YAsaui mwrası

Süleymen Baqırğani

Aqırzaman

Qarahandıqtar biligi twsında ömir sürgen aqındardıñ biri — Süleymen Baqırğani. Zamanında «Hakim ata» laqabımen tanımal bolgan ol  (1091-1186 jj.) bügingi Qaraqalpaq jerindegi Baqırğan kentinde dünige kelgen. Bar ğwmırın Haq jolına arnagan aqın türki söz öneriniñ damuı na öz ülesin qostı. Onıñ qalamınan jüzden asa danalıq söz, sonday-aq «Aqırzaman», «Miğrajnama», «Ismayıl qissası», «Bibi Märiyam», «Jartı alma» sekildi dastandar düniege kelgen.

Baqırğani mwrasın är jıldarı F.Köprülü, N.Mallaev, K.Eraslan, I.Haqqwlov, S.Rafiddinov, H.Süyinişäliev, B.Kenjebaev, N.Kelimbetov, T.Qıdır sekildiğgalımdar zerttep, aqın şığarmalarınıñ körkemdik  erekşeligi men onıñ türki halıqtarı tarihındagı mädeni qwndılığı  turalı öz pikirlerin bildirgen.

Aqın şığarmaları kezinde köp tarağandıqtan da, aqın mwrasın bü ginde älemniñ köptegen kitaphanalarınan kezdestiruge boladı. Baqırğani şığarmaların tolıq qamtitın eñ ülken qoljazbalardıñ biri QRWlttıq  kitaphanasınıñ qoljazbalar böliminde saqtalğanın erekşe atap ötken jön.

Bizdiñ zamanımızga deyin kätipterdiñ köşirgen qoljazbaları arqılı jetken aqın mwrasın jariyalau XIX ğasırdıñ orta twsınan bastap mıqtap qolğa alındı. Alğaş ret 1846 jılı Qazan universitetinde qa- dim älippesimen basılğan Baqırğani şığarmaları jalpı kölemi on altı ret jarıq kördi. Keşegi Keñes zamanında türki halıqtarınıñ ädebiet tarihına  qatıstı tomdar men jinaqtarda aqın hikmetterinen üzin diler jariyalandı. HİH-HH ğasırlarda basılğan litografiyalıq eski ki- taptar negizinde Taşkent (1991 j.) pen Qazanda (2000 j.) qayta basıldı. Sonday-aq, Baqırğanidıñ birneşe hikmetteri B.Sağındıqov, R.Ahmetov,

N.Mätbek jäne T.Qıdır tarapınan qazaqşaga tärjimalanıp, jarıq kördi.

Baqırğani «Miğrajnama», «Ismayıl qissası» sekildi dastandarı arqılı Islam dininiñ asıl qasietterin jırlasa, «Aqırzaman» dasta nında qiyamet qayımnıñ soñğı belgileri men ondagı azaptardı öleñ sözben örnektedi. «Jartı alma» qissası arqılı Imam Ağzam Äbu Hanifa nıñ önegeli ömirinen sır şertedi.

SÜLEYMEN BAQIRĞANI

Aqırzaman

Jerdi qalay jaratsa, aydı da solay,

Aydı qalay jaratsa, kündi de solay,

Änbie-mürsäldardıñ bäri de solay,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Zaman aqır bolsa, neler bolar,

Ğalımdar şağır işip, zina qılar,

Düniege türli-türli päle tolar,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Haq jadın aytpağandar «Alla» demey,

Ğalımdar ğılımın esitip jalğan degey,

Basına ajal oğın kelmes degey,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Er men äyel harabat1ta şağır2 işkey,

Biler eken, bilmes sekildi ister istey,

Kekireyer aspannan jerge tüspey,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Meşit, mihrab, medreseler bos qaladı,

Dindar jandar kereksiz bop aş qaladı,

Zalımdar mazlwmdarğa bas saladı,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Sarañdar qanağatsızdıqtan aşköz bolar,

Qwran ünin esitise qwlaq jabar,

Käpirlik nışanası üşbu bolar,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Zaman aqır bolğanda peyil azğay,

Müminderdiñ ül-qızı twtqın bolğay,

Zalımdar wyalmastan «pendem» degey,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Dajjal malğwn şığıp-ap Rumğa keler,

Seksen mıñ jöyt, tarsa3 da jinalıp jürer,

Mädi şıqtı dep Dajjal habar berer,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Dajjal malğwn Horasanğa sapar qılar,

Islam bilmes nadandar quanıştı bolar,

Mwsılmandar Mädi üşin süyeniş bolar,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Mädi barıp Bağdad jaqqa wrıs qılar,

Kün twtılıp, şañ köterilip, ayqay şığar,

Mwhammed ümbetterin nala qılar,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Mädi qaşıp Mekke jaqqa sapar qılar,

Mwhammed rauzasına jüzin salar,

Rauzadan dauıs şığıp Isa degey,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar….

 

…Israfil pärmenimen sürgin bolar

Jer-köktegi barşa tiri jan joyılar,

Mäñgilik Jaratqannıñ özi qalar,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Qırıq jıldan soñ Israfildi tiriltedi,

Ekinşi sürgindi sap jütintedi,

Pendelerin jer jüzine qaptatadı,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Jaratuşım qazı bolıp häm otırar,

Mwhammed şapağatqa kelip twrar,

Perişteler men payğambarlardıñ zäresi wşar,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Jebireyil periştelerdi bastap kelgey,

Süyenişimiz, yä, Mwhammed, sensiñ degey,

Haq qasında senen özge joq-dür degey,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Ol atamız Adam özi jılap kelgey,

Mwsa Kälim mürsäldardı alıp kelgey,

Mwhammedtiñ moynın qwşıp bauırım degey,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Mwhammed ilimin tigip twrar,

Mahşardıñ barlıq jwrtı kelip jılar,

Ol Mwhammedke jüginip arız qılar,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Perişte, payğambarlar tına qalar,

Batılı jetip söz ayta almay twradı olar,

Mwhammed «Alla» dep Jaratqandı atar,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Jaratqannan ün keler «dosım» degen,

Beynamaz, şarapqorlar qasım degen,

Däl sonday dwşpandardan şoşın degen,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Şarap işip, şaytan birlän ülpät qılğan,

Bes uakıt namaz pärmenine qwjat qılğan,

Menmendikte mıñ birlän dau qılğan,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Dauıs esitip Mwhammed qarap baqqay,

Ötinuden jüzderinen terler aqqay,

«Ümbetterim ğafu qılğın, Jaratqan!» degey,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Jaratuşı aybatımen ükim etti,

Barşa ol sirattan ötkin dedi,

Barşa ol mahşar halqın körgin dedi,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Mwhammed mahşar halqın bastap barar,

Sirattı körip odan ğibrat alar,

Ümbetterim hali müşkil boldı degey,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Zäbäniya halayıqtı körip twrar,

Qoldarında ottan kürzi wstap bwlar,

Mwhammed dep mahşar halqı ayqay salar,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Mwhammed ayqay ünin esitip demde,

Ümbetterim hali müşkil boldı degey,

Qolına asa alıp jügirip kelgey,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Zäbäniyağa Rasul sol mezet aybat qılar,

Tamwq otın körip jwrt şoşıp twrar,

Ümbetterim küydirmegin jalın degey,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Mwsa Kälim qoyıp onı onda barar,

Mwhammedke kelip ap nasihat aytar,

Üşbu aybat küni bügin saqtan degey,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Mwhammed säna aytıp äure bolar,

Mwsa Kälim: «Rabbım» dep dwğa qılar,

Şädiyarlar barşası «ämin» degey,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Jaratqannan ün keler «dosım» degen,

On segiz mıñ älem maqtanışı sensiñ eren,

Ükimiñ seniñ endi bolsın degen,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Ümbetine tamwqtı haram ettim deydi,

Rayhan attı bostandardı berdim deydi,

Azat qılğın köñiliñdi dosım deydi,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Mwhammed qwzıretinen süyinip şığar,

Mwsa Kälim qoldas bolıp birge türar,

Haq qasında senen özge joq-dür degey,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Mwsa Kälim otırıp ündeu aytar,

Qamwq ol mahşar halqı kelip bayqar,

Mwhammedke iltipattar boldı degey,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Mahşar halqı quanıştı bolar,

Atamız Adam özi jılap alar,

Mwhammedtiñ moynın qwşıp wlım degey,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Äbu Jähil ottan tondar kiip keler,

Mwhammedtiñ qwzıretine kelip ener,

Şapağattı ayama qılma tuısım degey,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Bilmestikten sağan qarsı boldım deydi,

Tamwq işinde azaptardı kördim deydi,

Senen iltipat bügin meni qoyğın degey,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Äbu Tälip, Abdulla jetip keler,

Ämina Mwhammedtiñ jüzin öber,

Toğız ay on kün köterdim wlım degey,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Mwhammed anasına tağzım qılar,

Anasın kwşıp ap häm jılar,

Kişkentayımda senen jetim qaldım degey,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Mwhammed Abdullağa äkem dep jaqın bardı

Mwhib jandar körisip ap mauqın bastı,

Perişte, payğambarlar quanıştı bolğay,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Mwhammed mahşar halqın bastap keler,

Hordağı barşa ğilman4 qarsı keler,

Jaratqanımnan keñşilik boldı degey,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Mwhammed atam-anam kelgin deydi,

Barşa ol ümbetterim jürgin deydi,

Rayhan attı bostandardı berdim deydi,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

 

Qwl Süleymen tağat etip, ötiniş qılar,

Jaratqan rahmet sağan näsip qılar,

Ahıret aspabın  qwra bergey,

Odan artıq tağı ğajap keremetteri bar.

1-Qwlşılıq jasaytın jer.

2-işimdik

3-Basqa dindegiler

4-Jwmaqtağı qızmetşiler

Dästürli islam jauharları jinağınan. Orta ğasırlarda (H-HÜİ ğ.ğ) jazılğan dini eñbekter men şığarmalardan üzindiler jinağı. –Astana, «Tañbalı» baspası, 2016 jıl.

Qazaqstan mwsılmandarı dini basqarması. Türki jazba eskertkişterin tüpnwsqadan audarğan jäne ğılımi  tüsinikterin jazıp, baspağa dayındağan Töräli Qıdır. filologiya ğılımdarınıñ kandidatı

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan