جارىق نۇردىڭ ساۋلەسى

باقسايىس اتا (باقشايىش)

تۇركىستان قالاسىنداعى «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك مۋزەي قورىعىنىڭ قورىندا، سوزاق ماڭىنان تابىلىپ اكەلىنگەن، ەسكى كىتاپ ساقتالىپ كەلەدى. بۇل كىتاپ باقسايىس باباعا قاتىستى وتە قۇندى جادىگەر. وسى كونە كىتاپتا جازىلعان تومەندەگىدەي اڭگىمە بار ەكەن.

ۋاقيعا وزبەك حاننىڭ دەشتى قىپشاققا حان بولىپ تۇرعان زامانىندا بولسا كەرەك. ول 1335 جىلداردىڭ ماڭىنا الىپ بارادى، ال باقسايىس بابا شامامەن 1330 جىلداردا دۇنيەگە كەلگەن. سايد اتا دەشتى قىپشاق ەلىنە كەلىپ، ەلدىڭ قوجا-مولداسىن جيىپ الىپ: «مەن سەندەرگە ەكى جۇمباق-ساۋال قويامىن، كىم شەشەر ەكەن؟» – دەيدى. «ءبىرىنشى، اللاھ تاعالا نەنى بىلمەيدى؟ ەكىنشى، اللاھ تاعالا نەنى جاراتپايدى؟» – دەگەن جۇمباق ساۋالدارىن قويادى.

ەلدىڭ يگى جاقسىلارى: «بىزگە بىرەر كۇن رۇقسات بەرىڭىز، ويلانايىق، ىزدەنەيىك» – دەسەدى. وتىنىشتەرى قاناعاتتاندىرىلادى. كەلىسىمدى كۇننىڭ ۋاقىتى بولعاندا قايتادان جينالادى. حالىق: «تاقسىر نە ءامىر قىلساڭىز دا ءوزىڭىز بىلەسىز، ءبىز جۇمباقتى تاپپادىق» – دەيدى. سوندا ءبىر جاس بالا شىعىپ: «بۇل ساۋالدىڭ جاۋابىن مەنىڭ ايتۋىما بولا ما؟» – دەپ رۇقسات سۇراپتى. رۇقساتتى العان سوڭ، بالا: «تاقسىر، ونىڭ جاۋابى: ءبىرىنشى – اللاھ تاعالا وزىنەن باسقا قۇدىرەتتى بىلمەيدى، ەكىنشى – اللاھ تاعالا وزىنەن باسقا قۇدايدى جاراتپايدى» – دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن.

جاۋاپقا رازى بولعان سايد اتا بۇل بالانى اكەسىنىڭ رۇقساتىمەن ءوزىنىڭ تاربيەسىنە الىپتى. بالانىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى كاماليددين ەكەن، بىراق وسى وقيعادان كەيىن ونىڭ ەسىمىن سايد اتا باقشايىش دەپ اتاپتى. باقشايىش سايد اتاسىنىڭ تاربيەسىندە ءجۇرىپ، وقىپ-جەتىلىپ كەيىننەن دەشتى قىپشاققا ءپىر ءارى حاليفا بولىپ سايلانىپتى.

دەشتى قىپشاقتىڭ حانى باقشايىشتى قىسىراۋ دەگەن كىسىنىڭ قىزىنا ۇيلەندىرەدى.

تۇركىستانداعى قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى تاريح جانە ەتنوفيلولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ قولجازبا قورىنداعى سوزاق اۋدانىنان تابىلعان جادىگەر-قولجازبا «تەمىرناما» دەپ اتالادى.

باقشايىش (باقسايىس) – سوپىلىق اعىمنىڭ ءىرى وكىلى. ونىڭ شىققان تەگى اراب حاليفاتىنىڭ ءتورتىنشى حاليفى حازىرەت ءالىنىڭ بالاسى مۇحاممەد حانافياعا بارىپ تىرەلەدى.

باقشايىش – سايد اتانىڭ شاكىرتى. سايد اتانىڭ ءوزى ايقوجا يشاننىڭ (لاقاپ اتى زاڭگى اتا) شاكىرتى، زاڭگى اتا س.باقىرعانيدىڭ شاكىرتى. س.باقىرعانيدىڭ ءوزى قوجا احمەت ياسساۋي حازىرەتتىڭ شاكىرتى بولاتىن.

جوعارىدا اتالعان كونە قولجازبانىڭ سوزاق جەرىنەن تابىلۋى زاڭدى نارسە. سەبەبى، بۇل ايماق باقشايىش بابانىڭ اتا-بابالارىنىڭ مەكەندەگەن ولكەسى بولىپ تابىلادى.

اراب تىلىندەگى نۇسقادان تۇرىك تىلىنە ءياسساۋيدىڭ اعاسى سادىر شەيحتىڭ نەمەرەسى سافي ءاد-دين ورىن قويلاقى اۋدارعان قولجازبا «ناسابنامە» دەپ اتالادى. وسى قولجازبا 1992 جىلى جەكە كىتاپ بولىپ، تۇركىستان قالاسىنداعى «مۇرا» باسپاسىنان جارىق كوردى. اتالمىش كىتاپتا دا باقسايىس (باقشايىش) سادىر شاھتىڭ شوبەرەسى ەدى دەپ كورسەتىلەدى.

«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 1 مامىر 1998 جىلعى سانىندا بازارباي سۇگىرالين دەگەن ازامات، ءوزى دە قوجا ناسىلىنەن بولۋ كەرەك، تارتىمدى دا تانىمدى زەرتتەۋ ماقالاسىن جاريالادى. وندا ۇلى م.و.اۋەزوۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى ەۆرازيا كولەمىندە اتالىپ وتىلگەنىن ماقتانىشپەن ايتا كەلىپ:

«… العاشقى دەرەك ۇلى اۋەزوۆتىڭ ءوز قولىمەن جازىلعان ءومىربايانىندا ورنەكتەلىپتى. مۇحاڭنىڭ 1928 جىلى سماعۇل سادۋاقاسوۆقا بەرگەن «ءوز جايىمنان ماعلۇمات» دەگەن جاۋابىندا بىلاي دەلىنگەن: «مەن 1897 جىلى قىركۇيەكتىڭ 15-دە تۋىپپىن. تۋعان جەرىم – سەمەي ۋەزىنە قاراعان توبىقتى ءىشى – شىڭعىس بولىسىندا. مەنىڭ اتالارىم قوجا، العاشقى شىققان جەرى قاراتاۋ دەۋشى ەدى» دەيدى. ودان ءارى ماقالا بىلاي ءوربيدى.

قوجا ەتنونيمى ءيسى قازاققا ەجەلدەن ءسىڭىستى اتاۋ. الەمدەگى يسلام تەولوگتارى ءبىر اۋىزدان مويىنداپ، ولاردى مۇحاممەد پايعامباردىڭ كىندىگىنەن وربىگەن ۇرپاقتان قۇرالعان ءدىني سوسلوۆيە رەتىندە قاراستىراتىن قوجالار (الەمدىك يسلام ادەبيەتىندە قوجالار ەتنونيمىنىڭ ورنىنا «سايد» تەرمينى قولدانىلادى) مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ بارىندە بار.

ماسەلەن، ولار تۋرالى «يسلام ەنتسيكلوپەدياسىندا»: «سايد» اتاۋى شيتتىك (قاسيەت) ناسيحات ناتيجەسىندە بىرتە-بىرتە پايعامبار ۇرپاقتارىنا، اسىرەسە مۇحاممەدتىڭ (س.ع.س) نەمەرەسى ءال-حۋسەيننەن تارايتىن بۇتاقتارىنا كوبىرەك قوسىپ ايتىلعان. ولار مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ الەۋمەتتىك يەارحياسىنا ەرەكشە ارتىقشىلىقتار بەرىلگەن توپتى قۇراپ، ءدىندارلار اراسىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولدى».

سونىمەن، قوجالار دەپ مۇحاممەد مۇستافا ساللاھۋ عالەيحي ۋاس-سالامنىڭ سۇيىكتى قىزى فاتيما ء(بيبى فاتيما، ءپىرىم بيباتيما) مەن ونىڭ كۇيەۋ بالاسى ءارى نەمەرە ءىنىسى حازىرەت الىدەن وربىگەن ۇرپاقتى ايتامىز.

كەيبىر مۇسىلمان شەجىرە دەرەكتەرىندە بۇعان حازىرەت ءالىنىڭ حاسان جانە مۇحاممەد قانافيا دەگەن ۇلدارىنان تاراعان ۇرپاقتاردى دا قوسا ايتادى.

سونىمەن بىرگە، يسلام جولىنداعى شايقاستا كەربالانىڭ شولىندە حيجرا جىل ساناۋىنىڭ 61 جىلىندا شەيت بولعان يمام حۋسەيىننىڭ ۇرپاقتارى كۇللى مۇسىلمان دۇنيەسىندە قۇرمەتكە بولەنىپ سەيىت قوجالار اتانىپ كەتتى.

ەندى اۋەزوۆ ەستەلىگىنە ءارى قاراي زەر سالايىق: «ۇلكەن اكەمنىڭ ۇيىندە ساقتالعان قوجالار شەجىرەسىن بالا كەزدە ءبىر كورگەنىمدە ءبىزدىڭ قوجالاردىڭ ارعى اتاسى باقسايىس دەيدى. بۇل – ارقاداعى قوجا اتاۋىنىڭ بارلىعى توبىقتى ورتاسىندا، الدە قوجالاردىڭ كوپ ايتىپ قۇلاعىنا سىڭىرگەندىكتەن بە، بولماسا ەلدىڭ ءوزى ءدىندارلاۋ زامانىندا بىردەڭە-بىردەڭە ەستىگەن، ايتەۋىر باقشايىشتى انشەيىنگى قارا قازاقتىڭ كوبى بىلەدى. كەيدە بالاسىن تابا الماعان قاتىن سياقتى قىسىلعاندار باقشايىشتىڭ ارۋاعىن ايتقىش كورىنەدى. باقشايىش جاڭاعى ايتقان شەجىرەدە ومارحانعا 18 اتا بولىپ كەلۋشى ەدى. تىم ارىرەك كورىنەدى» – دەپ جازادى مۇحاڭ.

قازاق قوعامىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ، دەموگرافيا عىلىمىندا قالىپتاسقان ۇردىسپەن ءبىر اتانىڭ ء(بىر بۋىننىڭ) ورتاشا جاسى 30 جىل دەپ انىقتاۋعا بولادى. ەندى وسى ەسەپپەن باقسايىستىڭ ءومىر سۇرگەن تۇسىن انىقتاساق.

مۇحاڭنىڭ اكەسى ومارحان 1856 جىلى تۋىپ، 1909 جىلى دۇنيە سالعان. ەگەر جوعارىداعى ۇلگىمەن ءبىر اتاعا 30 جاس بەرىلەتىنىن ەسكەرە وتىرىپ، 18 اتانى 30 جىلعا كوبەيتسەك، 540 جىل شىعادى. ەگەر 540-تى ومارحان تۋعان 1856-تان شەگەرسەك 1316 جىلدان بىراق شىعادى. بۇل قازاق حاندىعى قۇرىلۋدان ءبىر جارىم عاسىرعا جۋىق ءارى ۋاقىت. سوندىقتان مۇحاڭنىڭ «تىم ەرتەرەك كورىنەدى»  دەۋى ابدەن ورىندى.

ءوزى جاڭاقورعان اۋدانى تەرريتورياسىندا جەرلەنگەن سۇگىرالى بابامىزدان جەتكەن (1798-1887) دەرەكتەر بويىنشا باقشايىشتىڭ شىن اتى حازىرەت سايد كاماليددين. جاۋگەرشىلىك زاماندا ءومىر سۇرگەن كاماليددين جاس كەزىندە سايىسقا ءجيى ءتۇسىپ، مەرەيى ۇستەم بولعان. سايىستا باسىنا باق قونعان ادام بولعاندىقتان باقشايىش اتاپ كەتكەن دەسەدى ءبىر دەرەكتەردە.

ەكىنشى ءبىر دەرەكتەردە يسلام الەمىندە اللا جولىنا بەل شەشىپ كىرىپ، باسقا دۇنيەگە كوڭىل اۋدارماعان جاندى «ءوزىن اللا جولىنا باقشايىش ەتتى» دەيدى. «دەمەك، بۇل باقشايىش اتا يسلام ءىلىمىن ەلگە تاراتۋعا ەرەكشە ەڭبەك ەتتى دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى» دەيدى  شەجىرەسى اعامىز سەيتومار ساتتاروۆ.

شەجىرە دەرەكتەرى اراب تىلىندە، ياكي اراب ارپىمەن جازىلاتىنى بەلگىلى. اراب الفاۆيتىندە «ش» ءارپى مەن «س» ءارپىنىڭ جازىلۋى بىردەي. ەگەر «س» ءارپىنىڭ ۇستىنە ءۇش نۇكتە قويساڭىز، «ش» بولىپ وقىلادى. سوندىقتان ونىڭ اتى كەيدە «باقشايىش» بولىپ وقىلعان. دۇرىسى – باقسايىس (باق جانە سايىس).

شەجىرە دەرەكتەرى بويىنشا باقسايىستىڭ 8 ۇلى بولعان. ونىڭ التاۋىنىڭ: سەيد مۇزاففار شەيح، سەيد ابدۋللا شەيح، سەيد ابىلحان شەيح، سەيد وتەش شەيح، سەيد تىكەش شەيح، سەيد ابيبا شەيحتاردىڭ ەسىمى بەلگىلى.

قازاقستانداعى بەلگىلى كاسىپكەر عالىم، «اتامۇرا» كورپوراتسياسىنىڭ بەلگىلى پرەزيدەنتى، قوعام قايراتكەرى مۇحتار مىرزانىڭ فاميلياسى قۇل مۇحاممەد. ونىڭ قولىندا سەگىز مورمەن كۋالاندىرىلعان قوجالار شەجىرەسى بار ەكەن. وسى شەجىرە بويىنشا مۇحتاردىڭ باباسى قۇل مۇحاممەد ونىڭ وزىنەن ساناعانداعى 13-ءشى اتاسى كاماليددين بولىپ شىقتى.

شەجىرەدە ونىڭ تولىق ەسىمى بىلاي جازىلعان. «ءۋابنۇھۋ حازرات سەيد كاماليد-دين راحماتۋللا عالايھي». مۇنىڭ العاشقى ءسوزى شەجىرەدەگى نىسپى ەر بالانىڭ اتى ەكەندىگىن، ال سوڭعى ەكى ءسوزى «اللانىڭ راحمەتى جاۋسىن!» دەگەندى بىلدىرەدى. سوندا شەجىرەدەگى ەسىم «حازرات سەيد كاماليد-دين» بولىپ شىعادى. بۇل باقسايىستىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى. مۇحتاردىڭ قولىنداعى شەجىرە ارى قاراي تاراتساڭ، ول تومەندەگى رەتپەن تىزبەكتەلەدى.

