Bilgen Şayır aytadı

Qaramende bi men Ötegen qoja

poema

 

                         Qaramende tobıqtınıñ bası edi,

              orta jüzdiñ qwtı edi.

                                                    (Jidebay)

                   I.BASTAU

Türi wlttıq, al, mazmwnı socialdıq

zamanda köp närseden qapı qaldıq.

Ol azday, tiliñ orıs bolad, – degen

Mör basqan joğarınıñ hatın aldıq.

 

Wltıñdı, ruıñdı aytqızbağan,

Wsınğan bağıtınan qaytqızbağan.

Boyın ap Naurızdıñ qara suıq,

Aulaqta ayaz qısıp Ayt mwzdağan.

 

Ekenin wğıp mwnıñ azap tizbek,

El şirkin eseymedi ğajaptı izdep.

Jetelep jeti atañdı tizu tügil,

Aytu da qiın edi qazaqpız, – dep.

 

Osınday ötken ğasır nalalı edi,

Tabılmay eki jüz jıl zalal emi.

Bolğanda ülken mäñgürt,

Bala meniñ

bilerim ru jaylı şamalı edi.

 

Oynaymız toptı bala Qarasuda,

Qarasu – qajet närse jarasuğa.

Bärinen bala kezgi dostıq mıqtı,

Bilmeytin qwlasın da, alasın da.

 

Betinde şaqpaq tasıñ tayğanaqtap,

Oynaymız su betinde «may jalatpaq».

Bir mezet «qwlaşıñdı jarıstırıp»,

Atamız alısqa tas aydan appaq.

 

Äri atam, äri babam, äri äkem, – dep,

Ülkenniñ sözin wqsañ bäri ötelmek.

Sınaq qoy oyın da bir.

Sın aldında

Bar bala sıyınamız Qarekeñ, – dep.

 

Bolğanın Qarekeñniñ qaydan atam,

Bilmey-aq köppen oynap sayda jatam.

Qarekem, qolday gör, – dep asıq atıp,

Qarekem, qolday gör, – dep «may jalatam».

 

Bir küni östip jürip boldı qızıq,

Betpe-bet köp wtılğan keldi bwzıq.

Qarekeñ seniki emes, bizdiki, – dep,

Borattı beypil sözben beldik üzip.

 

Sileyip qaldım demde.

Öñi kömeş

mınanıñ sekildendim teñi de emes.

Onıki bolğan kezde sol Qarekeñ,

Qalayşa boladı, – dep meniki emes.

 

Qanatı qalğan qwstay qayırılıp,

Qorlıqqa könu de bir qay wlılıq?!

Jalma-jan üyge qaray jügirdim men,

Pirimnen sıyınatın ayırılıp.

 

Entige jetip kelsem,

Kösile tür

äkemiz äñgimeni esip otır.

(Jatqanda mına jaqta men jalğız qap,

YApır-ay, qımız işip nesine otır?).

 

Kigendey mırza emes, malay kebin,

Köñilim ayığudıñ qalaydı emin.

Qarekeñ seniki emes, – deydi mağan,

Äkejan, tüsindirşi, qalay, – dedim.

 

Al, äkem bolğan jaydıñ mänin bilip,

Körsetti menen göri sabırlılıq.

«Äy, qayran balalıq-ay, balalıq-ay,

Osığan bola jürgen dabıldı wrıp».

 

  1. ÄKEMNİÑ ÄÑGİMESİ

 

Balam-ay, zamanada jelgen añız,

Bayqasañ biz de biraz bel bolamız.

Asıl tek Mwhammedtey payğambardan

Tarağan «qoja» degen el bolamız.

 

Malşınıp monşaq terge mına terlik,

Qazaqqa alıs jerden din äkeldik.

Taratıp haqtıñ jolın halayıqqa,

Osını körgen jwrtpız mwrat, erlik.

 

Bireui bireuinen oza şığar

Bayqasañ är eldiñ öz qojası bar.

Jer berdi osı qauım babamızğa,

Tör berdi, qabıl alıp tobasın är.

 

Köñildi qajamasın azap oy tım,

Wlıs az wstap qalğan taza keypin.

Qanşama ğasır ötti.

Bizderden de

Birdeme qaldı ma özi qoja deytin.?!

 

Bilmestiñ bwra salğan bir aytağı

Ärine, köñiliñdi mwñaytadı.

Domalaq ana menen Ayğanımdı,

Qazaqtıñ qızı emes, – dep kim aytadı.

 

Keşegi Er Edige, Qabanbay da,

Qojağa tän, – deytwğın adam qayda.

Aytpağım – qoja bolu, oza qonu,

Ozıqtı aspandatar tabanda ayğa.

 

Äuezi qanday edi Qwnekeñniñ,

Dep wqpa ertegisi mwnı äkeñniñ.

Qazaqtıñ är jaqsısı qoja tañdap,

Sekildi ötip ketken pir eter kün.

 

Minip ap el qorğağan qaragerge,

Qazaqtıñ qabılanı Qaramende

Babamız Sädirmenen dos bolıptı,

«Ber», – dese, dayın bolıp «ala berge».

 

Eline eñbek etken emendey bop,

Er bidiñ emeurini kögendey köp;

Amanat etken deydi wrpağına,

Ölgende Sädirden säl tömen qoy, – dep.

 

Jay tabar jetip jatır jahanda qır,

Bolğan-au sol altınşı atamda pir.

Tömen be, joğarı ma…

Küni bügin

mürdesi ekeuiniñ qatar jatır.

 

Atadan atalarğa jwqtı-au kie,

Jan qayda wqpauğa emes, qwptauğa ie.

Tağı bir dos qojası Qarekeñniñ –

Ötegen bolğan eken tipti äulie.

 

Bimenen qonıs qwrıp qolattağı,

Balqaştıñ boyın birge ol attadı.

Qws bolıp wşıp ketip,

Şoladı eken

jaylauın Duanşi men Şolaqtağı.

 

Qwrdastar şıdas bergen märt sında köp,

Qaljıñın bir-birine artsın da kep;

Qarekeñ qajaydı eken Ötegendi,

Sen osı qojasıñ ba, sartsıñ ba? – dep.

 

Ötekeñ bir jımiıp bap alatın

Deydi eken, – jete almaydı sağan atım.

Öziñ bil kim deseñ de,

Bir janmın ğoy

jetkizgen payğambardıñ amanatın.

 

Ol kezde swrar bolsa qarın tamaq,

Olja mal jwmırıñdı jarılqamaq.

Qarekeñ joq kezinde toptasqan qu

Ketipti jılqıların barımtalap.

 

Quğındı, körgen talay qaqpaydı da,

Zamannıñ bığılın el baqpaydı ma.

Suıtpay izin tauıp batır baba,

Jılqısın aydap kele jatpaydı ma.

 

Artınan bir zamatta dübir şıqtı,

«Quğınşı» degen qosa kübir şıqtı.

Wrıp ket, qapta, qapta! – degen dauıs,

Auanı swr jebedey ıñırsıttı.

 

Kez edi qaraqatqaq.

Qorğalamay

küşi köp qarsı twrsın qolğa qalay.

Qarekeñ qarbalasta ökim etti,

Jılqını aydañdar, – dep, – kölge qaray.

 

Ketuge mal oralğı keñ şeginip,

Quğınşı bara jatır eñseni wrıp.

Janığıp kölge jetse, su jalağan

Qalıñ mwz jwqarıptı, señ sögilip.

 

Tirelseñ tığırıqqa qolıñ päs bop,

Tirlikte bola bermes tolımdı äspet.

Qarekeñ kübirledi: «Ey, qojeke,

sart bolıp ketpeseñiz jolımdı aş», – dep.

 

Dep jatqan, – kökşe köldiñ biz qaymağı,

Jılqını täuekel, – dep mwzğa aydadı.

Mayısa bastağan mwz…

Sol bir sätte

qataydı sekildenip qwz-qayrağı.

 

Qarañız keremetti, nöpiri nıq

Ötkende qalıñ jılqı köpiri ğıp;

Qaşqandı kötergen mwz –

Quğınşını

kötermey, kete bergen opırılıp.

 

Qarekeñ säl tüspegen bağana auğa,

Uh, – dedi şığıp alıp jağalauğa.

Jartısı quğınşınıñ suğa ketip,

Jartısı qamşısın qwr sabalauda.

 

Keter ed suğa batsa jayın da jep,

Tapsırdı kömekşige payımğa kep;

Qojağa ülken köktiñ üyiri men

Ülken bir qalı kilem dayında, – dep.

 

Jeldirtip ne bir jota, ne töbeden,

Jetti elge, jetu de bir medet-älem.

Atınan tüskennen soñ Bi ağağa

Tar jerde qinadıñ-au, – dedi Ötegen.

 

Üstinde qıjımdalğan kerim köylek,

Iinin aştı qoja erinbey kep.

Qarasa arqasına iz tüsipti.

Tarpığan tört twyaqtıñ mörindey bop.

 

Öteştiñ özegine qanıq qwrbı

Körgendey boldı dostan jarıq nwrdı.

Tar jerde arqasına batqan salmaq

Bwğan da batqandığın anıq bildi.

 

Bolsañ da börkiñ qızıl, şapanıñ kök,

Irımdı ata saltıñ jatadı ündep.

Qojanı sınau üşin ayta saldı,

Kişi kök, kişi kilem atadım, – dep.

 

Ötegen köripkeldik kögenindey,

Jauabın bılay berdi köp erinbey:

Jazğan-au, mana estigem.

Köl basında

ülken kök, ülken kilem, – dep ediñ ğoy.

 

Mäsele aluda emes, mağınanı il,

Bilgenin bügip qalsa, qabınadı wl.

Qarekeñ qarq-qarq küldi,

Riza bop

dosına sınnan ötken tağı da bir.

 

Halıqtıñ qara narğa jügin tier,

Är istiñ Qaramende tübin tüyer.

Qojadan qız almañdar, – dedi wrpaqqa,

Bir küni qatınım, – dep tiliñ tier.

 

Oyınıñ möldirligi bwlaq-älem,

Dertine el birligi swrağan em.

Sädir men Ötegende arman bar ma,

Sıylasqan Qarekeñdey ğwlamamen.

 

Dwşpanın babañmen bir tayaqtağan,

Dostarın babañmen bir sayattağan

Qarekeñ seniki emey, kimdiki endi, –

dep äkem äñgimesin ayaqtağan.

 

  1. BAYLAM

 

Atağı anıq jetken bar älemge,

Qazaqtıñ qwljası edi Qaramende.

Özi bi, özi batır, özi şeşen,

Qadağan qara emendey qara döñge.

 

Aldında han Abılay wpaydı aldı,

Qazaqtıñ sözin wstap Qıtay bardı.

Jarılğap, er Señkibay, Jidebaymen

Kelmeske ketip qalğan qwt aynaldı.

 

Aqırdıñ twnıp twrğan kenişi edi,

Aqıldıñ qwnıqtırğan jemisi edi.

El üşin belin şeşpey er jastanıp,

Toqımın töseytin jer –  öris edi.

 

Qaqqanda qalmağıñnıñ qanın alğan,

Soqqanda keudesinen janın alğan

Batır ed, bağılan ed,

Narkeskenin

namıstıñ qayrağına janıp alğan.

 

Dariğa, solar da ötti dünieden,

Artında añırap qap düriya älem.

Wrpaqqa amanattap wlıq eldi,

Jalğastı Jaratqanday bir iemen.

 

Dey alar, – mereylener märeñ bizdik,

Bolğanğa ne jetedi älemde üzdik.

Babanıñ qan men teri eken mınau

Bağımda bal-bwl janğan Täuelsizdik.

 

Alaulap aspanımda aynaday kün,

Janımdı şuağımen şaymalaymın.

Bayağı «may jalatpaq» orınına,

Qareke, qolday gör, – dep may jalaymın.

 

Qareke, qolday gör – dep rasımmen,

Jatamın ömir keşip wnasımmen.

Tas atıp qwlaş ölşeu qalıp ketti,

Öleñde, esesine, qwlaşım keñ.

 

Bolatın balalıqpen eges künde,

Kömilip qalğan sındı kömeş-külde.

Bölip ap babamızdı bayağıday,

Betimnen qağatwğın joq eşkim de.

 

Degenmen, sözderiniñ köp kümäni,

Qwrbını wmıta alğan joqpın äli.

Tauıp ap, nar Qarekeñ bizdiñ-dağı

babamız eken, – degim kep twradı.

 

P.S.           MIQTI

(Qaramende bidiñ wrpağı, jauırını

jerge timegen paluan Monşaqbay

Jantulaqovtıñ ruhına)

 

At mingen erdiñ qasın altındatıp,

Aq üyde qımız işken salqındatıp.

Alaştıñ qas batırı, taspa tili –

Monşaqbay Jantulaqov.

 

Ömirdiñ ötkelinen astı aluan,

Su emes, saumal aqqan astauınan.

Iisi qazağımnıñ iıqtı eri,

Qoñırat audanında Bas paluan.

 

Özi märt, özi jomart.

Jwmaq qırdan

Jaylau men qıstauına twraq qılğan.

Soğısta jaudı jaypar tankke, – dep,

Bir qorjın qarajatın laqtırğan.

 

Degendey bilikte de qalma qapı,

Basqarma, auılkeñes alğan atı.

Şamdansa qara tastı qaq ayırğan,

Şaqanıñ şarğa wstağan şarbolatı.

 

Halqınıñ keu-keulegen ügiti wrıp

küşeyse, tikireygen tügi twrıp.

Kezinde qırqa şalğan

Qarsılastıñ

Ketetin jilinşigi ügitilip.

 

Qaldırğan wrpağına ala ber, – dep,

Qazına-qasieti saladı örnek.

Sekildi Qajımwqan qay kezde de,

Monşekeñ mıqtı bolıp qala bermek.

 

Abzal BÖKEN,

Halıqaralıq «Alaş» sıylığınıñ laureatı

 

Oqi otırıñız: http://kozhalar.kz/20174013-auliening-biri-otegen-qozha

 

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan

Sonday-aq, oqıñız

Jabu
Жабу