باسقى بەت / عالىمنىڭ حاتى

عالىمنىڭ حاتى

يسابەك تە ەر ەدى

قازاقتىڭ  بەلىگىلى مايلىقوجا اقىن ءوزىنىڭ پالۋان ءىنىسى ەسەحاندى شاقىرىپ: «كۇننىڭ سۋداي، جىلدىڭ جەلدەي وتە شىعارىن اڭعارماعان ەكەنمىن. ەن دالانى اتپەن جورتىپ، ەركىن ارالايتىن كۇنىم ءوتىپ بارادى. كارىلىكتى دە  دايىندىقپەن كۇتىپ الماسا بولماس، مىناۋ جارسۋاتتان ماعان تام سالدىرت. سول جەردەن ارىق الىپ، اناۋ ءوزىمىزدىڭ توعايدى سۋلاندىرايىق»،-دەپتى. ەسەحان  اۋىل جىگىتتەرىنىڭ باسىن قوسىپ، …

تولىعىراق وقۋ »

اسىلدان جەتكەن قاسيەتتى دۇعا

قازاق حالقى كونەدەن يسلام دىنىمەن بىتە قايناسىپ، مادەنيەتى مەن ءداستۇرى ساباقتاسىپ كەلەتىنى بارشاعا ايان. سەبەبى ءتالىم-تاربيەگە تولى، ىزگىلىك پەن ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىنا نەگىزدەلگەن، قالا بەردى كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىگىمىزدەگى ادەت-عۇرىپتارىمىزدىڭ دا بارشاسى ءدىنىمىز يسلام شاريعاتىمەن استاسىپ جاتقاندىعى وسىنى اڭعارتادى. ءتىپتى سابيلەرىمىز دۇنيە ەسىگىن اشقان تۇستان باستاپ، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىنگى امالدار مەن جاسالاتىن جورالعىلارىمىز …

تولىعىراق وقۋ »

شوقپارعا اينالعان شۋماق

ارقانىڭ اردا تۋعان ابزالدارىن ءجيى-ءجيى ەسكە الۋعا ۇلكەن سەبەپ بار. بيىل «كومەكەي اۋليە» اتانعان بۇقار جىراۋعا – 350 جىل، شورتانباي جىراۋعا 200 جىل،  مۇسا شورمانۇلىنا – 200 جىل تولىپ،  ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلى مەن  شاكارىمنىڭ 160 جىلدىعى دا وسى كەزگە قاتار كەلىپ وتىر. قاسيەتتى تۇلعالاردىڭ مۇراسىنا قايتا ورالۋ – جادىمىزدى جاڭعىرتىپ، …

تولىعىراق وقۋ »

قوس عاسىردىڭ قازىناسى

زامان مەن زار قازاق ادەبيەتىنىڭ اسا كورنەكتى وكى­لى، ايگىلى جىر جۇيرىگى شورتانباي قانايۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىن ەل مۇددەسىمەن، ۇلت تاعدىرىمەن ورايلاساتىن زار زامان پوەزياسىنان ءبولىپ قاراۋ مۇمكىن ەمەس. رۋحاني الەمىمىزدە ەرەكشە ورنى بار بۇل اعىم تۋرالى ءسوز بولعاندا ونىڭ ومىرشەڭ ولەڭ-تولعاۋلارى مەن وسيەت-ونەگەسى جونىندە ايتىلماي قالمايدى. ءوز ءداۋىرىنىڭ جىرىن جىرلاپ، جوعىن جوقتاعان …

تولىعىراق وقۋ »

شورتانباي جىراۋ مۇراسىنداعى ۇلتتىق يدەيا

«شورتانباي ۇلى دارىن… قوعام قايراتكەرى، ءىرى يدەولوگ.» تۇرسىنبەك كاكىشەۆ.          ءحىح عاسىردا رەسەي وتارشىلدىعىنىڭ قاتىگەز ساياساتىنا قارسى قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىن قورعاپ، ۇلت بولاشاعى ءۇشىن جانتالاسىپ، ەلىنىنىڭ ءسوزىن سويلەگەن دۋالى اۋىز اقىن – جىراۋى، ابىزى شورتانباي جىراۋ ەدى. بار عۇمىرىن تۋعان حالقىنىڭ وزىندىك قايتالانباس بولمىس – ءبىتىمىن ساقتاۋعا ارناپ، ەلىنىڭ جوعىن …

تولىعىراق وقۋ »

قاناي داتقاعا ايتقان ولەڭنىڭ سوڭعى تابىلعان نۇسقاسى

قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىندا ورداباسى تاۋىنىڭ الاتىن ورىنى ەرەكشە ەكەنى بەلگىلى. ويتكەنى بۇل جەردە اقتابان شۇبىرىندى-القاكول سۇلاما تراگەدياسىن باسىنان وتكەرگەن حالقىمىزدىڭ بەتكە ۇستارلارى 1726 جىلى ءبىر تۋدىڭ استىندا باس قوسىپ، تىزە بىرىكتىرىپ جوڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى اتتانۋعا انت ىشكەن. سول جولعى جيىننىڭ باستى جەمىسى – ەل باسىنا كۇن تۋعاندا قازاقتاردىڭ جۇزگە، رۋ-رۋعا …

تولىعىراق وقۋ »

«اكەڭ – ءسۇدىر، سەن – وراق، مامەدالى سودان-اق كورمەيسىڭ بە كەمدىگىڭدى»

2007 جىلى جارىق كورگەن «مادەلىقوجا» كىتابىندا باتىردىڭ بۇرىن تالاي مارتە جاريالانعان 12 شۋماقتان تۇراتىن مايلىقوجا اقىن ەكەۋىنىڭ اراسىندا بولعان ايتىستىڭ بۇرىن كەم تاراعان تاعى 4 شۋماعى العاش رەت باسىلعان بولاتىن. ول شۋماقتاردىڭ العاشقى ەكى ەكەۋى بۇرىننان بەلگىلى نۇسقاسىنداعى ءسوز جولدارىمەن ۇندەس كەلگەنىمەن، سوڭعى ەكى شۋماعىندا بار تىڭ دەرەكتەر ءبىراز وي …

تولىعىراق وقۋ »

مادەلىقوجانىڭ ءمورى

مادەلىقوجا جۇسىپقوجاۇلىنىڭ ومىرىنە قاتىستى سوڭعى جىلدارى جاريا كورگەن مالىمەتتەردىڭ ىشىندە ەڭ ەلەۋلىسى دەپ باتىردىڭ جەكە ءمورى باسىلعان قۇجاتتى ايتسا بولادى. بۇل سيرەك دوكۋمەنت «قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى» توپتاماسىنىڭ تەك كەنەسارى حاننىڭ اۋلەتىنە قاتىستى قۇجاتتار مەن ءتۇرلى دەرەككوزدەر جيناقتالعان 5-تومىندا باسىلعان. مەنىڭ قولىما بۇل كىتاپتىڭ PDF-فورماتىنداعى نۇسقاسى ءبىر تانىسىم ارقىلى تۇسكەن بولاتىن …

تولىعىراق وقۋ »

مۇحامەدجان – قارامولدا اتىلدى ما؟

قازاقتىڭ «تەكتىدەن تەكتى تۋا­دى، تەك­تىلىك تۇقىم قۋادى» – دەگەن ماقالى بەكەر ايتىلماعان. ونى بيىل ءتىرى بولعاندا 90 جاسقا تولاتىن قازاقتىڭ قالتايى (قاليوللا) مۇ­حامەدجانوۆتىڭ بابالارىنىڭ ءومىر جولى ارقىلى دالەلدەۋگە بولادى. قالتايدىڭ ءتورتىنشى اتاسى قىز بەن جىگىت ايتىسىنىڭ جۇمباق ارالاس كەلەتىن كونە ءتۇرىنىڭ نەگىزىن قالاعان كۇدەرىقوجا كوشەكۇلى (1820-1858 جج.). ونىڭ ۇلبيكە جانكەلدىقىزىمەن …

تولىعىراق وقۋ »

ورتا عاسىر عالىمى نيزام اد-دين اس-سايرامي

 ورتا عاسىرلاردا تەگى ورتا ازيادان شىققان عالىم-فيلولوگ ءابۋ ياكۋب سيرادج اد-دين اس-ساككاكي (1160-1299) جازعان «ءال-ميفتاح في يلم ءال-بالاگا» شىعارماسىن ءال-حاتىب ءال-كازۋيني (؟-1338) «تالحيس ءال-ميفتاح في يلم ءال-بالاگا» اتتى ەڭبەگىندە قىسقاشا بايانداعان، ول كەزىندە اتاعى شىعىپ، عالىمداردىڭ نازارىن اۋدارىپ، قىزىقتىرعان. عالىمدار وسى تراكتاتقا جازعان تۇسىندىرمەلەر (شارحي) مەن تۇسىنىكتەردىڭ ىشىندە ەڭ تانىمالىسى …

تولىعىراق وقۋ »