىن تاستاپ، قىرىق جاسىندا جورىققا شىققان ىسقاق باب ءىنىسى ءابدىجالىل ەكەۋى ورتا ازياداعى قازىرگى اۋعان، تۇرىكپەن، تاجىك، وزبەك، قىرعىز، قازاق ەلىنىڭ نەگىزگى بولىگىن، قاشقاريانى مۇسىلمانداندىرعان. بۇل ىسكە 120 جىل ءومىرىنىڭ 80-جىلىن سارپ ەتكەنى بەلگىلى. ىسقاق باب قاراتاۋدىڭ تەرىسكەي بەتكەيىندە سوزاق اۋدانىندا ءوزىنىڭ اتىمەن اتالاتىن باب اتا اۋىلىندا جاتىر. ال ىسقاق بابتىڭ ءوزى ازىرەتتى ءالىنىڭ مۇحامەدحانافيا اتتى ۇلىنان وربىگەن.

1.ازىرەتى ءالى-

2.مۇحامەد حانافيا

3.ابدۋلفاتتاح

4.ابدالجاببار

5.ابدالقاھھار

6.ابدراحمان باب، ابدراحيم باب (قاراحاندىق قوجالار)

7.ىسقاق باب (باب اتا) ابدىجالەل (قوراسان قوجا) ىسقاق بابتان

8.يارديل شايىح

9.مومىن شايىح

10.مۇسا شايىح

11.سمايىل شايىح

12.ومار شايىح

13.حۇسايىن شايىح

14.ۋسمان شايىح

15.مازمۋد شايىح، مۇحاممەد شايىح، ءالي شايىح. ماحمۋدشايحتان-

16.قاھار شايىح

17.يبراھيم اتا

قۇل قوجا احمەت ياسساۋي جانە سادىر اتا. قوجا احمەد ياسساۋي ۇل قالماعان، قىزدار مەن ودان تۋعان جيەندەر ءوربيدى

18.سادىر اتادان – قوجا ماحمۋد دانىشپان، ابدىمالىك جانە زاھيرشاح تۋادى.

قوجاماحمۋد دانىشپاننان

19.مۇحيددين شايىح، سايفۋددين شايىح (ورىنقويلاقى اتا), مۇحاماداليشايح. مۇحيددين شايحتان.

20.الاۋيددين شايح

21.جاماليددين شايح

22.كاماليددين شايح (لاقاپ اتى باقسايىس). باقسايىس اقساق تەمىردىڭ اۋليەلى سەرىگى، كەڭەسشىسى بولعان. تاريحتا بەلگىلى تۇلعا. كاماليددين شايحتان (باقسايىستان).

23.ناسرەددين

24.ابيبۋللا شايح

25.قوجامۇحامەد شايح

26.يسمايىلقوجا→

  1. قاسىمقوجا→

28.مۇساقوجا، يساقوجا، مۇساقوجادان→

29.اكىمقوجا→

30.احمەدقوجا→

31.ابدىرايىمقوجا→

32.ارىستانقوجا→

33.ابدىراحىمقوجا، ابدىراحمانقوجا، ءابدىراحىم→

34.ابدىجالەل→

35.يبراھيم→رازاققوجا، مۋزاففارقوجا. رازاققوجادان→

36.ءابدىمومىن، ءابدىساتتار، ءابدىمومىننان→

  1. قۇلي شايىح (شايىحمۇراتحان) دەپ تە اتالادى→

38.اللابەردىشايىح، ءشارىپ شايىح نەمەسە ءشاھانادىرشايح→

39.ءابىلھاي، وتەگەن (وتەش) شايىح، تىكاش شايىح، راحيمحانشايىح، مىرزاحان، يبراھيمقۇل، سارعالداق، سادىرقوجا جانە مۇحمۇنقوجا

40.قوجايحرار، ابىلعازى، ابدالماحانبەت جانە ءابيبى قوجا (ساياقىپقوجا)

ءابيبى قوجا جاس كەزىندە بالا وقىتۋ ءۇشىن ارقاعا كەلگەن.

  1. ءابيبى قوجانىڭ 11ۇلى (كەي دەرەكتەردە 9 ۇلى) بولىپتى. سونىڭ بىرەۋى بەردىقوجا→
  2. ودان: بۋراحان، اۋەزحان, ۇسەنحان، سامارحان، كەنجەحان (5 ۇل، 4 قىز).

43.اۋەزحاننىڭ بايبىشەسى→دىناسىلدەن→ومارحان.

توقالى-ساقىشتان→ارىنبەك، قاسىمبەك، اعزام، احمەت.

44.ومارحاننىڭ ايەلى نۇرجامالدان→مۇحتار. ءمادينادان→بىلال.

(سامارحاننان-رازاق جانە زۋرا اتتى ءبىر ۇل، ءبىر قىزبەن جاستاي جەسىر قالعان ءمادينانى ومارحان الىپ، ودان ءبىلال تۋعان. ءبىلال مۇحتارمەن قۇرداس.)

  1. مۇحتاردىڭ ءۇش ايەلىنەن (رايحان، ۆالەنتينا، فاتيما): شوحان، ەلدوس، ەرنار، ەلدار، مۇرات.

46.مۇرات→ماعجان. ەرناردان→اسقار.

بەردىقوجانى ساياقىپتان وربىتكەن كامەن ورازالين مەن دۇكەنباي دوسجانوۆ، بەكەن يساباەۆ، تۇرسىن جۇرتباەۆ ت.ت. (ساياقىپ ەلدەن جەكە شىعىپ كەتكەن ءابيبى قوجانىڭ لاقاپ اتى).

اۋەز قوجا مەن قۇنانباي قۇدالىعى دا كوڭىل اۋدارارلىقتاي. نۇرعانىمدى قۇنانباي السا، اۋەزوۆ احمەتتىڭ قارىنداسى رايحاندى ابايدىڭ ۇلى تۇراعۇلدىڭ جەبەشى العان. ونىڭ اعاسى ارىنبەكتىڭ العانى قۇنانبايدىڭ تۋىسى رىساي قىزى ايتاڭسىق. قاسىمبەكتىڭ جۇبايى عاليا – ىسقاقتىڭ احمەت بەگىنىڭ قىزى. اعزامنىڭ العانى اقىلباي ۇلى الىمقۇلدىڭ قىزى-عاليا. احمەت اۋەزوۆتىڭ العانى حاليلا – تۇراعۇلدىڭ قىزى. مۇحتاردىڭ ايەلى كاميلا – ماعاۋيانىڭ قىزى.

ال مۇحاڭنىڭ ءوز قۇداسىنىڭ ءبىرى دىنمۇحامەد قوناەۆ. ونىڭ ءىنىسى اسقار مۇحاڭنىڭ سۇيىكتى قىزى ءلايلانىڭ جۇبايى.

باعدات ورالبايۇلى، «تەگىمىزدى بىلۋگە تالپىنىس» الماتى – 2015 جىل

 

 

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان