ياساۋي مۇراسى

سۇلەيمەن باقىرعاني

اقىرزامان

قاراھاندىقتار بيلىگى تۇسىندا ءومىر سۇرگەن اقىنداردىڭ ءبىرى — سۇلەيمەن باقىرعاني. زامانىندا «حاكىم اتا» لاقابىمەن تانىمال بولگان ول  (1091-1186 جج.) بۇگىنگى قاراقالپاق جەرىندەگى باقىرعان كەنتىندە دۇنيگە كەلگەن. بار عۇمىرىن حاق جولىنا ارناگان اقىن تۇركى ءسوز ونەرىنىڭ دامۋى نا ءوز ۇلەسىن قوستى. ونىڭ قالامىنان جۇزدەن اسا دانالىق ءسوز، سونداي-اق «اقىرزامان»، «ميعراجناما»، «يسمايىل قيسساسى»، «ءبيبى ءماريام»، «جارتى الما» سەكىلدى داستاندار دۇنيەگە كەلگەن.

باقىرعاني مۇراسىن ءار جىلدارى ف.كوپرۇلۇ، ن.ماللاەۆ، ك.ەراسلان، ي.حاققۇلوۆ، س.رافيددينوۆ، ح.سۇيىنىشاليەۆ، ب.كەنجەباەۆ، ن.كەلىمبەتوۆ، ت.قىدىر سەكىلدىعگالىمدار زەرتتەپ، اقىن شىعارمالارىنىڭ كوركەمدىك  ەرەكشەلىگى مەن ونىڭ تۇركى حالىقتارى تاريحىنداگى مادەني قۇندىلىعى  تۋرالى ءوز پىكىرلەرىن بىلدىرگەن.

اقىن شىعارمالارى كەزىندە كوپ تاراعاندىقتان دا، اقىن مۇراسىن ءبۇ گىندە الەمنىڭ كوپتەگەن كىتاپحانالارىنان كەزدەستىرۋگە بولادى. باقىرعاني شىعارمالارىن تولىق قامتيتىن ەڭ ۇلكەن قولجازبالاردىڭ ءبىرى قرۇلتتىق  كىتاپحاناسىنىڭ قولجازبالار بولىمىندە ساقتالعانىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون.

ءبىزدىڭ زامانىمىزگا دەيىن كاتىپتەردىڭ كوشىرگەن قولجازبالارى ارقىلى جەتكەن اقىن مۇراسىن جاريالاۋ XIX عاسىردىڭ ورتا تۇسىنان باستاپ مىقتاپ قولعا الىندى. العاش رەت 1846 جىلى قازان ۋنيۆەرسيتەتىندە قا- ديم الىپپەسىمەن باسىلعان باقىرعاني شىعارمالارى جالپى كولەمى ون التى رەت جارىق كوردى. كەشەگى كەڭەس زامانىندا تۇركى حالىقتارىنىڭ ادەبيەت تاريحىنا  قاتىستى تومدار مەن جيناقتاردا اقىن حيكمەتتەرىنەن ءۇزىن دىلەر جاريالاندى. ءحىح-حح عاسىرلاردا باسىلعان ليتوگرافيالىق ەسكى كى- تاپتار نەگىزىندە تاشكەنت (1991 ج.) پەن قازاندا (2000 ج.) قايتا باسىلدى. سونداي-اق، باقىرعانيدىڭ بىرنەشە حيكمەتتەرى ب.ساعىندىقوۆ، ر.احمەتوۆ،

ن.ماتبەك جانە ت.قىدىر تاراپىنان قازاقشاگا ءتارجىمالانىپ، جارىق كوردى.

باقىرعاني «ميعراجناما»، «يسمايىل قيسساسى» سەكىلدى داستاندارى ارقىلى يسلام ءدىنىنىڭ اسىل قاسيەتتەرىن جىرلاسا، «اقىرزامان» داستا نىندا قيامەت قايىمنىڭ سوڭعى بەلگىلەرى مەن ونداگى ازاپتاردى ولەڭ سوزبەن ورنەكتەدى. «جارتى الما» قيسساسى ارقىلى يمام اعزام ءابۋ حانيفا نىڭ ونەگەلى ومىرىنەن سىر شەرتەدى.

سۇلەيمەن باقىرعاني

اقىرزامان

جەردى قالاي جاراتسا، ايدى دا سولاي،

ايدى قالاي جاراتسا، كۇندى دە سولاي،

انبيە-ءمۇرسالداردىڭ ءبارى دە سولاي،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

زامان اقىر بولسا، نەلەر بولار،

عالىمدار شاعىر ءىشىپ، زينا قىلار،

دۇنيەگە ءتۇرلى-ءتۇرلى پالە تولار،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

حاق جادىن ايتپاعاندار «اللا» دەمەي،

عالىمدار عىلىمىن ەسىتىپ جالعان دەگەي،

باسىنا اجال وعىن كەلمەس دەگەي،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

ەر مەن ايەل حارابات1تا شاعىر2 ىشكەي،

بىلەر ەكەن، بىلمەس سەكىلدى ىستەر ىستەي،

كەكىرەيەر اسپاننان جەرگە تۇسپەي،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

مەشىت، ميحراب، مەدرەسەلەر بوس قالادى،

ءدىندار جاندار كەرەكسىز بوپ اش قالادى،

زالىمدار مازلۇمدارعا باس سالادى،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

ساراڭدار قاناعاتسىزدىقتان اشكوز بولار،

قۇران ءۇنىن ەسىتىسە قۇلاق جابار،

كاپىرلىك نىشاناسى ءۇشبۋ بولار،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

زامان اقىر بولعاندا پەيىل ازعاي،

مۇمىندەردىڭ ءۇل-قىزى تۇتقىن بولعاي،

زالىمدار ۇيالماستان «پەندەم» دەگەي،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

داججال مالعۇن شىعىپ-اپ رۋمعا كەلەر،

سەكسەن مىڭ ءجويت، تارسا3 دا جينالىپ جۇرەر،

ءمادى شىقتى دەپ داججال حابار بەرەر،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

داججال مالعۇن حوراسانعا ساپار قىلار،

يسلام بىلمەس ناداندار قۋانىشتى بولار،

مۇسىلماندار ءمادى ءۇشىن سۇيەنىش بولار،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

ءمادى بارىپ باعداد جاققا ۇرىس قىلار،

كۇن تۇتىلىپ، شاڭ كوتەرىلىپ، ايقاي شىعار،

مۇحاممەد ۇمبەتتەرىن نالا قىلار،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

ءمادى قاشىپ مەككە جاققا ساپار قىلار،

مۇحاممەد راۋزاسىنا ءجۇزىن سالار،

راۋزادان داۋىس شىعىپ يسا دەگەي،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار….

 

…يسرافيل پارمەنىمەن سۇرگىن بولار

جەر-كوكتەگى بارشا ءتىرى جان جويىلار،

ماڭگىلىك جاراتقاننىڭ ءوزى قالار،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

قىرىق جىلدان سوڭ ءيسرافيلدى تىرىلتەدى،

ەكىنشى سۇرگىندى ساپ جۇتىنتەدى،

پەندەلەرىن جەر جۇزىنە قاپتاتادى،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

جاراتۋشىم قازى بولىپ ءھام وتىرار،

مۇحاممەد شاپاعاتقا كەلىپ تۇرار،

پەرىشتەلەر مەن پايعامبارلاردىڭ زارەسى ۇشار،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

جەبىرەيىل پەرىشتەلەردى باستاپ كەلگەي،

سۇيەنىشىمىز، ءيا، مۇحاممەد، سەنسىڭ دەگەي،

حاق قاسىندا سەنەن وزگە جوق-ءدۇر دەگەي،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

ول اتامىز ادام ءوزى جىلاپ كەلگەي،

مۇسا كالىم ءمۇرسالداردى الىپ كەلگەي،

مۇحاممەدتىڭ موينىن قۇشىپ باۋىرىم دەگەي،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

مۇحاممەد ءىلىمىن تىگىپ تۇرار،

ماحشاردىڭ بارلىق جۇرتى كەلىپ جىلار،

ول مۇحاممەدكە جۇگىنىپ ارىز قىلار،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

پەرىشتە، پايعامبارلار تىنا قالار،

باتىلى جەتىپ ءسوز ايتا الماي تۇرادى ولار،

مۇحاممەد «اللا» دەپ جاراتقاندى اتار،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

جاراتقاننان ءۇن كەلەر «دوسىم» دەگەن،

بەيناماز، شاراپقورلار قاسىم دەگەن،

ءدال سونداي دۇشپانداردان شوشىن دەگەن،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

شاراپ ءىشىپ، شايتان ءبىرلان ءۇلپات قىلعان،

بەس ۋاكىت ناماز پارمەنىنە قۇجات قىلعان،

مەنمەندىكتە مىڭ ءبىرلان داۋ قىلعان،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

داۋىس ەسىتىپ مۇحاممەد قاراپ باققاي،

وتىنۋدەن جۇزدەرىنەن تەرلەر اققاي،

«ۇمبەتتەرىم عافۋ قىلعىن، جاراتقان!» دەگەي،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

جاراتۋشى ايباتىمەن ۇكىم ەتتى،

بارشا ول سيراتتان وتكىن دەدى،

بارشا ول ماحشار حالقىن كورگىن دەدى،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

مۇحاممەد ماحشار حالقىن باستاپ بارار،

سيراتتى كورىپ ودان عيبرات الار،

ۇمبەتتەرىم ءحالى مۇشكىل بولدى دەگەي،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

ءزابانيا حالايىقتى كورىپ تۇرار،

قولدارىندا وتتان كۇرزى ۇستاپ بۇلار،

مۇحاممەد دەپ ماحشار حالقى ايقاي سالار،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

مۇحاممەد ايقاي ءۇنىن ەسىتىپ دەمدە،

ۇمبەتتەرىم ءحالى مۇشكىل بولدى دەگەي،

قولىنا اسا الىپ جۇگىرىپ كەلگەي،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

زابانياعا راسۋل سول مەزەت ايبات قىلار،

تامۇق وتىن كورىپ جۇرت شوشىپ تۇرار،

ۇمبەتتەرىم كۇيدىرمەگىن جالىن دەگەي،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

مۇسا كالىم قويىپ ونى وندا بارار،

مۇحاممەدكە كەلىپ اپ ناسيحات ايتار،

ءۇشبۋ ايبات كۇنى بۇگىن ساقتان دەگەي،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

مۇحاممەد ءسانا ايتىپ اۋرە بولار،

مۇسا كالىم: «راببىم» دەپ دۇعا قىلار،

ءشاديارلار بارشاسى «ءامين» دەگەي،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

جاراتقاننان ءۇن كەلەر «دوسىم» دەگەن،

ون سەگىز مىڭ الەم ماقتانىشى سەنسىڭ ەرەن،

ۇكىمىڭ سەنىڭ ەندى بولسىن دەگەن،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

ۇمبەتىنە تامۇقتى حارام ەتتىم دەيدى،

رايحان اتتى بوستانداردى بەردىم دەيدى،

ازات قىلعىن كوڭىلىڭدى دوسىم دەيدى،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

مۇحاممەد قۇزىرەتىنەن ءسۇيىنىپ شىعار،

مۇسا كالىم قولداس بولىپ بىرگە ءتۇرار،

حاق قاسىندا سەنەن وزگە جوق-ءدۇر دەگەي،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

مۇسا كالىم وتىرىپ ۇندەۋ ايتار،

قامۇق ول ماحشار حالقى كەلىپ بايقار،

مۇحاممەدكە ءىلتيپاتتار بولدى دەگەي،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

ماحشار حالقى قۋانىشتى بولار،

اتامىز ادام ءوزى جىلاپ الار،

مۇحاممەدتىڭ موينىن قۇشىپ ۇلىم دەگەي،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

ءابۋ ءجاھىل وتتان توندار كيىپ كەلەر،

مۇحاممەدتىڭ قۇزىرەتىنە كەلىپ ەنەر،

شاپاعاتتى اياما قىلما تۋىسىم دەگەي،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

بىلمەستىكتەن ساعان قارسى بولدىم دەيدى،

تامۇق ىشىندە ازاپتاردى كوردىم دەيدى،

سەنەن ءىلتيپات بۇگىن مەنى قويعىن دەگەي،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

ءابۋ ءتالىپ، ابدۋللا جەتىپ كەلەر،

ءامينا مۇحاممەدتىڭ ءجۇزىن وبەر،

توعىز اي ون كۇن كوتەردىم ۇلىم دەگەي،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

مۇحاممەد اناسىنا تاعزىم قىلار،

اناسىن كۇشىپ اپ ءھام جىلار،

كىشكەنتايىمدا سەنەن جەتىم قالدىم دەگەي،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

مۇحاممەد ابدۋللاعا اكەم دەپ جاقىن باردى

مۇحيب جاندار كورىسىپ اپ ماۋقىن باستى،

پەرىشتە، پايعامبارلار قۋانىشتى بولعاي،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

مۇحاممەد ماحشار حالقىن باستاپ كەلەر،

حورداعى بارشا عيلمان4 قارسى كەلەر،

جاراتقانىمنان كەڭشىلىك بولدى دەگەي،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

مۇحاممەد اتام-انام كەلگىن دەيدى،

بارشا ول ۇمبەتتەرىم جۇرگىن دەيدى،

رايحان اتتى بوستانداردى بەردىم دەيدى،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

 

قۇل سۇلەيمەن تاعات ەتىپ، ءوتىنىش قىلار،

جاراتقان راحمەت ساعان ءناسىپ قىلار،

احىرەت اسپابىن  قۇرا بەرگەي،

ودان ارتىق تاعى عاجاپ كەرەمەتتەرى بار.

1-قۇلشىلىق جاسايتىن جەر.

2-ىشىمدىك

3-باسقا دىندەگىلەر

4-جۇماقتاعى قىزمەتشىلەر

ءداستۇرلى يسلام جاۋھارلارى جيناعىنان. ورتا عاسىرلاردا (ح-ءحۇى ع.ع) جازىلعان ءدىني ەڭبەكتەر مەن شىعارمالاردان ۇزىندىلەر جيناعى. –استانا، «تاڭبالى» باسپاسى، 2016 جىل.

قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى. تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىن تۇپنۇسقادان اۋدارعان جانە عىلىمي  تۇسىنىكتەرىن جازىپ، باسپاعا دايىنداعان ءتورالى قىدىر. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان