باسقى بەت / عالىمنىڭ حاتى

عالىمنىڭ حاتى

ورتا عاسىر عالىمى نيزام اد-دين اس-سايرامي

 ورتا عاسىرلاردا تەگى ورتا ازيادان شىققان عالىم-فيلولوگ ءابۋ ياكۋب سيرادج اد-دين اس-ساككاكي (1160-1299) جازعان «ءال-ميفتاح في يلم ءال-بالاگا» شىعارماسىن ءال-حاتىب ءال-كازۋيني (؟-1338) «تالحيس ءال-ميفتاح في يلم ءال-بالاگا» اتتى ەڭبەگىندە قىسقاشا بايانداعان، ول كەزىندە اتاعى شىعىپ، عالىمداردىڭ نازارىن اۋدارىپ، قىزىقتىرعان. عالىمدار وسى تراكتاتقا جازعان تۇسىندىرمەلەر (شارحي) مەن تۇسىنىكتەردىڭ ىشىندە ەڭ تانىمالىسى …

تولىعىراق وقۋ »

عيبراتتى عۇمىر

(ماۋلەن بالاقاەۆ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق قىزمەتى جايىندا) (1907-1995) بالا ماۋلەن سوعىستان بۇرىنعى جانە سوعىستان كەيىنگى سان قۇبىلعان اۋىر جىلداردا مەكتەپ كورگەن قازاق بالاسى تۇگەل ماۋلەن بالاقاەۆ دەگەن ەسىمدى كوڭىلىنە توقىپ، كوكەيىنە جاتتاپ وسكەن. ولاي بولاتىنى بۇل ادامنىڭ بۇكىل سانالى ءومىرى قاسيەتتى قازاق تىلىنە قىزمەت ەتۋدىڭ اسقان ۇلگىسى ىسپەتتى بولدى. ول …

تولىعىراق وقۋ »

ا.ل. كۋننىڭ قۇجاتتار توپتاماسى

اتاقتى وريەنتاليست جانە ولكەتانۋشى الەكساندر ليۋدۆيگوۆيچ كۋن 1840 ج. مۇعالىمنىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. باستاۋىش ءبىلىمدى ستاۆروپول گۋبەرنياسىنداعى گيمنازيادا العان، سوسىن پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىس تىلدەرى فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ، ونى 1865 ج. «اراب-پارسى-تۇرىك توپتارى بويىنشا» كانديدات دارەجەسىمەن ءبىتىردى. ءوز مانساپ جولىن ا.ل. كۋن 1866 ج. ورەنبۋرگ گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىكەڭسەسىنىڭ ۇستەلباستىعى بولىپ باستادى. 1868 ج. 24 قاراشادا تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنا شەنەۋنىك …

تولىعىراق وقۋ »

يشاندىق مەكتەپ جايىندا

ەگەر ءبىز يشانعا انىقتاما بەرە الساق، قازاقتىڭ ۇلتتىق ءدىني ۇستانىمى ايقىندالا تۇسەدى. ءتىپتى ءبىزدىڭ ۇلتتىق مىنەزىمىز دە، اشىق-شاشىق كورىنەتىن قالپىمىز دا ءدىني ۇستانىمىمىزعا تىكەلەي بايلانىستى. ونىڭ نەگىزى – يشاندىق مەكتەپتەن باستاۋ الادى. سونىمەن، يشان دەپ كىمدى ايتامىز؟ بىلگەن ءجون، ءدىنداردىڭ ءبارى يشان بولا المايدى. بۇگىنگى ءدىني تۇسىنىك تۇرعىسىندا سارالاساق، يشاندىق …

تولىعىراق وقۋ »

اڭىزعا اينالعان «اتلاح»

الاپات شايقاستار جاڭعىرىعى ادامزات تاريحىنداعى الىپ شايقاستار تاريحىن تارامداساڭىز – سول تاريح بەتتەرىندە تاڭبالانىپ، حالىق جادىندا جاڭعىرعان اڭىزدار مەن ءافسانالار جەلىسىنەن، كەز-كەلگەن شايقاسپەن تۇسپا-تۇس داۋىرلەردەگى يمپەريالار ۇستىنىنىڭ، مەملەكەتتەر مارتەبەسىنىڭ، زامانالار بەينەسىنىڭ، ارپالىستارعا العىشارت بولعان ماقسات-نيەتتەردىڭ ايقىن سۋرەتىن كوزىڭىزگە ەلەستەتە الاسىز… مىسالى، ەجەلگى داۋىرلەردىڭ ەلەسى ساناتىنا اينالعان كورينف شايقاسى، ءبىزدىڭ داۋىرىمزگە …

تولىعىراق وقۋ »

قازاق قوعامى جانە رۋحاني دامۋ ماسەلەلەرى

تاۋەلسىزدىك جىلدارى  بابالارىمىزدىڭ ەلدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋ جانە ۇلت ازاتتىعى جولىنداعى ازاماتتىق ىستەرىن زەرتتەۋ باعىتىندا ۇلان-عايىر جۇمىستار اتقارىلدى، رۋحاني تاريحىمىزدى  دا تياناقتاۋ قولعا الىنا باستاعانىن ايتۋ ءلازىم. يسلامدى قابىلداپ قانا قويماي، ونى بايىتا تۇسكەن بابالارىمىزدىڭ رۋحاني مۇراسىن زەردەلەۋ، ۇلت مۇددەسى تۇرعىسىنان ناسيحاتتاۋ، ارينە، يگىلىكتى ءىس.بۇل ءبىزدىڭ وتكەننەن ساباق الىپ، كەلەشەگىمىزدى باعامداپ، …

تولىعىراق وقۋ »

سىر وڭىرىندەگى اعارتۋشىلىق ءداستۇر

مەملەكەتىمىزدى قالىپتاستىرۋ، ىرگەسىن بەكىتۋ، حالىقتىڭ رۋحاني مادەنيەتىن، دۇنيەتانىمىن جەتىلدىرۋ، ساۋاتتاندىرۋ، الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋ جۇمىستارىمەن اينالىسقان، وتارشىلار ىقپالىنا قارسى كۇرەسكەن، يماندىلىق پەن بىلىمدىلىكتى ناسيحاتتاعان، قۇندى شىعارمالار جازىپ، عاجايىپ تۋىندىلاردى دۇنيەگە كەلتىرگەن عۇلاما-اعارتۋشىلار مەن قايراتكەرلەردىڭ ۇلتىمىزدى ۇيىستىرۋداعى ءرولى وراسان بولعانى بۇگىندە مويىندالعان شىندىق. حالقىمىزدىڭ سان عاسىرلار بويى ۇلى شىعىس وركەنيەتىنىڭ اياسىندا دامىعانى …

تولىعىراق وقۋ »

يسلامداعى ۇستازدىڭ ورنى

(نەمەسە ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ «يسابەك يشان» جوقتاۋ جىرى تۋرالى) ءاربىر ادام ەسى كىرە باستاعاننان دۇنيەنى تانىپ-بىلۋگە، ۇيرەنۋگە تالپىنادى. سوندىقتان دا بۇل دۇنيەدەن حابارسىز جاڭا تۋعان سابيدەن ەسەيە كەلە، الەمدى اۋزىنا قاراتقان دانالار مەن ويشىلدار شىعادى. وسىناۋ اقىلىن تولىستىرىپ، ءبىلىمىن شىڭداۋ ساپارىندا ول ءبىر ادامعا ەرەكشە قارىزدار ەكەنىن سەزىنەدى. ول – ۇستاز. …

تولىعىراق وقۋ »

بەگىمىسىق اۋليە تۋرالى تاريحي ءاپسانا

قوجا تەگىنەن شىققان، قازاق ورتاسىندا ەسىمى ەلگە ايگىلى تاريحي تۇلعالاردىڭ ءبىرى، قازاق شەجىرەسىندە بەگىمىسىق اۋليە لاقابىمەن تانىلعان تانىمال كەيىپكەر – بەگىمسەيد  (بەگىمشايقى) Əبىلقادىرۇلى ەكەن. بەگىمىسىقتى ەل اۋليە دەپ بىلگەن. قاز داۋىستى  قازىبەكتىڭ زامانداسى بولعان بەگىمىسىق، بي-اتانىڭ پىكىرلەس دوسى ءارى كەڭەسشىسى  بولعان، ءوزى شامامەن 1670-1764 جىلدارى ءومىر سۇرگەن، جاساعان وقىمىستى، سەيىت-قوجا …

تولىعىراق وقۋ »

ءوزىمنىڭ اتىم كۇدەرى، ەر كوشەكتىڭ بالاسى

كۇدەرىقوجانىڭ ساياسي قايراتكەرلىگى مەن شەشەندىك سوزدەرى ەل مەن ەل، حالىق پەن حالىق، ۇلت پەن ۇلت، مەملەكەت پەن مەملەكەت اراسىندا بولعان داۋ-جانجال، سوعىس ماسەلەلەرىن ءتىل شەشەندىگى، اقىل زەرەكتەگى، جۇيرىك، اقىندىعى، تەرەڭ زاڭگەرلىگى جانە بىلىمدىلىك قابىلەتتەرى ارقىلى ەل تىنىشتىعىن ساقتاپ، مامىلەگە كەلتىرىپ وتىرعان. ونداي بيلەر ءتورت تۇرلى دارەجەدە بولعان: حاننىڭ ءبيى، اعاسۇلتان ءبيى، بولىستىڭ ءبيى، اۋىلنايدىڭ ءبيى دەگەن سياقتى. قازاقتىڭ وسىنشاما كەڭ …

تولىعىراق وقۋ »