Sır-swhbat

Ömirdiñ keybir kezeñderi

Audanbay qajı Ahmetjanwlı

Bizdiñ äulet Qarağandı oblısı Jañaarqa audanınıñ Qwdaymende özeniniñ boyında, Altay-Qarpıqtıñ Toqa-Däuletbike ruımen birge ösip, bite-qaynap tuısıp, el arasında toqa qojası atanıp ketken. Babamız Küzgibekqoja Arqağa elimizdiñ oñtüstik öñirinen el arasında Allahtıñ aq dini Islamdı taratıp, halıqtı imandılıqqa, jaratuşı jalğızğa tağat-ğibadat jasaudıñ qır-sırın, ädebin, tärtibin oqıtu-üyretu nietinde on jetinşi ğasırdıñ ayağı, on segizinşi ğasırdıñ bas kezinde qonıs audarğannan beri Toqa-Däuletbike tuıstarımızben irgemiz bölingen emes. Tek ötken ğasırdıñ alpısınşı jıldarı auıldıq jerde iri auılşaruaşılıq mekemeleri, yağni keñşarlar qwrıluına oray, jwmıs babımen audan köleminiñ basqa eldi mekenderine qonıs audarğanımızdı eseptemesek, Küzgibek babamızdan tarağan Ermek babamızdan tuğan Baymwhammet, Jienqoja, Jäkeyqoja jäne Nwrmwhammetterden tarağan wrpaqtıñ bäri  (keybir jwmıs ıñğayımen Astana, Almatı, Qarağandı qalalarına qonıs audarğandarınan basqaları) Jañaarqa audanınıñ Sarısu, Qwdaymende özenderiniñ aumağında twradı. Atam Ibrahimnen tört wl: Asanhan, Äuezhan, Ahmetjan, Mwhametjan jäne eki qız Säliman men Üriya tuğan. Asanhan jastay ömirden ozsa, Äuezhan men Ahmetjan, Säliman men Üriya toqsannıñ beseuinen asıp qayttı. Mwhammetjan Wlı Otan soğısınan oralmadı. Meniñ äkelerim men apalarıma Allanıñ bergen nığımeti, qaşan dünieden ozğanşa Allağa tağat-ğibadatınan jañılmay, pendege pende bolmay, aqıl-esinen ayrılmay, öz ayağımen jürip-twrıp, as-suın özderi alıp işip, däretterine özderi ie boldı. Mañayındağı bala-şağasına, tuğan-tuısına salmaq tüsirip, tösekke tañılıp, qiındıq körsetip, olardı jalıqtırıp «osı kisiden qaşan qwtılar ekenbiz» deytindey jağdayğa jetken joq. Olay deytinim, bizben auıldas, jası kelgen bir keyuana (atı-jönin, ruın keyingi wrpağı oqısa reniş bildire me degendikten tüsin-tüstep, atın atamadım) aljasıp, ülken däretke üydiñ işine otırıp, däretin jinaulı jüktiñ arasına, nemese tekemettiñ astına jasırıp qoyatındı ädetke aynaldırıptı. Alayda sözinen jañılısa qoymasa kerek. Birde kelinderimen äñgimelesip otırıp «tüsime anam kirdi, biraq jür demedi. Äli de tatar däm-twzım bar şığar» dese, kelinderiniñ biri «ee, apa äli talay jerdi bılğaymın deseñizşi» degen eken. Allağa şükirşilik, äkelerimiz ben apalarımız qartayğan şağında eşkimge saltın salmay, qadir-qasietinen ayrılmay közderin jwmdı. Bäri de Alladan imanı men qosa, «pendege pende qıla körme» dep tilek tileuden jalıqpauşı edi. Ol uaqıtta sözdiñ negizine köñil audarmadım ba, keyde olardiñ älgindey dwğasın estigende jastarı egde tartqan kezderinde «pendege pende qıla körme» dep nege tileydi eken. «Qılmıs jasap, ükimet, bolmasa pendeniñ aldında künäli bolıp jazağa tartılatın jasta emes qoy» dep oylaytınmın. Meniñ ol uaqıttağı tüsinigim boyınşa «pendege pende» bolu degenimiz – zañ aldında jazıqtı bolıp, jazağa tartılıp, türmege tüsu, bolmasa abaqtığa jabılıp bas erkinen ayrılıp, bireuge täueldi bolu. Al qazir oylap twrsañ, öziñnen küş-quat ketip, äytpese mügedek bolıp, basqanıñ kömeginsiz tamağıñdı alıp işuge şamañ bolmasa, öz betiñmen däretiñe otıra almasañ, jaqınıñ men janaşırıñnıñ kömegine zäru bolsañ «pendege pende bolu» degen osı eken. Sebebi, ol adam qanday jaqınıñ bolsa da, seni jas balaşa kütuden jalığadı. Onıñ üstine, ülken adamnıñ köñilin tauıp, bağıp-qağu bala baqqannan anaqwrlı köp qajırlılıq pen qayrattı, sabırlılıqtı qajet qıladı, sondıqtan da öte qiın da auır. Birde bolmasa birde seni bağıp-qağuşınıñ narazılığına wşırasañ, endi birde öziñ onıñ körsetken kömegine ırza bolmauıñ mümkin, mine, osınday keleñsizdikter kün sayın, sağat sayın birine-biri qosılıp, seni püşayman jağdayğa äkelip, auru bir jağınan, keleñsizdikter ekinşi jağınan mazalap, janıñdı jegidey jeydi. Jas bala orınsız mazalasa, eptep zekip, tınıştandırasıñ, al qarttarğa olay jasasañ, birden Allanıñ aldında kinäli bolıp, ekinşiden, ata-anañnıñ nazasına wşırap, olardıñ aşu-ızasın tudırasıñ. Qalimaştıñ atalas tuısı, Aydar men jaqın aralasıp, sıylastıq. Onıñ, inisiniñ qolında  twratın, jası  jüzge kelgen  äkesi  wzaq uaqıt tösek tartıp baqpalı bolıp jatıp qaldı. Marqım (jatqan jeri jaylı bolsın). «Äkeme sälem berip jağdayın biluge inimniñ üyine barıp, äkemmen sälemdesip, densaulığın swrap, köterip tösek ornın qağıp, ornına qayta jatqızğanımdı, äkem «Meniñ jasımdı bersin dep bata berdi.  Tösekte eşnärsege şaması kelmey ärkimge bir jautañdap jatqan äkemniñ  jağdayına janım aşıp işimnen «Jüziñniñ bergeni mınau bolsa onıñ mağan keregi joq degem» dep otıratın. Alla äke-apalarımnıñ tilekterin qabıl etken şığar deymin. Bizdiñ tüsinigimizde toqsannan asıp jüzdi alqımdağan adamdar wzaq jasağandar qatarına jatadı jäne ol kisilerdiñ qatarı biren-saran ğana. Solay bola twra eşqaysısı, keybir qariyalar siyaqtı, esinen jañılısıp, bos söz söylep, aqılğa qonımsız, balalardıñ is-amaldarı men sözine wqsas qimıl da, is te jasağan joq. Aqırğı demi tausılğanşa balaları men jaqındarına keleşekte ülgi bolarlıq, atalıq qamqorlığın aytıp jatıp, jan aşuın tartpay, wyqığa ketken adamday   o düniege jüre berdi.

Ağayındı üşeuiniñ ülkeni Äueshan äkemiz öte zerek, estigenin wmıtpaytın, bir körgeninen jazbaytın, el arasın jetik biletin, köptegen rular men jaqın-juıqtarınıñ şejiresin, bwrınğı ötken dualı auız kemeñgerlerdiñ naqıl sözderi men ülgi bolarlıq is-amaldarın jatqa aytıp otıratın şeşen, şaruağa pısıq adam edi. Sonımen qatar, aqköñil, öziniñ dwrıs degen twjırımın eşkimniñ bedeline, qızmet-atağına qaramay betine aytıp, basqanıñ sırtınan ğaybat aytudı janı süymeytin. Öziniñ baylığı bolmasa da qolındağısın jaqınınan ayamaytın qolı aşıq bolatın. Qazaq halqınıñ arasında keñ tarağan, qwrdastar men nağaşılı-jienderdiñ arasında köp aytılatın qaljıñdı ekiniñ biri ol kisige ayta bere almaytın. Sebebi, ol kisi öziniñ erekşe este saqtau qabiletiniñ arqasında qaljıñ aytıp sürindiremin degenderge qaydağı bir atam zamanında bolğan uaqiğanı esine salıp, betin qaytarıp tastaytın. Köpşiliginde biz, birge jürgen pendelerdiñ bügin barınıñ erteñ joq ekenin esten şığarıp, olardıñ ülgi bolarlıq is-äreketin, tärbielik män-mañızı bar asıl sözderin jäne esterinde saqtağan bwrınğı ötken abızdardıñ qağaz betine tüspegen, el arasına keñ taramağan amaldarı men sözderin qağaz betine tüsirmeymiz. Al keyin sol dana qarttar ömirden ozğannan soñ, estigen-körgenderiñ mäñgilikke jadıñnan öşip, swrayın deseñ mañayıñda eşkim qalmağan uaqıtta ökiniş özegiñdi örtep, dana Abay aytpaqşı, «Qolıñdı mezgilinen keş sermegeniñ»-di bilgeniñmen payda ne?! Mine, sol atamnıñ tiri kezinde aytqandarınıñ eşqaysısın jazıp almağan soñ köpşiligi wmıtılıp, wmıtılmağanı küñgirttenip, sol kisiden estigen qalpı ma, älde keybir sözder wmıtılıp, sözdiñ män-mağınasına, orındalğan amaldıñ anıqtığına köleñke tüsti me degen qauip mazalaydı. Äuezhandı ülken babamız Ibrahimniñ (l.a. Ibıray) wl-qızdarınan tarağan wrpaqtarınıñ barlığı Ata deytinbiz. Atam arabşa oqığan, aqırğı demi tausılğanşa oraza, namazın qaza qılmağan jan. Arnayı oqu ornın bitirmese de, sol kezeñdegi özi qwralpılastarınday jañaşa (kirilica) hat tanımaytındardıñ qatarına jatpaytındardan bolatın. Twraqtı basılım, gazet jurnaldarmen qosa, Mwhtar Omarhanwlı Äuezovtıñ «Abay jolı» romanı siyaqtı tuındılardı özi oqıp, ondağı keyipkerlerdiñ is-äreketi men bastarınan ötkizgen oqiğalarğa taldau jasap, öziniñ payımdauın aytıp otıru arqılı nemerelerin jaqsığa baulıp, jamanşılıqtan qaşıqtatuğa amal jasaytın. Ötken ğasırdıñ qırqınşı jıldarınıñ basında, äsirese Wlı Otan soğısı bastalıp, eldiñ er-azamattarı soğısqa attanğannan soñ Wjımdıq şaruaşılıqtıñ barlıq auırtpaşılığı auılda qalğan äsker jasınan asqan qarttar men äyelder  jäne jasöspirimderge qarap qaldı. Ol jıldarı auıl şaruaşılıqtarında qazirgidey älekedey jalañğan tehnika joq, bükil jwmıs qolmen atqarıladı. Qolda bar maldı qısqı azıqpen, halıqtıñ işip-jeuine kerekti kölemde egin egip, jinap aluğa elde qalğandardıñ täulik boyı bel jazbay jwmıs istese de şamaları jetpedi. Mine, osı tığırıqtan şığudıñ birden-bir jolı – ata-babamızdıñ köşip-qonıp jürip maldı, äsirese, qoy men jılqını qısı-jazı jayıp bağıp, jan saqtattıru amalın qaytadan iske asıru bolatın. Qoldağı jılqı sanı asa köp bolmağandıqtan, olardı wzatıp alısqa aydap baqqannıñ tiimdiligi bolmağan. Al ärbir şaruaşılıqta on mıñnıñ üstindegi qoy malın el qonıstanbağan şöbi şüygin, suı twnıq şalğay jerlerge aparıp bağu birden-bir dwrıs şeşim boldı. Maldı qısı-jazı jayıp bağuğa qolaylı jer – Aqtau, Jeltau, Tasqoralı, Qızıltau jerleri. Bwl aymaqtardı ol kezde  mal ayağı baspağan, şöbiniñ mwrtı bütin, suı twnıq şwraylı jerler bolatın. Biraq, halıq jii qonıstanğan  mekenderge, temirjolğa, audan, oblıs ortalığınan qaşıqtığına baylanıstı el qonıstanıp paydalanılmaytın. Qazirgi ölşemmen eki jüz, eki jüz elu şaqırım qaşıqtıq üydiñ qasınday bolıp eseptelinse, ol zamannıñ ölşemimen ol jer, jerdiñ tübi bolıp sanalatın. Sol kezdegi köliktiñ eñ jaylısı da, eñ jüyrigi de atpen, jañağı qazir üydiñ irgesi bolıp sanalatın jerge jetu üşin sağattap emes, suıt jürgende täuliktep, al asıqpay jürgender aptalap jürse, köliktiñ keñ tarağan ekinşi türi ögizben, nemese ögiz arbamen bes-on kündep jüretin jol edi. Qalay degenmen, jeri şüygin, suı mol jer halıq tığız ornalısqan aumaqtan qanşa qaşıq, jolı qiın bolğanmen maldıñ qamı üşin solay qaray barıp qonıstanuğa mäjbürledi. Ärbir şaruaşılıq jaña qonısqa aparatın mal basınıñ sanına oray, maldı bağıp-qağuğa qajetti mölşerde jwmıs küşin bölip, solardıñ otbasıların köşirdi. Osı köşken eldiñ biri bolıp Atam üyi de tauğa köşti. Tauğa köşiruge otbasıların iriktegende eñ bastı şart – otbasında jası wlğaysa da deni sau otağasınıñ boluımen birge otbası müşeleriniñ şağın boluı. Oğan sebep, baratın jerde dayın twrğan salulı üy, salqın tösek joq. Qıstıñ közi qırauda, barğandarğa kiiz üydi bolmasa jerden qazılğan jerkepeni panalauğa tura keledi. Bwl jağdayda ot basındğı es bilmeytin jas balalar men eñkeygen äljuaz qarttardıñ qatarğa qosılıp, ömirdi jalğastıruı neğaybıl. Onıñ üstine şauıp-üyip qoyğan jetkilikti mal azığı bolmağan soñ, qıstıñ küni de maldıñ jayılımın auıstırıp otırmasa bolmaydı. Qanşa şöbi şüygin degenmen, arqanıñ şöbi sirek, mal bir jeti – on kün jayılğan soñ şöbi azayıp, maldıñ auzına iligui qiındap şiırlanıp qaladı. Qıs tügili, jazdıñ küni qoy malınıñ ayağı qısqa, wzaq jüristi kötere almaydı, qoyşılar ärdäyim maldıñ jayılımın qualap, köşip jüredi. Eger malşınıñ otbasında es bilmeytin jas balalar bolsa, olar bwnday twrmıs saltına aman qaluı ilude bireui bolmasa mümkin emes. Sol uaqıtta Atamnıñ üyinde Äjem ekeuinen basqa eki balası – wlı Zarlıq 7 jasar, ortanşı qızı Ümit 12 jasta bolatın. Soğıs bastalğan qırıq birinşi jäne odan keyingi jıldardıñ qısı öte qattı suıq boldı. Olay deytinim, esimde mınanday bir jağday  saqtaldı. Qırıq törtinşi jıldıñ qısı. Bizdiñ qıstauımızdı  qar qalıñ aladı. Qarğa tosqauıl bolsın dep üydiñ jel jağına qardan aqqala twrğızatınbız. Sol jılı da  qalıñ jauğan qar  eki künniñ birinde esik-terezeni jauıp qalıp, üydiñ töbesinen jürip ketetin. Az da bolsa kelesi jauğan qarğa säue bola ma dep aqpan ayınıñ işinde Äkem Ahmetjan (äkemdi Täte deytinbiz) ekeumiz aqqala soğuğa şıqtıq. Künniñ suıqtığı sonşa, qar mwz bolıp qatıp qalıptı. Kürekpen oyu mümkin emes. Qolımızğa ketpen alıp, qardı mwz qwsatıp oydıq. Qardıñ qattılığınan ketpenmen şapqan qar qos alaqanday bolıp wşıp tüsedi, sonı ayırdıñ wşına ilip amaldap aqqalağa ornıqtıramız. Al qazirgi kezde qıs qattı deymiz, key jıldarı qar sonşa qatpaq tügili köpşiliginde wlpa  betinde jatadı. Mine, sol qırqınşı jıldıñ qısında wjımşardıñ jılqısın bağatın adamnıñ reti bolmay, Wjımşar taudan Atamdı şaqırıp alıp jılqı baqtırdı. Ol kisiniñ üyi Jeltauda bolğandıqtan bizdiñ üyde – inisiniñ üyinde jattı. Tätem soğısta. Ol jıldarı eldiñ barlığınıñ twrmısı öte naşar bolatın. Nan birde bar, birde joq. Eldiñ talğaju qılatını – qoldarındağı birli-jarım siırdıñ mayı alınğan kök süti. Soğıs jıldarı, odan keyingi birtalay jıldarı memleket är siırğa tört kilodan qorıtılğan mayğa salıq salatındıqtan, sütti qaymaqtap qaymağın sıpırıp alıp may şayqap, qorıtıp, tortasınan ayırıp, memleketke ötkizedi. Qaymağı alınğan sütti pisirip işip, iritip aq irimşik jasap jep, wyıtıp ayran qılıp işip, sarı suın qaynatıp sirne jasap qant ornına paydalanadı. Wzın sözdiñ qısqası, eldiñ jatsa-twrsa aynaldırıp talşıq etetini süt. Qazirgi kezdegi jılqışılarğa jasalatın jağday ol kezde tüsiñe de kirmeydi. Sebebi, ol uaqıtta wjımşarlarda mal bası şağın, jwmıs küşi joqtıñ qası, sol sebepti jılqını qısı-jazı jalğız adam bağadı. Kündiz küni boyı mal işinde bolıp, keşki on bir-on ekiniñ kezinde üyge kelip, apıl-ğwpıl birdeme işip-jey salıp, jılqınıñ küzetine qayta ketedi. Mine, osınday keşterdiñ birinde Atam keşki as işuge üyge kelgende meniñ şeşem, («Jeke» deuşi edik) Jekem keşki asqa Atama süt pisirip beripti. Sütti işip otırıp, Atam «kelin şırağım, nan joq pa?» dese, Jekem «Audanbayğa qoyğan bir üzim ğana nan bar edi» depti. Ol kezde men üşten asıp törtke kelip qalğan kezim, «Jeke, nandı Atama berseñizşi, ol kisi küzetke suıqqa baradı ğoy, men üyde jılı jerdemin» deppin. Ärine, bwl sözdi men qanşalıqtı oylanıp, män berip aytqanımdı bilmeymin, ol tügili osı sözdi aytqanımnıñ özi de esimde joq. Tek keyin auıl şaruaşılığına ükimet köñil bölip, keñşarlar wyımdastırılıp, eginniñ kölemi wlğayıp, astıq molayıp, eldiñ auızı nanğa jarığannan keyin adamdar bwrınğı körgen aşarşılığın wmıtıp, şeti de üzilmegen bölke nandardı dalağa tastap, ayağımen teuip jürgen kezeñde Atam eldiñ nandı qadirlemey, ısırapqa wşıratqanına nalıp, mısal retinde joğarıda söz bolğan bir üzim nan jöninde esine alıp otıratın. Men sol kisiniñ aytqanı arqılı ğana bildim. Bwl jerde Atam meni,  el aldında, ne bolmasa jaqın-juıqtıñ arasında maqtay qoyayın degen nietpen emes, eldiñ basınan qanday qiın jağdaylardıñ ötkendigine dälel retinde keltirip, mañayın ısırapşıldıqtan tabatın künäden saqtandıru üşin  aytatın. Keyin jası kelip, üyde jaqın-juıqtarınıñ arasında, demalıs, wyqı jöninde söz bola qalğanda «tañ aldında, at üstinde otırıp, qamşıñnıñ sabın erdiñ aldıñğı qasına tirep, mañdayıñdı qamşınıñ sabına qoyıp, bir sät mızğığan wyqıdan tätti wyqı bolmaydı» dep otıratın. Olay deytini, zañınıñ qattılığı ma, sol uaqıttıñ adamdarı qanşa aş-jalañaş bolsa da, däl qazirgidey mal wrlaumen aynalıspaytın. Älde, pendeniñ Allahtan qorqınışı küşti boldı ma, qaydam?! Däl qazirgi kezdegidey toptap aydap ketpek tügili, birli-jarımdap ta mal wrlağanı estilmeytin. Olay deuime sebep, Atam bağatın, wjımdıq şaruaşılıqtıñ jılqı qosınan ötken ğasırdıñ qırqınşı jılınıñ ayağında eki atı joğalıp, qanşa izdegenmen tabılmadı. İzdeuden jalığıp, Atam jer-jerge, tanıs, jekjattarı arqılı joğalğan maldıñ en-tañbasın aytıp, swrau saldı. Endi anıq joğaldı ğoy dep küder üzip jürgende izdeudegi maldıñ tüs-tügine wqsas maldar biz twratın jerden jüz şaqırımnan asa qaşıq jerde jür degen  habarmen, aytqan jerge izdep barıp alıp keledi. Qalay bolğanda da, jılqı malı jürdek, bir qozğalıp ketse, ne birdeñeden ürikse talay jerge bezip şığıp ketip, taptırmay ketedi, bwl bir, ekinşiden, äsirese, qıstı küni wyalı aş qasqırlar jılqını toruıldaydı, öytkeni, dalada olardan basqa qasqır tisine basatın mal bolmaydı. Mine, küzetsiz malğa jolıqqan qasqır jılqını birden bas salmay, aldımen tañ aldında jusap-qalğıp twrğan jılqınıñ aldına kelip, jata qalıp, qarğa bir-eki aunap, qwyrığın bwlañdatıp, oynağan keyip tanıtadı. Osı kezde jılqı, aldında qwyrığın bwlañdatıp, beykünä itke wqsap jatqan qasqırğa jaqındap, iiskey bastağanda qasqır jılqınıñ twmsığınan ala tüsedi. Twmsığına qasqırdıñ tisi batqan jılqı şoşınıp, şıñğırıp joğarı şapşığan kezde qasqır twmsıqtı jibere salıp, jılqınıñ jwqa şabın jarıp jiberedi. Bwdan keyin, qarını aqtarılğan jılqını onşaqtı, bir wya qasqır äp-sätte-aq jäukemdep tastaydı. Mine, osınday jağdayğa tap bolmas üşin, jılqı küzetken adam attan tüspey, erdiñ qasına tayanğan qamşınıñ sabına basın süyep mızğuğa mäjbür boladı. Atam oyına kelgen dwrıs sözdi eşkimniñ bedeli men mansabına qaramay közine aytatın, artıq dünie jinauğa talpınbaytın, aqköñil adam bolatın. Qolındağısın sıylasqan adamınan ayamaytın aşıq, eskişe de, jañaşa da sauattı, jwmısqa oñ iığın berip twratın pısıq bolatın.

Bası, jalğası bar

 

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan

Жабу