Asıl mwra

Mäulana Şamsuddin Mwhammed Ruji

Mäulana Ruji Mäulana Sağduddin Qaşqaridiñ izbasarlarınan bolğan. Birneşe jıl Ğirattıñ jamiğ-meşitinde şäkirtterdi Haq dağuatına şaqırğan. Ğirat şaharınıñ qwbıla twsında toğız farsah qaşıqtıqta ornalasqan Ruj auılında düniege kelgen.

Ol kisi 820 jıldıñ (qırküyek 1487) Şağban ayınıñ ortasında Barat tüninde tuılğan. Riuayattar boyınşa onıñ anasınıñ bes jasqa tolğan bir wlı şetinep sol oqiğa onıñ janına qattı batqan eken. Sol tüni tüsinde payğambarımızdı (s.a.u.) körip, ol kisi: «Qam jeme, diliñdi hoş wsta. Hazireti Haq Tağala sağan bir däuletti, ğwmırlı bala beredi» – depti. Osıdan soñ biraz uaqıt ötkennen keyin mäulana Mwhammed tuıladı. Oğan anası ärdayım «Mağan süyinşi retinde bergen perzent sensiñ» – deydi eken.

Mäulana Şamsuddin hazireti kişkene küninde oñaşa jüretin, özi qwralpı balalarmen aralaspaytın bolıptı. Äkesiniñ üyinde özine bir arnayı hıluethana istep alıp köp uaqıtın sonda ötkizedi eken. Onıñ äkesi men ata-babaları saudager, keruen jürgizgen baylar bolğan. Barlığı da twrmıs-tirşiliginde saudanı käsip qılğan. Mäulana eşqaşan ata käsibine moyın bwrmağan.

Ol kisi özi jayında bılay deydi: «Ärdayımğı armanım payğambarımızdı (s.a.u.) tüsimde köru edi. Bir küni üyge kirsem şeşem tabındas bir top Äyeldermen bir kitap oqıp otır eken. Men olardıñ mäjilisterine qosıldım. Tıñdasam anam bir dwğa oqıp jatır eken. Kimde-kim ol dwğanı jwma küni tünde birneşe ret oqıp jatsa sözsiz payğambarımızdı (s.a.u.) tüsinde köredi delingen. Mwnı estigen soñ meniñ arman, tilegim arta tüsti. Aytqanday sol tün jwma tüni edi. Men şeşeme «Men bügin tünde osı dwğanı oqiın, mümkin tilegim orındalar» dedim. Ol kisi: «Bar, orında men de oqiın» dedi. Sodan özimniñ hıluethanama barıp kitapta jazılğan şarttar boyınşa oqi bastadım. Sonday-aq bireulerden kimde-kim jwma tüninde üş mıñ salauat aytsa hazireti payğambardı tüsinde köredi degendi estigen edim. Mwnı da istedim. Osılay tün ortasına jaqındadı. Keyin basımdı jastıqqa qoyıp wyqığa kettim.

Tüs. Tüsimde öz üyimizdiñ esiginen işke kirippin. Şeşem sıpanıñ şetinde twr eken. Meni köre sala «Balam, nege keş keldiñ? Men seni kütip otırmın. Şınında da, hazireti payğambar (s.a.u.) bizdiñ üyge keldi. Jür, seni onıñ şarapattı qwzırına alıp barayın» dep, meni qolımnan wstap sıpanıñ ekinşi şetine jeteledi. Qarasam payğambarımız (s.a.u.) sıpanıñ şetinde arqasın qwbıla tarapqa berip otır eken. Sonday-aq ol kisiniñ töñireginde köp adamdar jayğasqan. Tağı bir top jamağat alqa qwrıp türegep twr. Hazireti elşi (s.a.u.) älemniñ tükpir-tükpirine hat-habar jiberip jatır eken. Payğambardıñ aldında bir kisi otır. Hazirettiñ bwyrığımen ärbir hattı sol jazıp jatır. Meniñ añdauım boyınşa ol täñirlik ğwlamalardan taqualıq pen dindarlıqta öz zamanınıñ biregeyi bolğan mäulana Şarafuddin Osman edi. Büginde mazarı äulieler men jalpı halıqtıñ ziyarat jayına aynalğan.

Anam meni onıñ qwzırına alıp bardı. Ol kisi bizge nazar audara qoymadı. Onıñ juıq arada bosay qoyatınına şübalanğan anam payğambarımızğa barıp «Iya, Rasululla, däuletti, ğwmırlı perzent uağda etken bolatınsız. Bwl sol bala ma, joq pa?» dep swradı. Hazireti payğambar men tarapqa nazar tastap jımiıp «Iä, bwl sol perzent» dedi. Sodan keyin  mäulana Şarafuddin Osmanğa qarap «Bwl üşin de bir hat jaz» dep bwyırdı. Mäulana qolına qağaz, qalam alıp jaza bastadı. Qarasam üş qatarday jazu jazdı. Ol jazular qwjat soñına jazılatın anıqtama siyaqtı araları aşıq, bir-birinen ajırap twr edi. Öte körkem jazumen jazılğan bwl hattı mäulana büktep meniñ qolıma wstattı. Men ol hattı qolıma alıp keri qayttım. Jolda öz-özime sen hattıñ mazmwnın tüsine almaysıñ. Artqa qaytıp mwnı payğambarğa (s.a.u.) körset. Sağan mazmwnın tüsindirip bersin dedim. Dereu artqa qaytıp payğambar hazirettiñ qwzırına kelip «Iya, Rasululla, bwl hatta ne jazılğanın bilmeymin» dedim. Ol kisi hattı qolımnan alıp oqi bastadı. Hazirettiñ (s.a.u.) hattı bir qaytalap oquımen ol üş qatar jazu tügeldey oyımda saqtaldı. Hattı büktep qayta qolıma berdi. Men tağı bir närse swrayın dep oqtala bergenimde kenet qwlağıma esiktiñ aşılğan dıbısı kelip oyanıp kettim. Qarasam şeşem qolına şam wstap esikten işke kirip keledi eken. Ol mağan «Ey, Mwhammed! Tüs kördiñ be?» dedi.

Men: «Iä, kördim» – dedim.

Ol: «Men de kördim» – dep tüsin äñgimeley bastadı. «Men zumustani*  sıpanıñ şetinde twr edim. Payğambar (s.a.u.) üyimizge kelip sıpağa mübäräk arqasın qwbıla tarapqa berip otırdı. Men seni kütip twrdım. Kenet sen esikten işke kirdiñ. Men seni qolıñnan jetektep hazirettiñ aldına alıp bardım. Ol kisiden «Iya, rasululla! Mağan uağda etilgen perzent osı ma?» – dep swradım. Ol: «Iä, osı» – dep jauap berdi. Bir kisi aldında jazu jazıp otırdı. Payğambar (s.a.u.) oğan sen üşin hat jazudı bwyırdı. Ol bir paraqqa nama jazıp seniñ qolıña wstattı. Sen ol namanıñ mazmwnın tüsinu üşin onı hazirettiñ mübäräk qolına berdiñ. Ol kisi hattıñ mazmwnın oqıp berip, onı qayta qolıña wstattı».

Men de däl sol tüsti körgenmin. Anam tügeldey ejiktep aytıp berdi. Ekeuimizdiñ tüsimiz bas-ayağına deyin bir-birinen ayırmaşılığı joq edi».

Ol kisi aytadı: «Äuelde Ruj auılında edim. Boyımda osı jolğa ündeu payda boldı. Keybireulerden «Ğirattan şıqqan bir äziz bar ma? Qızmetine barayın degen edim» – dep swrastırdım. Olar şeyh Sadriddin Uasi attı bir äzizge işarat etip, onıñ şeyh Zaynuddin Hauafidiñ halpelerinen ekendigin, büginde sopılarğa mürşidtik, ilim talapkerlerge tälim berumen şwğıldanatının ayttı. Men mwnı estip şahar tarapqa bet aldım. Şaharğa kirmey jolda hazireti şeyh Zaynuddin Hauafidiñ mazarına bwrıldım. Şeyh Sadriddin sol uaqıtta sol jerde twratın. Aytqanday däl mäjilisiniñ üstinen tüstim. Biraz uaqıt mäjilisteriniñ şetinde twrıp, swhbattarın tıñdadım. Eşqanday äser almadım. Ol jerden şığıp, şaharğa jol tarttım. Jolda Hafiz Ismayıldı jolıqtırdım.

Raşahat avtorınıñ aytuınşa, bwl Hafiz Ismayıl Ruj auılınan edi. Mäulana Şamsuddin Mwhammed Rujimen auıldas bolatın. Hafiz Ruji äuelde Sağduddin Qaşqariğa barıp, şarapattı qabıldauında bolıp, ol kisi dünie salğan soñ mäulana Äbdirahman Jamige jol tartıp bwl sapardan ülken bahram alğan kisi edi.

Mäulana Mwhammed Ruji aytadı: «Hafiz menen «Qaydan kelesiñ? Ne mäselemen jürsiñ?» – dep swradı. Men oğan jağdayımdı ayttım. Ol mağan: «Ülken meşitke bar. Onda bir äziz bar. Keyde meşittiñ dälizinde swhbat qwradı. Onı kör. Menimşe onıñ swhbatı sende äser qaldırmay qoymas» – dedi. Odan bwl sözdi esitip dereu ülken meşitke bardım. Aytqanday hazireti mäulana bir top äzizdermen meşittiñ dälizinde ünsiz otır eken. Men esiktiñ sırtında dualğa süyenip olarğa jäne olardıñ ünsizdigine nazar salıp, şeyh Sadriddin haziretiniñ zikir alqası men onıñ şäkirtteriniñ şuılın pikir ettim. Öz-özime ol janwşıru men mazasızdıq ne, mına ünsizdik pen tözimdilik ne? – dedim. Kenet hazireti mäulana mübäräk basın köterip mağan qarap: «Piradar, beri kel» – dedi. Men oğan jaqın keldim. Ol kisi meni qasına otırğızıp, bılay dedi: «Mırza Şahruhtıñ qwzırında qızmet etetin qwldardıñ, ne qızmetkerlerdiñ biri ärdayım mırzanıñ aldına barıp dauıstap «Şah-ruh, Şah-ruh» dese ädepsizdik, körgensizdik boladı. Al ädeptilik qızmetkerdiñ patşa aldında, qwldıñ qojasınıñ qwzırında bezektep, şulamay ünsiz, onıñ qızmetine äzir twruı» – dep mına bäyitti oqıdı.

Şübasız nadan, aqımaq isi

Zikirde jönsiz bezekteu

Biz jaqın sırın tüsinbey

Ğayıp pen ayan sekildi jat etemiz.

Meniñ qolıma qarap sausağımdağı jüzikti körip «Äldebireuge bir qajettilik üşin ötinip barğan adamnıñ qolınıñ bos bolğanı jön» – dedi. Men dereu qolımnan jüzikti şeşip tastadım. Hazireti mäulana ornınan twrıp, meşittiñ işine kirdi. Sol jerde otırğandardan bireuler artınan bar dep işarat etti. Men ol kisiniñ artınan ilestim. Bir jerge jayğasıp, meni qarsı aldına otırğızıp, tariqat tağılım etti. Ol kisi mağan bılay dedi: «Meşit ğajap märtebeli jer. Sen osında twrıp äreket et». Men ol kisiniñ nwsqauın qabıl alıp, aytqanımen şwğıldana bastadım. Anam mwnı esitip Rujdan hazireti mäulananıñ qızmetine kelip odan tariqat aldı.

Biraz uaqıttan soñ bes uaqıt namaz oqılatın bir ülken meşittiñ kümbeziniñ astında tahajjud oqıp «muraqabada» (baqılauda) otır edim. Kenet bir şıraq sekildi nwr payda bolıp ol nwrdıñ säulesimen kümbez şatırın anıq kördim. Ol nwr artıp ülken bir alauday boldı. Kümbezdiñ işi onımen kündizdey jarıq tarttı. Bwl jağday biraz uaqıt saqtalıp twrdı. Azdan soñ tañ attı. Bwl mağınadan mende bir maqtanış payda boldı. Osı sezimmen hazireti mäulananıñ mäjilisine kelip otırdım. Ol kisi aşulanıp men tarapqa qarap: «Sende maqtanış sezimin körip twrmın. Bireu tazalıq nwrın körumen mwnşalıqtı astamşılıqqa tüser me?! Men ol kezderde mäulana Nizamuddin Hamuş hazirettiñ qızmetinde edim. Tünde jürgen jerlerimde oñ jağım men sol jağımda on eki nwr jarıq şaşıp qay tarapqa jürsem de menimen birge ilesip jüretin. Eşqaşan oğan köñil audarmaytınmın, onı esepke almaytınmın» – dedi. Ol osını aytıp sabasına tüsip «Otırma, twr. Aulaq jür. Bwl sipatpen meniñ aldıma keluşi bolma» – dep meni mäjilisinen şığarıp jiberdi. Men ökinişti oymen sırtqa şığıp, ol jağday üşin Alladan keşirim swradım. Ol astamşılıqtı boyımnan ketiru üşin qiyali talpınıs jasadım. Aqırı mäulana hazirettiñ oñ iltipatımen menen ol astamşılıq zaya boldı. Sol nwr sekildi bir nwr anama da körindi. Alayda anam odan tügeldey däreje nesip etip onı köruden qiıs iske wrınğan joq.

Sol nwrdı körgen kezderim bolatın. Bir kisi mağan kelip asa kişipeyildilikpen jağımpazdanıp, biyazılıq körsetti. Aqırı men odan «Mağan mwnşalıqtı kişipeyildilik pen biyazılıq körsetuiñniñ sebebi ne?» – dep swradım. Ol: «Bir tüni meşittiñ bölmesiniñ işinde otırğanmın. Kenet bir kisi işke kirdi. Bölme tügel nwrlanıp jarıq bolıp ketti. Qarasam siz ekensiz. Bilseñiz müldem şam joq edi. Qalay şığıp kettiñiz solay bölme qarañğı tarttı» – dedi. Ol kisi ras aytqan edi.

Mäulana Şamsuddin aytatın: «Äuelde hazireti mäulananıñ qızmetine kelgenimde ülken qojalardıñ nıspatınıñ mende payda bolmağanına qattı abırjulı edim. Tünderde meşitte basımdı säjdege qoyıp zar ilep jılaytınmın.

Al kündiz men şöldalağa barıp, jılap jalbarınatın edim. Jeti-segiz ay halim osılay keşti. Bir küni mäulana hazireti meniñ qayğırıp jürgenimdi körip,  mağan bılay dedi: Bauırım sen jılau men jalbarınuıñdı köbeyt. Sen osılay ğana öz ornıña jetesiñ. Öytkeni bwl jılap jalbarınudıñ ülken äseri bar.  Men de osılay köp jılaytınmın. Ol osı sözin aytıp jatıp mağan bwrılıp qaradı. Bir sözben aytqanda, mende äziz kisilerdiñ nıspatınıñ bir äseri payda boldı. Bwl närseniñ payda bolğanınan keyin, men tüni boyı jamiğ-meşittiñ kireberisinde küzetip otırdım. Tün ortası bolğanda meni wyqı bastı. Wyqımdı ketiru üşin ornımnan twrdım. Kenet mäulana haziretiniñ artımda küzetip otırğanın kördim. Onıñ qaşan kelip otırğandığın sezbegendikten tañdandım. Men onıñ aldına barıp otırmaqşı boldım. Sonda ol basın köterip pälenşe sen nege qaldıñ  dedi. Men wyqımdı ketiru üşin qaldım dep jauap berdim. Osı sözin aytıp jatıp ol mağan iltipat körsetti. Mende äziz kisilerdiñ nıspatı payda boldı.

Mäulana Şeyhabuddin Ahmet Çundi hazireti bılay deydi: Bir küni tañerteñ mäulana Sağduddin qızmetine bardım. Ol mağan bılay dedi: Bügin tünde  Sarabannıñ balasınıñ jansarayı aşıldı. Ülken qojalar nıspatınıñ biri payda bolıp, jeti aspandağı perişteler oğan qızğanışpen qaradı.

Mäulana Şeyhabuddin hazireti bılay dedi: Mäulana Sağduddin haziretiniñ bwl sözinen mınanı tüsinuge boladı: Sarabannıñ balası mäulana Muhammad Ruji. Öytkeni onıñ äkesi (dauabasar) bolğan.

«Raşahat» kitabınıñ avtorı aytadı: Mäulana Mwhammed hazireti ayttı: Wstazımız mäulana Sağduddin haziretinde bir küş bar. Ol qaşan da qalağan adamına äziz kisilerdiñ nıspatı şarabınan däm wsına aladı. Jäne ol bir jağdaydan özin twta almay talıp qalatın edi.

Bir küni mäulana haziretimen birge bir meşittiñ esiginiñ aldına keldik. Şam namazınıñ azanı aytıldı. Meşitke kirip, birge namaz oqıdıq. Sol meşitte hatım-qwran ayaqtalğan eken. Onda şıraq jağılıp, hafizdermen birge köp adam jinalğan edi. Mäulana hazireti  bir sapqa kirip, qwblağa qarap otırdı. Men de  aldına jaqındap, oğan qaradım. Kenet ol basın köterip, jan-jağına qarap meniñ qasıma kel dep ımdadı. Men ornımnan twrıp onıñ qasına bardım. Ol sonda otırğan edi. Sol kezde ol mağan bir iltipat körsetip meni esimnen tandırdı. Onıñ bir ret qarağanınan qalay otırıp qalğanımdı sezbedim. Birkezde esimdi jinasam, azanşı qwptan namazına qamat aytıp jatır eken. Men sonda oqılğan qwran men şerlerdi bayqamappın. Halıqtıñ köptiginen de habarım joq edi.

Ol bılay dep ayttı: Bir küni «Mäsnaui» kitabın oqıp, jamiğ-meşitiniñ därethanasınıñ aldında twr edim. Kenet mäulana hazireti esikten işke kirip, wstap otırğanıñ qanday kitap dep swradı. Men «mäsnaui» dep jauap berdim. Ol bılay dedi: «Mäsnauidi» oqıp qoyudıñ paydası joq, onı jürekte saqtau kerek.

Ol bılay dedi: Bir küni mäulana hazireti meniñ hujrama kirip, qaltadağı qwrandı körip, bwl qanday kitap dep swradı. Men mushaf (qwran) dep jauap berdim. Ol mağan: Bwl bekerşiliktiñ belgisi. Öytkeni tariqattı bastauşığa aldımen näfi jäne isbatpen (qaytaru jäne däleldeu) aynalısuı kerek. Al qwran oqu orta buındağılardıñ isi. Näpil namaz oqu bitiruşi buındağılardıñ isi. Bastau ieleriniñ negizgi mindeti qaytaru men däleldeu.

Ol aytadı: «Men mäulana Sağduddinmen kezdesip jüretin kezde, köp eñbektenetinmin. Köp äreket jasau arqılı özimdi äziz kisilerdiñ nıspatına qosatın edim. Tünderi onımen tolıq aynalısudan rahat, lazat alu üşin tañğa deyin otırıp, tizemdi jayuğa älim qalmaytın edi. Eger tizem aldına jañğaq nemese badam siyaqtı tastar şıqsa da qaytpaytınmın. Sonşalıqtı berilip ketkenimnen olardı alıp tastauğa mümkindigim bolmaytın».

Ol bılay dedi: «Aynalısuımdı bastap, meşit aulasında baqılap moldasoqınıp otır edim. Kenet bir dıbıs esitildi. Bireu «ey, beyädep! qwldar patşalar üyinde osılay otıra ma dedi. Men esimdi jiya almay, äreñ degende eki tizemmen otırdım. Tizeme tastar batıp qattı sızdattı. Sol kezden qırıq jıl ötti mine moldasoqınıp otırmaymın».

Ol bılay dedi: «Pirimiz mäulana Sağduddin hazireti, şeyh Bahauiddin Umridi köru üşin atpen ketip bara jatqan edi. Men olardıñ aldında esekke minip kele jatqan bolatınmın. Jolda qattı şöldedim. Su işetin mümkindik taba almadım. Mäulana hazireti mağan qarap, şöldediñ-au deymin dedi. Men iya dedim. Ol qaladan şıqqannan beri şöldey berdim. Onıñ sebebi sen ekensiñ ğoy, dedi.. Biraz su işkennen keyin şölim basıldı. Mäulana hazirettiñ de susını basıldı. Söytip aytılğan jerge jettik. Men Mäulana haziretiniñ ayaq kiimderi men asa tayağın alıp, alısıraq jerge otırdım. Şeyh mäulana hazireti swhbattı bastadı. Odan wzaq otırğandıqtan swhbatın esite almadım. Beker otıru jaqsı emes dep, şeyh tarapqa bwrıldım da ol jaylı oylay bergenim sol edi, Şeyh Bahauiddin:  Ey, Sen ne istep otırsıñ? – dedi de külimsiredi.

Raşahat avtorı aytadı:

– Mwnday därejede bağıttalu öte az edi, ol bir sättiñ özinde köbeymeytin. Ülken äser payda bolıp,  meni bir  küş baurap alatın. Tört-bes künge deyin uaqıt-uaqıtımen biik rwhqa sebep bolğan küş jauıp jatqan jañbır siyaqtı toqtamay keletin.

Biraz uaqıttan keyin mäulana haziretinen swradım: Bir bişara şın jüregimen bağıttaldı. Nege onıki şektelip, onıñ bärin köteruge şaması kelmeydi. Ol ayttı: Sebebi onıñ är dayım Haq Tağalamen qatnası bar. İzbasarları oğan bağıttalğan kezde, onı men Haq Tağala arasında bir tosıq payda bar tosıq payda bolıp, tastalğanşa onda bir perde payda boladı. Sondıqtan ol jalınıp-jalbarınadı.

Ol ayttı: «Aldınğı kezde, bir küni jamiğ-meşittiñ işinde, şığıs söresine jaqın jerde otır edim. Meniñ aynalısıp jatqan isim bar edi. Kenet hafizder ornınıñ janınan bir kisi körindi. Onıñ wzın boyı üydiñ töbesine jetetin. Bası Ündi jañğağı siyaqtı kişkentay, jwpar iisi köşege taralatın. Tisteri appaq, moyını jiñişke äri wzın edi. Men onıñ twrğan jerinen mağan bwrılıp, jaylap jüre bastağanın kördim. Keyde jığılıp, keyde tuırlanıp ärtürli qimıl jasaytın edi. Men öz-özime, bwl däu seni äziz kisiler nıspatınan şettetip, isiñdi bekerge şığarmaqşı dedim. Men tariqatqa bar küşimmen berilip, tolığımen öz isimmen aynalıstım. Ol meni osı halimnen tüsiru üşin ärtürli is-qimıldar istese de amalğa aspadı. Qanşa ret sol jaqtan kelse de men oğan berilmey öz isimmen aynalıstım. Aqırı ol mağan öte jaqın kelip, meniñ bwl isimnen qaytpaytınımdı körip, joğarı qarap moynıma mindi, ayaqtarın qayıs siyaqtı belime oradı. Men sabırlıq saqtap, mazasızdanbadım. Birazdan soñ ayaqtarın belimnen alıp, qwrt siyaqtı auağa wşıp ğayıp boldı. Sodan keyin onday närse körmedim».

Ol ayttı: «Bir küni tünde jamiğ-meşitte, qarilar ornınıñ aldında bir özim aspanğa qarap jatqan edim. Aspan jwldızdarın kökjiekke enip, birdeñeniñ mağan bağıttalıp jaqın kelgenin kördim. Eger qolımdı sozsam, jwldızdarğa tietin şığar dep oyladım. Bwl jağdaydı körgennen keyin mende ülken bir köñil-küy payda boldı. Men esimnen tanıp qaldım. Bwl tañğa şeyin jalğastı».

Ol ayttı: «Bir küni äkemniñ aldında otırğan edim. Mağan küşti bir halet bağıttalğanın sezdim. Esimnen tanarlıqtay bolıp twrğanımda äkeme: Meniñ esimnen tanıp qaluım mümkin. Qanşa uaqıt jatar ekenmin, baqılap köriñiz, dedim. Osı sözdi aytıp bolısımmen esimnen tanıp qaldım. Közimdi aşsam, äkem bas jağımda jılap otır eken. Men oğan nege jılap otırsız dedim. Ol nege jılamayın, üş künnen beri ölik siyaqtı jatsıñ. Men seniñ ömiriñnen ümitimdi üzgen edim dedi. Men eseptep şıqsam on bes uaqıt namazı ötip ketipti. Jıldam twrıp qarızımdı ötedim».

Ol ayttı: «Alğaşqı kezderi, bir küni jamiğ-meşitte onımen sünnet namazın oqıp bolğannan soñ özimniñ (şwğlıma) isime kiristim. Kenet meni bir mazasızdıq baurap aldı. Biraz uaqıttan keyin ol halet mende mäñgi qaldı. Är eki-üş künde sol halet mende payda bola bastadı. Künnen-künge eki-üş ret körinip, artınan köbeye bastadı. Bir kezde toqtamay kelip, men mazasızdanıp talıp qalatınmın. Keyin jay azaya bastadı. Onıñ özimde azaya bastağanın sezgen kezde, mäulana haziretiniñ auıp ötuinen qorıqtım. Sol sebepti, men öz mazasızdığımdı oğan jetkizdim. Ol ayttı: Qorıqpa, esinen köp tanu işki dünieniñ älsizdigi. İşki jan dünieñ birşama küşeyip ol halet joyılıp ketedi. Endi sezinu sezinbeuge baylanıstı. Sonda meniñ därejem maqam boldı».

Sopılıq termininde hal Haq Tağala tarapınan beriletin darın. Haq Tağala onı şabıt arqılı beredi. Al haldiñ kelip ketuinde iesiniñ erki bolmaydı. Quanu, renju jäne sarañdıq pen jomarttıq siyaqtı. Al haldiñ şarttarınıñ biri, ol mindetti türde joyıladı, onıñ ornına sol siyaqtı bir  erekşe bir küyge tüstim. Degenmen hal onımen jüruşi kisiniñ mülki bolıp, onda ornığıp qalsa, onı maqam deydi. Al maqam osı ağımnıñ tüsinigi boyınşa Ilahi därejeler men märtebeler qatarınan bolıp, onı wstanuşınıñ mülkine aynaladı. Jäne onıñ qol astında bolıp, joyılmaytın bir därejeniñ biri bolıp sanaladı.

Hal dep mınanı aytadı. Eger ol wstanuşıdan üstem bolıp, onıñ qızmetinde bolmasa jäne wstanuşı kisiniñ boluı oğan baylanıstı bolsa. Al maqamdı bılay deydi: Wstanuşı kisi oğan ielenip, ol sonıñ qol astında boladı. Sol sebepti sopılıqta bılay degen söz bar Haldar Alladan beriletin darın, al maqamdar käsip bölimine jatadı.

Ol ayttı: Alğaşında, mäulana haziretiniñ ämrimen Ğirattağı jamiğ-meşitine baylanıp qalğan edim. Tünderi tañğa deyin meşit işinde twrıp zarlap jılaytınmın. Nıspattıñ payda bolmağandığınan basımdı meşittiñ qabırğalarına wrğandıqtan basımda, mañdayımda jañğaq siyaqtı jaralar payda bolar edi. Men meşitten eş uaqıtta şıqpaytın edim. Tek qana däret alu nemese tazalanu qajet bolğan jağdayda şığıp twrdım. Bir kezderi qırq kün şahar qaqpaları jabılıp qoyılatın.

Ol kezderi halıq jamiğ-meşitke köp keletin. Jwma künnen basqa künderi bwl nedegen halıq dep swramadım. Sırtta ne bolıp jatqanınan mülde habarsız boldım. Qalanıñ qaqpasınıñ ne üşin jabılğanı jaylı adamdardıñ bir-birimen gübirlesip söylesip jatatının estitinmin. Olardıñ bireuinen «Qala ne üşin jabıldı?» dep swradım. Mağan adam körmegendey qaradı da: «Sen ne aspannan tüstiñ be?» -dedi. Meşitte üş kün, üş tün otırğandıqtan tamaq jemedim. Aş bolğandıqtan boyımnan äl-quatım ketti. Biraz jürek jalğau jasayın degen nietpen sırtqa şıqtım. Meşittiñ esiginen sol ayağımdı basıp şığa bergenim sol edi, işimnen bir dauıs estildi: «Bizdiñ swhbatımızdı bir üzim nanğa ayırbastamaqpısıñ?».  Ayağımdı qayta tartıp alıp, betime şapalaqpen tartıp jiberdim. Betimnen wrğanım sonşalıq, qolımnıñ izi bir aptağa deyin ketpedi. Öz-özimdi wrğannan keyin meşittiñ bir bwrışına barıp otırdım. Söytip öz-özime «Endi aştan ölsem de tamaq üşin sırtqa şıqpaymın», dep ant ettim. Sol kezde meniñ boyımdı toqtıq sezimi bilep ala berdi. Sol sätte meşitke bir kisi kirip keldi. Bir auız söz aytpay aldıma bir dorba tamaq äkeldi de şığıp ketti. Onıñ bwl äreketi meni qattı quandırdı.

Ol ayttı: «Mäulana haziretimen jolığıp, oğan qızmet istep jürgen kezimde bir swluğa ğaşıq boldım. Meniñ mahabbat sezimim küşeyip, sonday därejege jetti. Köñilime ol turalı oylar kelip, basqa kisilermen söylespey tipti pirge de barudı, bağıttaludı qoydım. Mahabattıñ ıstıq sezimine bölenip, sol kezderi mäulana haziretimen kezdesuge barmay qoydım. Öytkeni bwnday türmen onıñ qwzırına baruğa wyaldım. Meniñ qarabet bolğanım sonşalıq keyde mäulana haziretin körip qalsam bir köşege kirip jasırınıp qalatınmın. Mwnday halimnen qattı wyalatınmın. Biraq ol kisini jaqsı köretinmin. Biraz uaqıttan keyin bir jerde kele jatıp mäulana haziretin körip qaldım. Qarsı aldımnan şığıp qaldı. Jasırınuğa da eşqanday mümkindik bolmadı. Qobaljığanımnan basımdı jerge salbıratıp twrıp qaldım. Wyalğanımnan twla boyım terge malındı.  Mäulana hazireti qolın jelkeme qoyıp, mäsnauiden mına eki bäyitti oqıdı:

Seniñ yarıñ meniñ, ey halqadağı adam;

Köñiliñdi baylağan jerden bir sät ayırılma!

Sonda ol şın jüregimen mağan bir iltipat körsetti, oğan degen mahabbatım men qwştarlığım, ıstıq sezimim men köñilim mäulana haziretine auıp ötti».

Ol bılay riuayat etedi: «Pirimiz mäulana Sağduddin Qaşqaridiñ kezdesuinde Taşkenttik bir kisi bar edi. Ol ärdayım isimen jeke özi şwğıldanğandı jaqsı köretin. Ol da bireuge ğaşıq boladı. Oğan degen qwştarlığı onıñ jandüniesin jeñip, onı özine tartar edi. Ol köp jwmıs istep, altın men sıylıqtardı ğaşığınıñ ötetin jolına qoyatın. Basqa bireu sıylığın almau üşin wzaqtan baqılap twratın. Ğaşığı osı jerden ötip sıylığın aladı dep oylaytın. Men onıñ bwl halin körgende bılay dedim: «Sen qızmet istep, bir närse tauıp, onıñ jolına bar. Ol kele jatıp seniñ qoyğanıñdı bilmeydi. Biraq sen bir jolın tauıp onıñ senen ekenin bildiru kerek. Men osılay aytqan kezde. Ol bişara uhilep, işinen ğaşıqtıq ünin tögip bılay dedi: Sen ne aytıp twrsıñ? Meniñ bwl istegenim özime wnamaydı. Men bwl isim üşin odan eşteme swramaymın». Onıñ osı jauabına qattı tañırqap, nağız mahabattıñ qanday bolu kerektigin tüsingendey boldım».

Ol ayttı: Bir küni mäulana Sağduddin hazireti mağan bılay dedi: Bälen kisiniñ hal-jağdayı qalay bilesiñ be? Ol tañdanarlıq ğalım äri izdenuşi. Alıs aymaqtan Ğiratqa bilim alu üşin kelgen. Ol mäulana haziretiniñ kezdesuinde bolıp, keyin ilim aludı tolığımen tastap, mäulana Jalaliddin Qani medresesiniñ bir bölmesinde jalğız özi twratın edi. Ol mäulana haziretiniñ şäkirtterimen aralaspay köbinese söylemey mwñdı bolıp jüretin edi. Men mäulana haziretine onıñ jağdayın bilmeymin -dedim. Biluimşe, ol ärdayım şwğıl is-äreket üstinde. Ol mağan bılay dedi: Sen bir küni onıñ halinen habar al. Onıñ jağdayın anıqtamağanşa aldınan ketpe. Men de mäulana haziretiniñ ämirimen sol bilim izdeuşiniñ bölmesine bardım. Onıñ hal-jağdayın swrap bılay dedim: Siz hujra aulasında jalğız otırıp, qatarlastarıñızben aralaspaysız. Bwnı qalay tüsindiresiz? Ol bılay dep jauap berdi: Men bişaranıñ basqa adamdarmen qatınas jasau qabiletim joq, äsirese, mäulana haziretiniñ şäkirtterimen aralasudı jaqtırmaymın. Sondıqtan olarğa sabaq uaqıtında barmaymın. Men kümändanıp, ärine sizdiñ bwlay etuiñizde bir sebep bar jäne siz mağan onı aytuıñız kerek -dedim. Ol bwl orınsız kümän, siz asırıp jiberdiñiz -dedi. Men bwl jerge mäulana haziretiniñ aytuımen keldim, men seniñ jağdayıñdı bilmeyinşe sen meniñ swrağımnan qwtılmaysıñ -dedim. Ol meniñ swrağımnıñ kimnen ekenin bilgen kezde uhlep bılay dedi: Meniñ basıma tañ qalarlıq jağday keldi. Sözben aytıp tüsindirip bere almaymın… Biraq qolımnan kelgenşe aytıp köreyin: Bir küni qwptan namazın jamağatpen oqıp, hwjrama*  kelip, ülken qojalar tariqatımen aynalısıp otır edim. Bir sağat ötkennen soñ mağan şeksiz köp nwr tüsip, jan-jağımdı orap aldı. Men sol nwrdı körgen kezde esimnen tanıp, tañğa deyin esimdi jinay almay jattım. Al kündiz aqşamğa deyin oğan baylanıp qalğan halim osı. Onıñ jağdayı mağan belgili boldı. Onıñ sözi mağan qattı äser etip, közderimnen eriksiz jas aqtı. Men onımen qoştastım. Mäulana haziretiniñ menen onıñ jağdayın anıqtağanımdı swramağanda men mınanı tüsindim. Mäulana haziretiniñ maqsatı, öziniñ tärbiesinde sol kisi siyaqtı adamdardıñ bar ekenin jäne mağan ülgi körsetu üşin bildiru eken.

Mäulana Sağduddin haziretiniñ atası, qoja Kalan hazireti bılay deydi: Men keyde äkemniñ ämirimen sol bilim aluşığa tamaq alıp baratınmın. Ol üş-tört künde bir tamaq jeytin edi. Ol qolın tağamğa tigizgende äreñ tamaq jeytindey äreket etetin. Qoja Qutbuddin Hisari sol däuirdiñ jomart kisileriniñ biri edi. Ol sol balanıñ halinen habar alıp twratın bir qwldı tağayındap qoyğan edi. Qwl ärküni ülken qojalar tamağınan oğan bir kese dämdi tamaqtı medresege jaqsılıq jasau maqsatında alıp baratın. Birinşi küni qwl tamaqtı alıp bardı. Ol qwldıñ janında otırıp, oğan tamaqtı jegizetin edi. Söytip qwl bos keseni alıp barıp, qojağa bılay deydi: Ol molda sizdiñ bergen tamağañızdı jaqsı täbetpen jep, sizdiñ artıñızdan dwğa etti. Qoja bwdan ırza boladı. Al qwl alıp barğan tamağın künde ilim aluşınıñ ämirimen özi jep qoyatın. Onı olar jasıratın edi. Şamamen bir jıl ötkennen keyin qoja mwnı bilip qoyıp, qwlına wrsıp, medresege tamaq jibermeytin boldı.

Mäulana Mwhammed Ruji hazireti bılay dedi: Bir küni meniñ äkem mäulana haziretiniñ qwzırına kelip otırdı. Men olarğa qızmet jasap jürdim. Kenet äkem mağan qarap, Mwhammed bälenşeniñ keñesin tıñda – dedi. Sonda mäulana hazireti: Ey, bälenşe bwl sen biletin Mwhammed emes dep jauap berdi.

Sodan bir hikaya aytıp berdi: Qoja Bahauiddin Naqşıbandi haziretiniñ äkesi auırıp qalıptı. Qoja hazireti oğan eki däruişti qızmetşi etip tağayındaydı. Qoja haziretiniñ äkesi olarğa jaman qarım-qatınas jasaydı. Qoja hazireti mwnı bilgen kezde äkesiniñ tösegine kelip bılay deydi: Ey, äke bwl däruişter bizge Haq Tağalanıñ rizalığı üşin kelgen. Al biz Haq Tağalanıñ rizalığın izdep kelgen kisilerge qwrmet körsetip, qızmet jasauımız kerek. Nege sen olarğa jaman qarım-qatınas  jasaysıñ? Qoja haziretiniñ äkesi bılay dedi: Ey, Bahauiddin! sen meniñ äkem be ediñ mağan nasihat etetin. Sonda qoja hazireti bılay dedi: Iya, men sizge nasihat etip jatırmın. Sırttay siz meniñ äkemsiz, biraq şın mäninde, men sizdiñ äkeñizbin. Siz mağan sırttay tärbie birdiñiz, al negizinde men sizdi tärbielep jatırmın. Qoja haziretiniñ äkesi bwl sözderdi estigende qattı ökinip, öz qateligin moyındaydı. Öytkeni mäulana hazireti bılay deydi: Äkem qattı äser alıp, mağan qızmet etuimdi aytpadı. Jäne mağan ärdayım qwrmet körsetip twrdı. Men oğan qanşama kişipeyildilik pen biyazılıq tanıtsam da ol mağan qarap qalmay qwrmeti men ädebin asıra tüsetin. Ol jolda ketip bara jatıp menen keyin jüretindi şığardı. Mağan menen alda jür deytin edi.

Mäulana hazireti ayttı: Äzizimiz, mäulana Sağduddin Qaşqari haziretiniñ qattı auırıp jatqan kezinde, bir küni «Silsilay haluatiyadan»*  (Tariqat kitabı) şeyh Muzaffar Kadkuni bılay dedi: Bir wlıq kisi müridimen mäulananı köruge keledi. Biraz uaqıttan soñ älgi şeyh eger rwqsat bolsa, öz tariqatımız turalı biraz aytıp bersem – dedi. Mäulana hazireti öte orındı – dedi. Şeyh pen älgi müridi dauıstap bir şama söyledi, keyin bir sät tınıştalıp, küzetip twrdı. Soñ şeyh basın köterip, mäulana haziretinen swradı: Siz seyit ekensiz ğoy? Mäulana hazireti iya dep jauap berdi. Şeyh bwl nasabıñızdı jasıruğa bolmaydı. Bir tañ qalatın seyit siz ömiriñiz boyı seyit ekendigiñizdi jasırğandığıñız – dedi. Sonda mäulana hazireti bılay dedi: Äkem qaytıs bolğanda bizge bir şejire, nasabnama qaldırğan edi. Onı jwrttarğa körsetip, seyittigimdi aytudan wyaldım. Ol şejireni dualdıñ jarığına qoyıp, üstinen laymen sıbadım. Eger menen swrasa bwnı jasırmaymın dep niet ettim. Ömir boyı mwnı eşkimge aytpağanmın. Bügin siz swradıñız, men jasırmadım, oqiğasın da aytıp berdim. Sodan keyin şeyhtan meniñ seyit ekendigimdi swraudan maqsatıñız ne edi dep swradım. Şeyh bılay dedi: Men osı baqılauımda mınağan kuä boldım: Hazireti payğambarımız (s.a.u.) mağan körinip, bılay dedi: Meniñ wrpağım Sağduddin öz müridterinen eki kisini bizge ertip, äulielik därejege jetkizedi. Mäulana hazireti jımiıp, ol haziret de asırıp jibergen boluı kerek – dedi. Sonda şeyhtiñ müridi bılay dedi: Meniñ wstazımnıñ qwlağı dwrıs estimeydi. Ol haziret otız eki kisini aytqan edi. Şeyh eki kisi dep tüsindi. Mäulana hazireti seniñ söziñ ras dep, sol müridtiñ alğırlığına jäne zerektigine ädemi sözder ayttı. Soñ ol bılay dedi: Haq Tağalanıñ kömegimen şäkirtterimizden otız eki kisi äulielik därejesine jetedi.

Mäulana Muhammad Ruji hazireti bılay deydi: Mäulana hazireti osı sözdi aytıp jatqan kezde men sol otız eki kisiniñ işinde bolmay qalsam degen oy keldi. Mäulana hazireti meniñ osı oyımdı bilip, mağan qarap jımidı. Biraq qolın köterip sen olardıñ qatarına kiresiñ nemese kirmeysiñ de degen  joq.

Mäulana Mwhammed Ruji haziretiniñ şeyh Abdulkabir Iemeni haziretimen bolğan kezdesui men swhbattarın bayandadıq. Tömende ol turalı oqiğalar äñgime etiledi.

Sol kezderi mäulana Mwhammed hazireti şeyh Abdulkabir haziretimen Mekkede körşiles bolıp, ol kisiniñ kezdesulerine jii barıp twradı eken. Aytuına qarağanda, şeyh Abdulkabir hazireti ataqtı äri Haram şeyhtarınıñ kösemi bolğan eken. Sol mübäräk ölkeniñ senimdi äri bedeldi kisisiniñ aytuı boyınşa, şeyh hazireti Iemennen Mekkege kelgende bir jıl ğibadatqa erekşe den qoyğandıqtan, tamaq ta, su da işpeytin edi. Qara tastı tauaf etudi bir sätte toqtatpaytın. Jıl boyı täşähhud oqılatın jerde otıratın edi.

Ol bılay dedi: Sonda men şeyh haziretiniñ swhbatında boldım. Mäjiliske wlı kisiler kelgen edi. Men saptıñ soñında otıratınmın. Ol birazdan soñ basın köterip, men jaqqa qarap, ol kim – dep swradı. Mäjiliste meni tanitın kisiler Naqşıbandi tizbegindegi kisi – dep jauap berdi. Şeyh hazireti bılay dedi: Jaqsı, jaqsı bwlar baqıtqa jetuşi äri şınşıl adamdar. Äsirese, şeyh halıq auzında öte sarañ kisi edi. Keyde ol Junayd pen Şiblidan bir närselerdi köşirip alatın edi. Eger onıñ ağımına säykes kelmese, «suıq söz, qate söz», – dep aytuşı edi.

Riuayat etiledi: Bir küni şeyh hazireti bılay dedi: Meniñ atam bolatın. Ol sudıñ üstinde jürip, auada wşatın edi. Biraq tauhid jayınan mülde habarsız bolatın.

Bir küni mäjiliske ğalımdar men şäkirtter jäne qarapayım halıqtan köp kisiler jinalğan edi. Şeyh hazireti bir taqırıp boyınşa bılay dedi: Haq Tağala ğayıptı bilmeydi. Mäjiliste otırğandardıñ köbisi bwl sözden şoşıp tañ qaldı. Köpşilik adamdar qarsılıqtarın bildirdi. Bir jağınan şeyh hazireti de bwl sözdiñ keybir kisilerdiñ köñiline simağandığın bayqadı.

Ol öz oyınan bılay dedi: Haq Tağalağa söylem nıspatı kuälik beredi. Oğan qaraytın bolsaq ğayıp degen söz joq. Eger ğayıp degen närseni joq närse dep qabıldaytın bolsaq, onda joq närseni bilu mümkin emes. Qwranda bekerge «ol ğayıptı biluşi zat» dep kelmegen. Haq Tağalanıñ köre amaytındığı söylem arqılı belgili boldı.

Raşahat avtorı aytadı: Aqırğı küni jeke özim otırğan kezde mäulana Mwhammed Ruji haziretinen bılay swradım. Siz keşe şeyh öz bağıtındağı oyınan qayttı degen ediñiz. Osı oyınan qaytuındağı onıñ maqsatı ne edi? Ol bılay dep jauap berdi: Baqıt pen bolmıs iesiniñ öz därejesin paydalanuında barlıq qasietter men tolıqtırulardan taza. Al bir märtebege bilu qasieti qosılmasa, onda ol märtebe ğayıptı biluşi bolıp sanalmaydı.

Ol ayttı: Şeyh hazireti eş uaqıtta mal etin jemeytin edi. Ol müldem et jemeytin. Mwnı ol bılay tüsindirip beretin: Meni qattı tañdandıratını halıqtıñ mına küyi.  Eki közi jautañdap twrğan januardıñ tamağına qalayşa pışaq salıp öltiredi? Söytip tük bolmağanday küysep twrıp jeydi.

Raşahat avtorı aytadı: Mäulana Mwhammed Ruji haziretiniñ şeyhınan naqıl etiledi: Joğarıda aytılğan sözden mınanı tüsinuge boladı: Şeyh sol kezde äbdal maqamına (äbdal sufizm ağımındağı bir däreje)  jetken edi. Sol sebepti hayuanğa zwlım jasau, öltiru jäne onıñ etin jeu äbdal därejesine layıq emes. Sondıqtan da şınayı ömirdegi körinisterdiñ ağımın köru bwl maqamda köp kezdesedi.

Ol aytadı: Şeyh hazireti bir ğasır oraza wstauşı edi. Onıñ kişkentay tabağı bolatın. Onıñ işinde biday nemese arpa wntağı men bir  ağaş qasığı bolatın edi. Auız aşar uaqıtı kelgende, keseni tabaqtan alıp, onıñ işine zamzam suın qwyıp, üş qwrma salıp, sol qosındıdan bir botqa şığatın. Sonı sumen qarıp işetin edi. Kelesi küni de  solay isteytin edi.

Mwhammed Ruji hazireti bılay deydi. Şeyh haziretiniñ kezdesuinen şığıp, Mısır eline kelgende, Mısırdağı keybir wlı şeyhtardıñ keybiri atı äygili äulielerdiñ biri soqır bolıp qalğandığın tüsinde köripti. Ol eki jıl ömir sürgennen soñ qaytıs boladı. Sol kezde Mısırğa şeyh Abdulkabir haziretiniñ soqır bolıp qalğandığınıñ habarı keldi. Keyin jäne eki jıl ömir sürip, Mekke Mukarramada qaytıs bolğan. Onıñ qabiri Mekkede, tanımalı.

  * Zumustani- qıstıq sıpa

  * Hwjra- medreselerdiñ bölmeleri

  * Silsilay haluatiyadan- tariqat kitabı

Äli ibn Huseyn Sopınıñ  eñbegi  «Raşahat ayn äl-Hayat – Tirşilik köziniñ sır tamşıları» kitaptan alındı. 

Tañbalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan

Жабу