  1. حازرات سەيد كامالاد-دين
  2. حازرات سەيد مۇزاففار
  3. حازرات سەيد سەيدۋل عاريپ باداريك
  4. حازرات سەيد جامالەددين
  5. حازرات سەيدۋل ھاشيم
  6. حازرات مىرزا شاھ
  7. سەيد عۇددا شاھ
  8. حازرات سەيد مير حامد شاھ
  9. حاديم عۋلاكا-ي زامانيل بۇحارا ي شەيحۋل ماشايح
  10. سەيد اۋليە قوجا
  11. حازرات سەيد قۇل مۇحاممەد قوجا
  12. سەيد اكرام قوجا
  13. سەيد ابرار قوجا
  14. مۇحتار

ەگەر مۇحتاردىڭ 1960 جىلى تۋعانىن ەسكەرىپ، وسى اتادان ون ءۇش اتاعا (390 جىل) شەگىنىس جاساساق 1570 جىلعا تىرەلەدى. بۇل دا جوعارىداعى پىكىردى راستايدى.

… مۇحاڭ ءوزىنىڭ ۇلى باباسى بەردىقوجا تۋرالى ناقتى دەرەك قالدىرادى. وندا «توبىقتى ىشىنە مەنىڭ ءۇشىنشى اتام بەردىقوجا ءبىرتالاي تۋىسقاندارىن ەرتىپ نايمان ىشىنەن كەلگەن. ول قۇنانباي زامانى. قۇنانبايدىڭ شاقىرۋىمەن كەلگەنگە ۇقسايدى» دەلىنگەن. بەردىقوجادان ۇسەن، بۋراحان، اۋەزحان، سامارحان، كەنجەحان دەگەن بەس ۇل، ءتورت قىز. ال اۋەزدەن ومارحان، سامارحان، ارىنبەك، احمەت، اقزان، قاسىمبەك تارايدى. ومارحاننان مۇحتار، ودان ەرنار، مۇرات تارايدى. بەردىقوجادان مۇراتقا دەيىن بەس اتا. سوندا بەردىقوجا مەن باقسايىس اراسىنداعى ۇلى جازۋشىنىڭ بابالارى كىم بولعان؟

مۇحتار اۋەزوۆ تۋرالى دەرەكتەردى ارحيۆتەردەن كوپ ىزدەستىرىپ، حاتقا تۇسىرگەن عالىم-جازۋشى تۇرسىن جۇرتباەۆ اۋەزدىڭ جيەنى نيازبەك الداجاروۆتىڭ شەجىرە دەرەگىن كەلتىرەدى. وندا 1924 جىلى تۋعان، ءوزىن باقسايىس ۇرپاعى سانايتىن كابىر دەگەن ازامات بەردىقوجانىڭ اكەسى ساياقىپ، ونىڭ اكەسى مۇحنۋن، ونىڭ اكەسى ءشاھانادىر دەگەن دەرەكتەردى العا تارتقان.

ساياقىپ ايگىلى سارعالداق قوجانىڭ تۋىسى، ال سارعالداق قوجانىڭ بالاسى قوجاحمەتتىڭ قىزى ايعانىم ءۋالي حاننىڭ كىشى ايەلى، شوقاننىڭ اجەسى، شىڭعىس ءۋاليحانوۆتىڭ اناسى بولعان. ەندى ءبىر دەرەكتەردە سارعالداقتىڭ اپكەسى زۋرا حانىم ابىلايدىڭ ءتورتىنشى ايەلى بولعان. بۇدان شىعار قورىتىندى: بەردىقوجانىڭ اكەسى ساياقىپ. بۇل كۇمان كەلتىرمەيتىن اقيقات. ال ونىڭ اكەسى مۇحمۋن، اتاسى ءشاھانادىر.

باقسايىس بابامىز تۋرالى جازۋشى قابدەش ءجۇمادىلوۆ «پرومەتەي الاۋى» اتتى رومانىندا اسەرلى بايانداعان (الماتى، «اتامۇرا»، 2002). ءبىر مىسال كەلتىرە كەتەيىك. «… شەكارادان 60 شاقىرىم مۇقانشى اۋىلىندا شەيحۋل سەيىت قوجانىڭ تاعى ءبىر شوبەرەسى ابىرار اقساقال تۇرادى. قۇل مۇحاممەدتىڭ ەكى ايەلىنەن ەكى-ەكىدەن ءتورت ۇلى بولعان. ولار: قوجاحمەت پەن ەسكەندىر جانە سەيىت احمەت پەن سەيىت اكرام». ابىرار – قۇل مۇحاممەدتىڭ قازاق ايەلىنەن تۋعان كەنجەسى – سەيىت اكرامنىڭ بالاسى.

ابىرار 5 ۇل، 5 قىز وسىرگەن. بايبىشەسى – گۇلعاسىل. ۇلدارى: مۇحسىن، يحسان، مۇحتار، راحىمعالي، مۇراتقالي مۇحتار – 1960 جىلى تۋعان.

باقشايىش بابانىڭ اتاتەك شەجىرەسى

 حازرەتى الي

مۇحاممەد حانافيا

ابد-ۋل فاتتاح

ابد ۋل جاببار

ابد ۋل كاھار

ابد ار راحمان، ابد ار راحيم

ابد ار راحماننان – يسحاق باب، ابد ۋل جاليل باب.

يسحاق بابتان –

حارۋن شەيح

مۋمين شەيح

مۋسا شەيح

يسمايل شەيح

حاسان شەيح

ۋسمان شەيح

ۋمار شەيح

مۇحاممەد شەيح

يفتيحفار شەيح

ماحمۋد شەيح

يباراھيم شەيح – قۇل قوجا احمەت ياسساۋي، سادىر شەيح.

قۇل قوجا احمەت ياسساۋي ون ەكىنشى عاسىردان باستاپ بارلىق تۇركى قاۋىمىنىڭ شەيحتارىنىڭ ماشايحى، ۇلىعى. بۇل بابادان ۇل جوق.

سادىر شەيح→دانىشمان قوجا، ءابدى مالىك قوجا.

دانىشمان قوجادان→سافي اد دين ۋرىنك قويلاقى→

اق قورعاندىق قوجالار – بەس اتا: بۋرحان شەيح، قارا شەيح، قاۋعاندىق اتا، قاراقشى اتا، وقشى اتا.

ءابدى مالىك قوجادان→ابدى ءالي: ون ەكى اتا باقشايىش تارايدى.

باقشايىش – اللا جولىنا بار ءومىرىن باعىشتاعان دەگەن ۇعىم. باقشايىش اتانىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى شايح كاماليددين. قابىرى قىزىلوردا وبلىسى، جاڭا قورعان اۋدانىندا بايكەنجە دەگەن جەردە.

ىسقاق بابتىڭ مازار ساعاناسى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى، سوزاق اۋدانى اۋماعىندا، «باب اتا» دەپ اتالادى.

ابد ال جاليل بابتان – حۋسەين اتا، يبراھيم سوپى.

حۋسەين اتادان – جيىرما ءبىرىنشى ۇرپاعى حوراسان اتا، ودان سەگىز اتا تارايدى: قۇربان، قوجاحان، ابىت، ابىلا، ۇلىق، ءجۇسىپ، جاقىپ، ءمامىرايىم. بۇلار ورتالىق ازيا، تۇركيا، رەسەي، تۇركىستاندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر.

يبراھيم سوپىدان دا كوپ ۇرپاق تارايدى. جيىرما ەكىنشى ۇرپاعى ءمادى قوجا (ديۋانا قوجا), ون ەكىنشى ۇرپاعى يسمايل اتا، ت.ت. قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىندا، تۇركىمەنستاندا، ت.ب. جەرلەردە مەكەندەگەن.

  

باعدات ورالبايۇلى ، «تەگىمىزدى بىلۋگە تالپىنىس» الماتى – 2015 جىل

 

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان