بىلگەن شايىر ايتادى

قارامەندە بي مەن وتەگەن قوجا

پوەما

 

                         قارامەندە توبىقتىنىڭ باسى ەدى،

              ورتا ءجۇزدىڭ قۇتى ەدى.

                                                    (جيدەباي)

                   I.باستاۋ

ءتۇرى ۇلتتىق، ال، مازمۇنى سوتسيالدىق

زاماندا كوپ نارسەدەن قاپى قالدىق.

ول ازداي، ءتىلىڭ ورىس بولاد، – دەگەن

ءمور باسقان جوعارىنىڭ حاتىن الدىق.

 

ۇلتىڭدى، رۋىڭدى ايتقىزباعان،

ۇسىنعان باعىتىنان قايتقىزباعان.

بويىن اپ ناۋرىزدىڭ قارا سۋىق،

اۋلاقتا اياز قىسىپ ايت مۇزداعان.

 

ەكەنىن ۇعىپ مۇنىڭ ازاپ تىزبەك،

ەل شىركىن ەسەيمەدى عاجاپتى ىزدەپ.

جەتەلەپ جەتى اتاڭدى ءتىزۋ تۇگىل،

ايتۋ دا قيىن ەدى قازاقپىز، – دەپ.

 

وسىنداي وتكەن عاسىر نالالى ەدى،

تابىلماي ەكى ءجۇز جىل زالال ەمى.

بولعاندا ۇلكەن ماڭگۇرت،

بالا مەنىڭ

بىلەرىم رۋ جايلى شامالى ەدى.

 

وينايمىز توپتى بالا قاراسۋدا،

قاراسۋ – قاجەت نارسە جاراسۋعا.

بارىنەن بالا كەزگى دوستىق مىقتى،

بىلمەيتىن قۇلاسىن دا، الاسىن دا.

 

بەتىندە شاقپاق تاسىڭ تايعاناقتاپ،

وينايمىز سۋ بەتىندە «ماي جالاتپاق».

ءبىر مەزەت «قۇلاشىڭدى جارىستىرىپ»،

اتامىز الىسقا تاس ايدان اپپاق.

 

ءارى اتام، ءارى بابام، ءارى اكەم، – دەپ،

ۇلكەننىڭ ءسوزىن ۇقساڭ ءبارى وتەلمەك.

سىناق قوي ويىن دا ءبىر.

سىن الدىندا

بار بالا سىيىنامىز قارەكەڭ، – دەپ.

 

بولعانىن قارەكەڭنىڭ قايدان اتام،

بىلمەي-اق كوپپەن ويناپ سايدا جاتام.

قارەكەم، قولداي گور، – دەپ اسىق اتىپ،

قارەكەم، قولداي گور، – دەپ «ماي جالاتام».

 

ءبىر كۇنى ءوستىپ ءجۇرىپ بولدى قىزىق،

بەتپە-بەت كوپ ۇتىلعان كەلدى بۇزىق.

قارەكەڭ سەنىكى ەمەس، بىزدىكى، – دەپ،

بوراتتى بەيپىل سوزبەن بەلدىك ءۇزىپ.

 

سىلەيىپ قالدىم دەمدە.

ءوڭى كومەش

مىنانىڭ سەكىلدەندىم تەڭى دە ەمەس.

ونىكى بولعان كەزدە سول قارەكەڭ،

قالايشا بولادى، – دەپ مەنىكى ەمەس.

 

قاناتى قالعان قۇستاي قايىرىلىپ،

قورلىققا كونۋ دە ءبىر قاي ۇلىلىق؟!

جالما-جان ۇيگە قاراي جۇگىردىم مەن،

پىرىمنەن سىيىناتىن ايىرىلىپ.

 

ەنتىگە جەتىپ كەلسەم،

كوسىلە ءتۇر

اكەمىز اڭگىمەنى ەسىپ وتىر.

(جاتقاندا مىنا جاقتا مەن جالعىز قاپ،

ياپىر-اي، قىمىز ءىشىپ نەسىنە وتىر؟).

 

كيگەندەي مىرزا ەمەس، مالاي كەبىن،

كوڭىلىم ايىعۋدىڭ قالايدى ەمىن.

قارەكەڭ سەنىكى ەمەس، – دەيدى ماعان،

اكەجان، ءتۇسىندىرشى، قالاي، – دەدىم.

 

ال، اكەم بولعان جايدىڭ ءمانىن ءبىلىپ،

كورسەتتى مەنەن گورى سابىرلىلىق.

«ءاي، قايران بالالىق-اي، بالالىق-اي،

وسىعان بولا جۇرگەن دابىلدى ۇرىپ».

 

  1. اكەمنىڭ اڭگىمەسى

 

بالام-اي، زامانادا جەلگەن اڭىز،

بايقاساڭ ءبىز دە ءبىراز بەل بولامىز.

اسىل تەك مۇحاممەدتەي پايعامباردان

تاراعان «قوجا» دەگەن ەل بولامىز.

 

مالشىنىپ مونشاق تەرگە مىنا تەرلىك،

قازاققا الىس جەردەن ءدىن اكەلدىك.

تاراتىپ حاقتىڭ جولىن حالايىققا،

وسىنى كورگەن جۇرتپىز مۇرات، ەرلىك.

 

بىرەۋى بىرەۋىنەن وزا شىعار

بايقاساڭ ءار ەلدىڭ ءوز قوجاسى بار.

جەر بەردى وسى قاۋىم بابامىزعا،

ءتور بەردى، قابىل الىپ توباسىن ءار.

 

كوڭىلدى قاجاماسىن ازاپ وي تىم،

ۇلىس از ۇستاپ قالعان تازا كەيپىن.

قانشاما عاسىر ءوتتى.

بىزدەردەن دە

بىردەمە قالدى ما ءوزى قوجا دەيتىن.؟!

 

بىلمەستىڭ بۇرا سالعان ءبىر ايتاعى

ارينە، كوڭىلىڭدى مۇڭايتادى.

دومالاق انا مەنەن ايعانىمدى،

قازاقتىڭ قىزى ەمەس، – دەپ كىم ايتادى.

 

كەشەگى ەر ەدىگە، قابانباي دا،

قوجاعا ءتان، – دەيتۇعىن ادام قايدا.

ايتپاعىم – قوجا بولۋ، وزا قونۋ،

وزىقتى اسپانداتار تاباندا ايعا.

 

اۋەزى قانداي ەدى قۇنەكەڭنىڭ،

دەپ ۇقپا ەرتەگىسى مۇنى اكەڭنىڭ.

قازاقتىڭ ءار جاقسىسى قوجا تاڭداپ،

سەكىلدى ءوتىپ كەتكەن ءپىر ەتەر كۇن.

 

ءمىنىپ اپ ەل قورعاعان قاراگەرگە،

قازاقتىڭ قابىلانى قارامەندە

بابامىز سادىرمەنەن دوس بولىپتى،

«بەر»، – دەسە، دايىن بولىپ «الا بەرگە».

 

ەلىنە ەڭبەك ەتكەن ەمەندەي بوپ،

ەر ءبيدىڭ ەمەۋرىنى كوگەندەي كوپ;

امانات ەتكەن دەيدى ۇرپاعىنا،

ولگەندە سادىردەن ءسال تومەن قوي، – دەپ.

 

جاي تابار جەتىپ جاتىر جاھاندا قىر،

بولعان-اۋ سول التىنشى اتامدا ءپىر.

تومەن بە، جوعارى ما…

كۇنى بۇگىن

مۇردەسى ەكەۋىنىڭ قاتار جاتىر.

 

اتادان اتالارعا جۇقتى-اۋ كيە،

جان قايدا ۇقپاۋعا ەمەس، قۇپتاۋعا يە.

تاعى ءبىر دوس قوجاسى قارەكەڭنىڭ –

وتەگەن بولعان ەكەن ءتىپتى اۋليە.

 

بيمەنەن قونىس قۇرىپ قولاتتاعى،

بالقاشتىڭ بويىن بىرگە ول اتتادى.

قۇس بولىپ ۇشىپ كەتىپ،

شولادى ەكەن

جايلاۋىن دۋانشي مەن شولاقتاعى.

 

قۇرداستار شىداس بەرگەن ءمارت سىندا كوپ،

قالجىڭىن ءبىر-بىرىنە ارتسىن دا كەپ;

قارەكەڭ قاجايدى ەكەن وتەگەندى،

سەن وسى قوجاسىڭ با، سارتسىڭ با؟ – دەپ.

 

وتەكەڭ ءبىر جىميىپ باپ الاتىن

دەيدى ەكەن، – جەتە المايدى ساعان اتىم.

ءوزىڭ ءبىل كىم دەسەڭ دە،

ءبىر جانمىن عوي

جەتكىزگەن پايعامباردىڭ اماناتىن.

 

ول كەزدە سۇرار بولسا قارىن تاماق،

ولجا مال جۇمىرىڭدى جارىلقاماق.

قارەكەڭ جوق كەزىندە توپتاسقان قۋ

كەتىپتى جىلقىلارىن بارىمتالاپ.

 

قۋعىندى، كورگەن تالاي قاقپايدى دا،

زاماننىڭ بىعىلىن ەل باقپايدى ما.

سۋىتپاي ءىزىن تاۋىپ باتىر بابا،

جىلقىسىن ايداپ كەلە جاتپايدى ما.

 

ارتىنان ءبىر زاماتتا ءدۇبىر شىقتى،

«قۋعىنشى» دەگەن قوسا كۇبىر شىقتى.

ۇرىپ كەت، قاپتا، قاپتا! – دەگەن داۋىس،

اۋانى سۇر جەبەدەي ىڭىرسىتتى.

 

كەز ەدى قاراقاتقاق.

قورعالاماي

كۇشى كوپ قارسى تۇرسىن قولعا قالاي.

قارەكەڭ قاربالاستا وكىم ەتتى،

جىلقىنى ايداڭدار، – دەپ، – كولگە قاراي.

 

كەتۋگە مال ورالعى كەڭ شەگىنىپ،

قۋعىنشى بارا جاتىر ەڭسەنى ۇرىپ.

جانىعىپ كولگە جەتسە، سۋ جالاعان

قالىڭ مۇز جۇقارىپتى، سەڭ سوگىلىپ.

 

تىرەلسەڭ تىعىرىققا قولىڭ ءپاس بوپ،

تىرلىكتە بولا بەرمەس تولىمدى اسپەت.

قارەكەڭ كۇبىرلەدى: «ەي، قوجەكە،

سارت بولىپ كەتپەسەڭىز جولىمدى اش»، – دەپ.

 

دەپ جاتقان، – كوكشە كولدىڭ ءبىز قايماعى،

جىلقىنى تاۋەكەل، – دەپ مۇزعا ايدادى.

مايىسا باستاعان مۇز…

سول ءبىر ساتتە

قاتايدى سەكىلدەنىپ قۇز-قايراعى.

 

قاراڭىز كەرەمەتتى، ءنوپىرى نىق

وتكەندە قالىڭ جىلقى كوپىرى عىپ;

قاشقاندى كوتەرگەن مۇز –

قۋعىنشىنى

كوتەرمەي، كەتە بەرگەن وپىرىلىپ.

 

قارەكەڭ ءسال تۇسپەگەن باعانا اۋعا،

ۋھ، – دەدى شىعىپ الىپ جاعالاۋعا.

جارتىسى قۋعىنشىنىڭ سۋعا كەتىپ،

جارتىسى قامشىسىن قۇر سابالاۋدا.

 

كەتەر ەد سۋعا باتسا جايىن دا جەپ،

تاپسىردى كومەكشىگە پايىمعا كەپ;

قوجاعا ۇلكەن كوكتىڭ ءۇيىرى مەن

ۇلكەن ءبىر قالى كىلەم دايىندا، – دەپ.

 

جەلدىرتىپ نە ءبىر جوتا، نە توبەدەن،

جەتتى ەلگە، جەتۋ دە ءبىر مەدەت-الەم.

اتىنان تۇسكەننەن سوڭ بي اعاعا

تار جەردە قينادىڭ-اۋ، – دەدى وتەگەن.

 

ۇستىندە قىجىمدالعان كەرىم كويلەك،

ءيىنىن اشتى قوجا ەرىنبەي كەپ.

قاراسا ارقاسىنا ءىز ءتۇسىپتى.

تارپىعان ءتورت تۇياقتىڭ مورىندەي بوپ.

 

وتەشتىڭ وزەگىنە قانىق قۇربى

كورگەندەي بولدى دوستان جارىق نۇردى.

تار جەردە ارقاسىنا باتقان سالماق

بۇعان دا باتقاندىعىن انىق ءبىلدى.

 

بولساڭ دا بوركىڭ قىزىل، شاپانىڭ كوك،

ىرىمدى اتا سالتىڭ جاتادى ۇندەپ.

قوجانى سىناۋ ءۇشىن ايتا سالدى،

كىشى كوك، كىشى كىلەم اتادىم، – دەپ.

 

وتەگەن كورىپكەلدىك كوگەنىندەي،

جاۋابىن بىلاي بەردى كوپ ەرىنبەي:

جازعان-اۋ، مانا ەستىگەم.

كول باسىندا

ۇلكەن كوك، ۇلكەن كىلەم، – دەپ ەدىڭ عوي.

 

ماسەلە الۋدا ەمەس، ماعىنانى ءىل،

بىلگەنىن بۇگىپ قالسا، قابىنادى ۇل.

قارەكەڭ قارق-قارق كۇلدى،

ريزا بوپ

دوسىنا سىننان وتكەن تاعى دا ءبىر.

 

حالىقتىڭ قارا نارعا جۇگىن تيەر،

ءار ءىستىڭ قارامەندە ءتۇبىن تۇيەر.

قوجادان قىز الماڭدار، – دەدى ۇرپاققا،

ءبىر كۇنى قاتىنىم، – دەپ ءتىلىڭ تيەر.

 

ويىنىڭ مولدىرلىگى بۇلاق-الەم،

دەرتىنە ەل بىرلىگى سۇراعان ەم.

ءسادىر مەن وتەگەندە ارمان بار ما،

سىيلاسقان قارەكەڭدەي عۇلامامەن.

 

دۇشپانىن باباڭمەن ءبىر تاياقتاعان،

دوستارىن باباڭمەن ءبىر ساياتتاعان

قارەكەڭ سەنىكى ەمەي، كىمدىكى ەندى، –

دەپ اكەم اڭگىمەسىن اياقتاعان.

 

  1. بايلام

 

اتاعى انىق جەتكەن بار الەمگە،

قازاقتىڭ قۇلجاسى ەدى قارامەندە.

ءوزى بي، ءوزى باتىر، ءوزى شەشەن،

قاداعان قارا ەمەندەي قارا دوڭگە.

 

الدىندا حان ابىلاي ۇپايدى الدى،

قازاقتىڭ ءسوزىن ۇستاپ قىتاي باردى.

جارىلعاپ، ەر سەڭكىباي، جيدەبايمەن

كەلمەسكە كەتىپ قالعان قۇت اينالدى.

 

اقىردىڭ تۇنىپ تۇرعان كەنىشى ەدى،

اقىلدىڭ قۇنىقتىرعان جەمىسى ەدى.

ەل ءۇشىن بەلىن شەشپەي ەر جاستانىپ،

توقىمىن توسەيتىن جەر –  ءورىس ەدى.

 

قاققاندا قالماعىڭنىڭ قانىن العان،

سوققاندا كەۋدەسىنەن جانىن العان

باتىر ەد، باعىلان ەد،

ناركەسكەنىن

نامىستىڭ قايراعىنا جانىپ العان.

 

داريعا، سولار دا ءوتتى دۇنيەدەن،

ارتىندا اڭىراپ قاپ ءدۇريا الەم.

ۇرپاققا اماناتتاپ ۇلىق ەلدى،

جالعاستى جاراتقانداي ءبىر يەمەن.

 

دەي الار، – مەرەيلەنەر مارەڭ بىزدىك،

بولعانعا نە جەتەدى الەمدە ۇزدىك.

بابانىڭ قان مەن تەرى ەكەن مىناۋ

باعىمدا بال-بۇل جانعان تاۋەلسىزدىك.

 

الاۋلاپ اسپانىمدا ايناداي كۇن،

جانىمدى شۋاعىمەن شايمالايمىن.

باياعى «ماي جالاتپاق» ورىنىنا،

قارەكە، قولداي گور، – دەپ ماي جالايمىن.

 

قارەكە، قولداي گور – دەپ راسىممەن،

جاتامىن ءومىر كەشىپ ۇناسىممەن.

تاس اتىپ قۇلاش ولشەۋ قالىپ كەتتى،

ولەڭدە، ەسەسىنە، قۇلاشىم كەڭ.

 

بولاتىن بالالىقپەن ەگەس كۇندە،

كومىلىپ قالعان سىندى كومەش-كۇلدە.

ءبولىپ اپ بابامىزدى باياعىداي،

بەتىمنەن قاعاتۇعىن جوق ەشكىم دە.

 

دەگەنمەن، سوزدەرىنىڭ كوپ كۇمانى،

قۇربىنى ۇمىتا العان جوقپىن ءالى.

تاۋىپ اپ، نار قارەكەڭ ءبىزدىڭ-داعى

بابامىز ەكەن، – دەگىم كەپ تۇرادى.

 

P.S.           مىقتى

(قارامەندە ءبيدىڭ ۇرپاعى، جاۋىرىنى

جەرگە تيمەگەن پالۋان مونشاقباي

جانتۋلاقوۆتىڭ رۋحىنا)

 

ات مىنگەن ەردىڭ قاسىن التىنداتىپ،

اق ۇيدە قىمىز ىشكەن سالقىنداتىپ.

الاشتىڭ قاس باتىرى، تاسپا ءتىلى –

مونشاقباي جانتۋلاقوۆ.

 

ءومىردىڭ وتكەلىنەن استى الۋان،

سۋ ەمەس، ساۋمال اققان استاۋىنان.

ءيىسى قازاعىمنىڭ يىقتى ەرى،

قوڭىرات اۋدانىندا باس پالۋان.

 

ءوزى ءمارت، ءوزى جومارت.

جۇماق قىردان

جايلاۋ مەن قىستاۋىنا تۇراق قىلعان.

سوعىستا جاۋدى جايپار تانككە، – دەپ،

ءبىر قورجىن قاراجاتىن لاقتىرعان.

 

دەگەندەي بيلىكتە دە قالما قاپى،

باسقارما، اۋىلكەڭەس العان اتى.

شامدانسا قارا تاستى قاق ايىرعان،

شاقانىڭ شارعا ۇستاعان شاربولاتى.

 

حالقىنىڭ كەۋ-كەۋلەگەن ۇگىتى ۇرىپ

كۇشەيسە، تىكىرەيگەن تۇگى تۇرىپ.

كەزىندە قىرقا شالعان

قارسىلاستىڭ

كەتەتىن جىلىنشىگى ۇگىتىلىپ.

 

قالدىرعان ۇرپاعىنا الا بەر، – دەپ،

قازىنا-قاسيەتى سالادى ورنەك.

سەكىلدى قاجىمۇقان قاي كەزدە دە،

مونشەكەڭ مىقتى بولىپ قالا بەرمەك.

 

ابزال بوكەن،

حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى

 

وقي وتىرىڭىز: http://kozhalar.kz/20174013-auliening-biri-otegen-qozha

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان

Жабу