Білген Шайыр айтады

Қыз Жібек жыры

Жүсіпбекқожа Шайхисламұлы нұсқасы (жалғасы)

Бадана көзді кіреуке,

Тоғыз қабат көк сауыт,

Саған арнап соқтырып

Будырып кеттім кілемге,

Оны үстіңе кигейсің.

Олай-бұлай боп кетсем,

Асыл туған Жібекті

Еш жаманға қор қылмай,

Өзің бір алып сүйгейсің.

Шағыңа Құдай жеткізсе

Үстіңе баса киіп ал,

Алтынды сауыт көбені.

Жау дегенде жайнатып,

Толғамалап қолыңа ал

Қозыжауырын жебені.

Сапар шегіп жол жүрсең,

Жолдасын жауға алдырмас,

Басшы қылғыл Шегені.

Айтқаны болмас адамның

Алланың болар дегені.

Бұ сөзді айтып Төлеген

Сансызбайдың бетінен

Үш қайтара сүйеді.

Жерге алып қойып інісін

Қол ұстасып, қоштасып,

– Қош, Алла!– деп жөнеді.

Бектер мінер сұр қасқа,

Шаба алмаса ұр басқа.

Батырлық, байлық кімде жоқ,

Ғашықтық жөні бір басқа.

Інісіменен қоштасып,

Базарбайдың Төлеген

Белін буды тұрмасқа.

Базарбайдың Төлеген,

Жайыққа қарап жол тартып,

Алладан пәрмен тілеген.

Жайық пенен Теңіз арасы

Үш айшылық жол екен.

Үш айшылық жерлердің,

Қырық бес күндік ортасы,

Атырабы шөл екен.

Шөл жазира ішінде

Қособа деген көл екен.

Ұры, кәззап, қарақшы

Мекен қылған жер екен.

Төлеген сынды мырзаның,

Шалығып келген уақытында

Соғып бір кетер кезі екен.

Атаңа лағынет Бекежан

Қыз Жібектің сыртынан

Көп ғашықтың бірі екен.

Баяғы алпыс жігіт қасында,

Төлеген енді келер деп,

Қособаның көлінде

Жолын тосып жүр екен.

Төлеген тап сол күні келмесе,

Азықтары таусылып,

Қайтып бір кетер күні екен.

Құланнан атты қодықты,

Көлден тартты борықты.

Арада неше қоныпты,

Тұлпардан туған көк жорға ат

Жүз күндік алыс жолынан,

Қырық бес күндік шөлінен,

Он жеті күн-түн су ішпей

Шөлдеуменен зорықты.

Шөлдеген соң Төлеген

Атынан көңілі торықты.

Жақындап суға келгенде,

Бесін махал болғанда,

Базарбайдың Төлеген

Бір шұбалған шаңға жолықты.

Шаңға таман салады,

Қасына жетіп барады.

Алдынан шығып алпыс жау

Төлегенді қамады.

Базарбайдың Төлеген

Алды-артына қарады.

Бесінде жаумен атыс

Бесінде жаумен атысып,

Намаздігер болғанша,

Алдырмай кетіп барады.

Еркімен аты жеткен соң

Жау ортаға алады.

Сол уақыттар болғанда,

Жамандатқыр көк жорға ат,

Шөлдеуменен зорығып,

Басын жерге салады.

Жау қамалап жеткен соң,

Атынан қайрат кеткен соң,

Базарбайдың Төлеген

Тәңірге қылды наланы.

– Құдіреті күшті Құдай-а,

Батар күнмен батайын,

Өзінен бұрын атайын.

Тым болмаса Құдай-а,

Бекежанды өлтіріп,

Жастығымды ала жатайын.

Мұсылман болса бұ жаулар

Жақындап жауап қатайын.

Атым шаршап бұ жерде

Қайратым менің жасыды.

От болып жанған көңілім,

Су сепкендей басылды.

Жүгірмек өлім қылмаққа,

Он сегіз жаста алмаққа

Жазып па едің Тәңірі жасымды?

Құдіреті күшті Құдай-а,

Алыстан жарға ғашық қып,

Әуреге салдың басымды.

Бұ сөзді айтып Төлеген

Қорамсаққа қол салды,

Бір салғанда мол салды,

Садақты қолға алады,

Толғап тартып қалады.

Кірістен оғы кетеді,

Топ арғынға жетеді.

Селдірлеген шетінен

Жетеуінен өтеді.

Енді оғын алғанша,

Қорамға қолын салғанша,

Атаңа лағынет Бекежан,

Арғыннан шыққан қу екен,

Әккі болған сұм екен.

Төлегеннің артында

Алпыс қадам жақындап,

Бір қурайды паналап,

Жеткен екен жағалап.

Төлегенді атқалы

Жақындап келіп тұр екен.

Мылтыққа білте басады,

Әруағы оның асады.

Төлеген сынды мырзаның

Қанын судай шашады.

Қой боғындай қорғасын

Ажал болып жабысты.

Атаңа лағынет Бекежан,

Жібермеді намысты.

Базарбайдың Төлеген,

Талықсып атта тұрғанда,

Қолтығынан сүйейтін

Таба алмады танысты.

Бекежан атқан жалғыз оқ

Маңдайдан келіп ұрады.

Алтынды сүйек Төлеген,

Алланың салған қорлығы-ай,

Иттердің қылған зорлығы-ай,

Талықсып аттан құлады.

Жалғыздық түсіп басына

Қамығып сонда жылады.

Атаңа лағынет алпыс ит

Жанын өзі берсін деп,

Қорлықпенен өлсін деп,

Анталап келіп тұрады.

Әлқисса, сол халде Төлеген есін жиып алып, көзін ашып қарады. Көрді, өзі шалқасынан жатыр екен. Барша киімдерін тонап алып қойыпты. Сонда «тым болмасса көміп кетсеңші» деп Бекежанға қарап, «замандас емеспісің» деп бір сөз дейді.

Назым Төлеген

– Пұл жібердім қалаға,

Бейсағат күн, Құдай-а,

Мен шығып па ем далаға?

Шығып едім жолықтым

Бұ сықылды бәлеге.

Қарға, құзғын жемесін

Жасыра кеткін жүзімді,

Замандас едім, жан аға.

Пұл жібердім бақшаға,

Қызыл тіл енді қақсама.

Қарға, құзғын жемесін

Жасыра кеткін жүзімді,

Замандас едім, жақсы аға.

Төлегеннің тілдері

Осы сөзге келеді,

Екінші сөзге келмеді.

Атаңа лағынет, алпыс ит

Не айттың, сірә, демеді.

Бір баланың олжасын

Алпыс адам бөледі.

«Мал опасыз» деген сол

Төлеген мінген көк жорға ат

Су ішіп әбден қанған соң,

Бір қарақшы астында

Ойнақтай басып жөнеді.

Әлқисса, сол халде Төлегенменен жерінен бірге шыққан алты қаз бар екен. Сол суға Төлеген қазбенен бірге келген екен. Қаздар суға қонайын десе, қарақшылар мылтық алып атайын деп қондырмады. Айналып ұшып жүргенде, Төлеген көріп, елінен бірге келген жолдасы хайуан да болса, «аһ, дариға» деп қоштасып, қаздарға қарап бір сөз деді:

– Әуелеп ұшқан алты қаз,

Етің шекер, сорпаң баз,

Атайын десем оғым аз.

Қонар болсаң жануар,

Міне майдан, міне саз.

Өлмеген құлға Құдай-а,

Болып қапты енді жаз.

Әкемді айтып қайтейін,

Шешемді айтып қайтейін,

Мен кеткен соң, дариға,

Көкешім деп Сансызбай

Еркелеп кімге қылар наз?

Әуелеп ұшқан алты қаз,

Жерге түсіп қонбайсың.

Сіздер тірі, мен өлі

«Жатырсың нағып» демейсің.

Қасірет, қайғы халімді

Неге келіп білмейсің?

Тілсіз мақұлық жануар,

Бірге келген жолдасым

Қасыма неге келмейсің?

Мұнан былай кеткенде,

Теңізге таман жеткенде,

Төбеге шықса белім деп,

Ойға түссе тізем деп,

Қартайған әкем Базарбай

Алдыңнан шығып жануар

«Қарағым менің Төлеген

Көрдің бе» десе не дейсің?

Онан әрмен өткенде,

Үйге таман жеткенде,

Жая десе жал берген,

Шекер десе бал берген,

Майға салып нан берген,

Әр алуан дәм берген,

Алақандап өсірген,

Еркелік қылсам кешірген,

Алпыс жасар сорлы шешем

Алдыңнан шығып жануар,

«Құлыным менің Төлеген

Көрдің бе» десе не дейсің?

Онан әрмен өткенде,

Малға таман жеткенде,

Қарға жүнді қаттасым,

Үйрек жүнді оттасым.

Таласып емшек еміскен,

Тай-құнандай тебіскен.

Бір төсекте жатысқан,

Көп қызыққа батысқан,

Асық ойнап алысқан.

Өлгенін аға көре алмай,

Қолынан сусын бере алмай,

Арыздаспай, қоштаспай

Ажалым жетті алыстан.

Жалғыз інім, бауырым,

Қанатымда қияғым,

Табанымда тұяғым,

Жылжымас жерден ауырым,

Алдыңнан шығып Сансызбай

«Көкешім менің Төлеген

Көрдің бе» десе не дейсің?

Сауытының көзі сетіліп

Сетіней кетті дегейсің.

Баратұғын жеріне

Жетпей кетті дегейсің.

Алтынды сауыт, шөже көз

Түймеден кетті дегейсің.

Өлі екенін білмейміз,

Тірі екенін білмейміз,

Қособаның жонында

Қоса кетті дегейсің.

Маңдайынан аққан қан

Жоса кетті дегейсің.

Алтынды жабдық көк жорға ат

Бір қарақшы қолында

Босқа кетті дегейсің.

Қособаның жонында,

Құс қонбас құла жапанда,

Жылай-жылай бір жалғыз

Дүниеден өтті дегейсің.

Төлегеннің тілдері

Осы сөзге келеді.

Ендігі сөзге келмеді,

Батқан күнмен қарайып

«Уа, дариға, Құдай» деп,

Лә иләһа илла Алла кәлима айтып,

Жұлдыз шыға Төлеген

Ақырет сапар жөнеді.

Маңдайдан тиген жалғыз оқ

Желкеден ағып өтіпті,

Алланың жазған пәрмені

Ажалы бүгін жетіпті.

Айтып-айтпай немене

Сол секілді асылдар,

Кебіні жоқ, көрі жоқ,

Ит пенен құсқа жем болып,

Мұратына жете алмай,

Арманда болып кетіпті.

Әлқисса, бұлар Төлегенді өлтіріп, атын, тонын алып, елдеріне келіп, еш адамға сездірмей жата береді. Сегізінші жыл болғанда бір күн Бекежан ойлады «Жібекті енді өзім алайын» деп. «Әуелі Жібекке Төлегенді өлтіргенімді естіртейін. Онан соң Жібек маған тимей кімге тиеді» деп ойлады.

– Өлгенін естімесе маған тимес,

Күдер үзсе өзгені, сірә, сүймес.

Білген соң анық менің ерлігімді

Өзі де Төлегенге қатты күймес.

Бұған мен бекер жерде естірпейін,

Жай жерде айтып шошытып кештірмейін.

Бір тойда айтысумен естіп қалсын,

Адамға оған шейін сездірмейін.

Мұны ойлап Бекежан той қылады,

  1. Жібекті алайын деп ой қылады.

Көк жорға атты сыдыртып жетіп келіп,

Тұсына кеп Жібектен сөз сұрады.

Көк жорға ат ерттеулі тұр алтын жабдық,

Көп жігіт жеңілген соң кетті қаңғып.

Бекежан түн болғанда айтыспаққа

Тұсына Қыз Жібектің келді аңдып.

Әлқисса, Бекежанның Жібекке айтқан өлеңі:

– Айтамын айт дегеннен ар ма, Жібек,

Ботасы өлген түйедей зарла, Жібек.

Кеткелі жаман жарың көп жыл болды,

Хабары сол жездемнің бар ма, Жібек?

[Жіб е к:]

– Арасы екі ауылдың бүрген шығар,

Етегін түнде жүрген түрген шығар.

Артымда жеткіншегім жас деуші еді,

Айналып сұм дүниеге жүрген шығар.

[Бекежан:]

– Қыз Жібек, тарылтармын заманыңды,

Білмей жүрсің айырылып қалғаныңды.

Ат ізін сегіз жылдай бір салмаған

Мырза деп мақтай берме жаманыңды.

[Жібек:]

– Алаштың несін алып не бермеймін,

Дүниеде тірі жүрсем не көрмеймін.

Арғында алты шекті алпыс мырза

Ізіне басып кеткен теңгермеймін.

[Б е к еж ан:]

– Айтамын айт дегенде әуелім жар,

Қыз Жібек әлі-ақ болар пиғылың тар.

Өліп қалған немеңді сонша мақтап,

Көк жорға ат астымдағы қылған бауыр.

[Жібе к:]

– Жоқ екен, әй, Бекежан, ақыл айлаң,

Қанеки, құрбы болып тиген пайдаң?

Атаңа алты лағынет, ит қарақшы,

Көк жорға астыңдағы алдың қайдан?

[Б е к ежан:]

– Жол тосып Қособада жатып алдым,

Біреуді мергендікпен атып алдым.

Өзім батыр болған соң кімді аяйын,

Өлтіріп Төлегенді тартып алдым.

Қыз Жібектің жылағаны

Бекежанның бұ сөзі,

Мұңды болған Жібектің

Өкпесінен ұрады,

Өксіп-өксіп жылады.

Ғашық болсаң сондай бол.

«Уа, дариға, Құдай» деп,

Керегені құшақтап

Етбетінен құлады.

Қыз Жібектің беттерін

Кереге көзі жырады.

Лажын таппай Қыз Жібек

Ішінен судай тынады.

Біреудің қуаныш тойы еді

Адыра талқан қылады.

Бекежанға сөйлейді:

– Атаңа лағынет, Бекежан,

Көрсетпе маған түсіңді,

Бітіріпсің ісіңді.

Қайтіп көзің қиды екен,

Сол сықылды мүсінді?

Алдыңа Құдай келтірсін,

Маған қылған осыңды.

Атаңа лағынет, қарақшы,

Құдайым сені қарғасын.

Тәңірі мені жаратса

Қатын, балаң зарласын.

Басыңа қиын іс түссе

Қасыңа досың бармасын.

Қыз Жібектің айласын

Бекежанның мен көрдім,

Осы жерде пайдасын.

Туыспай кеткір, алты аға,

Бармысың тойда, қайдасың?

Сырлыбайдың алты ұлы

Алтауы бірдей бөрі еді.

Отырған жылап Жібектің

Тұсына жетіп келеді.

Қыз Жібектің тұсында

Бекежанды көреді.

Көк жорға атты таниды,

Бір сұмдықтың болғанын

Сонда бұлар біледі.

Бекежандай батырды

Енді ортаға алады,

Мойнына арқан салады.

Сүйретіп барып алтауы

Төлегеннің жолына

Құрбандық қылып шалады.

Әлқисса, бұлар мұнда тұрсын. Ендігі сөзді Сансызбайдан есітіңіз. Сол халде Сансызбай он жеті жасқа келді. Төлегенді сағынып, бір күндері қару-жарағын киіп, Төлегенді іздемекші болып ойлайды «атамнан бата алып кетейін» деп атасына келіп арыз қылып айтқаны.

Он жасқа келген соң,

Сансызбай атқа мінеді.

Батасын алып кеткелі

Атасына келеді,

Келіп сөйлей береді:

– Айналайын, жан ата,

Ботаңның айтқан сөзіне

Құлағыңды сал, ата.

Арызға келді балаңыз

Рұқсат бата бер, ата.

Айналайын, жан ата,

Көтергін бермен басыңды.

Төлегенді сағынып,

Қайғыменен қан жұтып,

Іше алмадым асымды.

Төлегенді іздейін

Жеткізді Құдай жасымды.

Мен Төлегенді іздейін,

Жер шаршысын кезейін.

Жоқтаусыз кеткен лайық па,

Туған соң іні біздейін.

Разылық берсең, жан ата,

Ешкімге көзім сүзбейін.

Батаңды бергін, жан ата,

Тірі-өлісін білгенше

Күдерімді үзбейін.

Әлқисса, сонда атасы басын көтеріп: – Балам, ағаңды іздейін деп пе едің?– дейді.

– Құп іздейін, рұқсат бер,– дейді. Сол күнде атасының көзі көр болып, көңілі жер болып, Төлегеннің қасіретінен сәнаменен сарғайып, қайғыменен қарайып жатады екен. Сонда Сансызбайға: – Қолыңды жай, батамды берейін,– дейді. Әуелі Алла Тағала, екінші әнбие-әулиелерге аманат деп тапсырып, зар-зар жылап бір сөз деді.

Баласына қол жайып

Батасын берді Базарбай.

Тұра келіп қол жайды

Әумин деп Сансызбай.

– Бақытын ашқын баламның,

Жаратқан Алла бір Құдай,

Патшасысың Құдай-а,

Он сегіз мың ғаламның.

Ғаршы менен Күрсінің,

Лаух пенен Қаламның.

Жаратқан Алла жар болып,

Бақытын ашқыл баламның.

Балама менің рақым қыл

Қадір Алла Құдайым,

Құрметі үшін Кәламның.

Қызыр Ілияс қырық шілтен

Балама менің назар сал.

Адасса жолдан жаңылып

Тура бастап жолға сал.

Жазатайым сүрінсе,

Ғауыс, Ғияс әулие

Баһауаддин қолыңа ал.

Жарандар, медет қыла көр

Сіздерсіз мен де жоқ-дүр хал.

Бір өзіңе аманат,

Тапсырдым мынау баламды,

Жаратқан Тәңірі Зұлжалал.

Разылық бермей жіберіп,

Төлегеннен айрылдым.

Қалыңға соққан қырандай

Қанатымнан қайрылдым.

Тасқа тиіп тұяғым

Табанымнан тайрылдым.

Жол жүруге қимаған,

Бір сағаттай көрмесем

Дидарына тоймаған,

Төлеген сынды баламды

Ақырында Құдай-а,

Бір көруге зар қылдың.

Жұмла ғайып ерендер

Медеткер болғыл балама.

Үйде, түзде болса да

Бұйрықтан адам қала ма?

Жолың болсын бар, балам,

Тапсырдым сені Аллаға.

Іздеп келгіл ағаңды

Екінші және тапсырдым,

Шарапатты өткен бабама.

Бұлайша деп ұлына

Батасын берді Базарбай.

Атасы рұқсат берген соң

Батасын алып Сансызбай,

Рақым қыл деп бір Құдай,

Төлеген айтқан көк бурыл

Ат болған екен он жасар.

Піранменен белдіктеп,

Шұғаменен желдіктеп,

Мақпалменен терліктеп,

Айылын жұптап салады.

Жел тимейтін бауырға

Орай тартып қалады.

Ер Шегені басшы қып,

Екеу ара үш тұлпар

Қос атқа бірін алады.

Амандасып айрылып,

Қоштасып жұрты қалады.

Төлегенді іздеп Сансызбай

Сапарға басын салады.

Жол көрмеген жас бала

Тәуекел Алла Құдай деп,

Әркімге Тәңірі пана деп,

Жайыққа кетіп барады.

Әлқисса, бұлар бірнеше күн жол жүріп Жайыққа келеділер. Ханның ауылын сұрап келе жатып, бір белге шықса, ханның ауылының үстінде жүрген атты адамның көптігіне есеп етіп бола алмастай. Енді мұны көріп мәнісін білейік деп бір қойшыға келіп: – Бұ жиылған атты қалай?– деп сұрадылар. Қойшы айтты:

– Ханымыз Сырлыбайдың Жібек деген қызы бар еді. Өзі жаһаннан асқан сұлу еді. Соның атағын естіп, қалмақтан Қорен деген хан шығып іздеп келді. Тоғыз мың әскерменен келіп «Жібекті маған беріңдер» деді. «Бермесең еліңді шабамын» деді. Соған ханымыздың халі келместей болған соң, қызын бермек болды. Енді Жібек атасына арыз қылды: «мені шыныменен кәпірге бермек болсаңыз, тым болмаса қырық күн той қылып отыз күн ойын қылып, ұзатыңыз» деді. Енді үшбу күнде той бітіп, ойын басталғалы үш күн болды,– дейді. Онда бұлар айтты:

– Ол Жібекті күйеуге берген бе еді?– дейді. Қойшы айтты:

– Төлеген деген жаһаннан асқан күйеуі бар еді. «Қособаның көлі деген жерде Бекежан қарақшы деген атып өлтіріпті» дейді.

Мұны естіп Сансызбай көз жасы атының жалына тізіліп, жылап жүріп кетті. Шеге артынан келсе Сансызбай жер бауырлап жылап жатыр екен. Сонда айтқаны.

Сансызбай сонда жылады,

Көзінің жасын бұлады.

«Бауырың өлді» деген соң,

Неше мықты болса да

Қайтіп шыдап тұрады.

– Екеуміз бірдей жыласақ,

Жұбататұғын кім бар,– деп,

Шеге ақын сабыр қылады.

Бір жерлерге келгенде

Сансызбай аттан құлады.

Құбылаға қарай бас қойып,

Мінәжәт айтып Аллаға,

Сәждеге басын салады.

Сонда жатып жылайды,

Жылайды да толғайды.

– Падиша туған көкешім,

Бұ дүниеден өтіпсің,

Шын дүниеге жетіпсің.

Мен мүсәпір ініңді

Қасіретке тастап кетіпсің.

Жолбарыс қашар қалыңмен

Айқайлаған дабыстан.

Басыңа Құдай салған соң,

Көкешімнің ішіне,

Ғашықтық оты жабысқан.

Жаһан кезіп жүргенде,

Қыз Жібекті тауыпсыз

Осынша қиын алыстан.

Тапқаныңмен не көрдің,

Кебінің жоқ, көрің жоқ

Жапанда жатып жан бердің.

Қайран да менің көкешім,

Ит пенен құсқа жем болдың.

Өлгенде жаудан өлмедің,

Ту байласып шабысқан.

Батырлар жауға шабады,

Қолына жасыл ту алып.

Төлегенді табам деп

Мініп ем атқа қуанып.

Бұ жерлерге келгенде,

Дария шалқар көліміз,

Жер болып қалған суалып.

Қайран да менің көкешім,

Кебінің жоқ, көрің жоқ,

Ит пенен құсқа жем болып,

Жапанда қапсыз қуарып.

Айналайын көкешім,

Жүреріңде қимадым,

Тоқтатып алып қалам деп,

Шыбын жанды қинадым.

Алтынды сүйек көкешім,

Атам менен анамның

Маңдайына сыймадың.

Өлгеніңді есітіп

Көзімнің жасын тыймадым.

Асылық қылмай сөйлейін,

Рахман атты Құдай-а,

Төлеген сынды пендеңнің

Жолдас қылғыл иманын.

Әлқисса, сол кезде Шеге келіп, атынан Сансызбайдың қасына түсіп, басын сүйеп тұрғызып алып «өткенге өкініш қылма» деп насихат қылып айтқаны.

Назым Шеге

– Айналайын, Сансызбай,

Көлге біткен құрағым,

Суырылып озған пырағым.

Жасын тыйғын көзіңнің

Жыламағын, шырағым.

Рас болса өлгені,

Төлеген сынды ағаңның

Ұжмақтан жазсын тұрағын.

«Ноқталы басқа бір өлім»

Өкініш қылма өлімге,

Өз тілегің сұрағын.

Бәрі де өлген ойласаң

Жүз жиырма төрт мың пайғамбар.

Бұрынғы жаннан біреу жоқ,

Өлмей тірі кім қалар?

Қазаға разы болмаған,

Тәңірі алдына барғанда

Рахметтен нәумез құр қалар.

Өлімге қатты налиды,

Ғапылдықпен пенделер.

Шайтанға, сірә, өлім жоқ,

Жақсылық тағы көру жоқ.

Өлмесек шайтан боламыз,

Рахметтен құры қаламыз.

Қарғысы тиген Алланың

Онан пенде не табар?

Қанаты бүтін сұңқар жоқ,

Тұяғы бүтін тұлпар жоқ.

Алладан үкім келген соң

Өткінші өмір сұрау жоқ.

Құдай ісі болған соң

Қанша айтсақ та бұру жоқ.

Айы біткен айында,

Күні біткен күнінде,

Дәм таусылса жүру жоқ.

Айналайын Сансызбай,

Құлақ салғыл сөзіме.

Тәңірі өзі айдады,

Ата-ана менен інісін

Көрсетпеді көзіне.

Жиылған қалың дүниенің

Төрт түлік малдың бірісін.

Айдап барып Құдайым

Бұйырған жері топырақ,

Келтіріпті кезіне.

Құдай ісі амал жоқ

Зар болып қалдық мінеки,

Кешегі жүрген Төлеген

Басып бір кеткен ізіне.

Өкініш қылма өткенге,

Мүсәпір жолда жүргенде,

Қуат берсін өзіңе.

Әлқисса, Шеге бұ сөзді айтып, Сансызбайды атқа мінгізіп, Шеге айтты: – Енді, шырағым, елге қайталық, көп елдің халі келмеген кәпір қалмаққа біздің де халіміз келмес. Төлегеннің өлгенін естідік, енді Жібекті ала алмаспыз, неміз бар?– деді. Онда Сансызбай айтты: – Шәке, ол не дегенің? Құдай Тағала нәсіп қылса Жібекті алып кетелік, болмаса жүзін көріп кетелік,– деді,– барыңыз, Жібекті тауып қандай жайда, қандай күйде отыр екен көріңіз. Онан мені шақырыңыз, мен де көрейін,– деді.

Мұны айтып келе жатып өзі ойлады «бұ Шеге мені аяп жүрген шығар, не де болса әуелі кәпір, мұсылман араласқан тойы қандай екен. Мен өзім барып көріп келейін» дейді. Атын Шегеге беріп, өзі жүгіріп тойға келді. Келсе қалмақ, қазақ араласып ойын, тамаша қылып жатыр. Әр жерлерге келіп қарап тұрса, бір үлкен үйден зарлаған дауыс шығады. Ол адамның дауысын тыңдаса, Жібектің дауысы екен. Сол уақытта Жібектің айтып отырған зары ұшбу-дүр:

– Жайықтың суы лай-ай,

Көр болды көзім жылай-ай.

Төлеген сынды мырзадан

Айырдың өзің Құдай-ай.

Көргеннен-ақ қорқып ем

Көрінбегір түсімді.

Төлегеннен айырып

Оңдамаған екенсің,

Қадір Алла Құдай-а,

Басынан-ақ ісімді.

Құдіреті күшті жан Алла,

Жаратсаң мені пенде қып,

Осы қалмақ алып-ақ

Құрта ма менің мысымды?

Жайықтан көшкен көп шекті

Қонады барып Тарбаққа.

Не пиғылмен Құдай-ай,

Іліндім мұндай қармаққа.

Жаратқан Ием Жаппар-ай,

Пендең емес пе едім мен?

Шыныңмен нәсіп қылдың ба,

Нәсілі жаман қалмаққа-ай?

Әлқисса, бұ сөзді естіп, Сансызбайдың тап-тақаты қалмады. Қайтадан жүгіріп, Шегеге келіп «Жібектен бір жауап алып келгіл» деп айтқан сөзі:

– Айналайын, Шеге аға,

Артық туған ер аға,

Жібек сынды жеңгеме

Жұмсадым сізді мен, аға,

Дереу барып кел, аға.

Жалғыз-ақ арыз сөзім бар,

Қыз Жібектей жеңгемнен

Бір жауап ап кеп бер, аға.

Жау жағадан алғанда,

Кіріптар қылып бәлеге

Кетпейін тастап сені, аға.

Жалғыз-ақ арыз сөзім сол

Шерменде болып Құдайға

Өтірік айтып келме, аға.

Батыр туған Шеге ақын

О да бір асқан ер еді.

Қолындағы тұлпарды

Сансызбайға береді.

Жаяу басып Шеге ақын

Елге таман жөнеді.

Өлең айтқан ақ үйдің,

Тұсына таман келеді.

Тойдың ішін аралап,

Қалмақтың қалың әскерін

Тамаша етіп көреді.

Әлқисса, Шегенің келген уақытында Жібектің айтып отырған сөзі бұл екен. Шеге тыңдап тұра қалды.

– Әуелі бас қосқаным жағалбайлы,

Жылқысын көптігінен баға алмайды.

Өлгені Төлегеннің рас болса,

Құдайым Қыз Жібекті неге алмайды?

Тағы да бас қосқаным жағалбайлы,

Жылқысын көптігінен баға алмайды.

Сол елде сері жігіт жоқ па Тәңірі-ай,

Жесірін іздеп келіп неге алмайды?

Тағы да бас қосқаным жағалбайлы,

Жылқысын көптігінен баға алмайды.

Сол елді өзім іздеп кетер едім

Жіңішке әйел жолы таба алмайды.

Мұны естіп ал сонда

Жібекті Шеге біледі,

Алладан пәрмен тіледі.

Ұмтыла басып Шеге ақын

Жібекке таман жүреді.

Қалың қолды қақ жарып,

Арық қойдай тырысып,

Бәзбіреумен ұрысып,

Бәзбіреумен жұлысып,

Өлдім-талдым дегенде,

Қыз Жібектің тұсына

Шеге де жетіп келеді.

Әлқисса, сонда Шеге Жібектің тұсына келіп өлең айтады, қыздың тұсына өлең айтқан жігіттердей болып. Жібекке ешкім өлең айтпайды екен. Айтайын десе де батпайды екен, өзі қайғылы болып отырған соң. Енді Шегенің айтқаны:

– Жібекжан, ешкімнен туа бермес сіздей перзент,

Бітіпті хор қызындай саған келбет.

Тәуір сыйлап өлең жарқын айтқыл маған,

Адамға о да болса бір ғанимат.

Жібек:

– Басы екен өлеңімнің айым-қайым,

Бітеді қия тауға тал мен қайың.

Қашан өлең адыра қалған менен

Білмейтін қандай жансыз менің жайым?

Шеге ақын:

– Көрдім де шырай жүзің көңілім толды,

Бейіштегі көреді сарай жолды.

Естіп ем осы тойды сіздікі деп,

Жарқыным, не себептен болдың мұңлы?

Жібек:

– Көргендей жол бейнетін жүзің сарық,

Тұсыма қалың топты келдің жарып.

Торға түскен тұйғындай пенде болып,

Айрылған ел-жұртынан мен бір ғаріп.

Әй, Шәке, мен көрмеген жан екенсіз,

Отырмын порымыңа қайран қалып.

Нәсілің алыс жердің адамысыз,

Қай жақтан келіп тұрсыз арып-талып?

Шегенің сөзі:

– Бітіпті хор қызындай саған көрік,

Сүйегім әр сөзіңе барады еріп.

Жарқыным, қалайша боп түстің торға

Мәнісін айтыңызшы есітелік?

Жібектің сөзі:

– Алланың үкіміне жүрмін көніп,

Зар болдым жаққан шырақ отым сөніп.

Құдайым айырған соң қосағымнан,

Отырмын жау қалмаққа пенде болып.

Сауал Шеге:

– Сары ағаш қиған сайын құм болады,

Замана жылдан-жылға сұм болады.

Қайын ата, қайын анаң қай ұрудан,

Аттары күйеуіңнің кім болады?

Жауап Жібек:

– Жақсының бал тамады тіл-жағынан,

Өлімнің кім құтылар қармағынан?

Алдында жүріп қызмет қылғаным жоқ

Қорқамын ат атауға ата-анам әруағынан.

Сауал Шеге:

– Жақсыға жаман адам, сірә, жетпес,

Жамандар жақсыларды басып өтпес.

Сұрадым зәруратпен білмек үшін

Бір жолға атай қалсаң ештеме етпес.

Жауап Жібек:

– Қыз-бозбала жиылып,

Ертеңді-кеш тамаша

Әңгіме дүкен құруы.

Білгенімді мен айтсам

Сөзімнің болмас бұруы.

Қайын атам аты Базарбай

Жағалбайлы ұруы.

Төлеген оның баласы,

Ілгері еді патшадан,

Ақылының данасы.

Қайран да, Тәңірім, қайтейін,

Болмады аз күн жүруі.

Төлегеннен айрылып,

Құрыды Құдай қылған соң,

Екі де жұрттың шарасы.

Ат ізін бір де салмады,

Жоқ па екен деп ойлаймын,

Сансызбай ердің санасы.

Қой ішінде марқадай,

Омырауда тіллә алқадай.

Қайын енем атын айтайын

Алпыс жасар Қамқадай.

Қуантар ма екен Құдайым

Біздей ғаріп пендесін,

Қабағым неге тартады-ай?

Тірі болса Сансызбай

Жетер уақыты боп еді,

Біздей ғаріп міскінді

Неге бір іздеп келмейді-ай?

Кешегі өткен Төлеген

Ақылға диқан кен ед

Елімнің ақын көсемі

Батыр Шеге деп еді.

Қайтейін, қайтейін,

Қайсыбірін айтайын,

Кешегі өткен Төлеген

Айтқан бір сөзі көп еді.

Сонда Шеге сөйлейді

Сөйлегенде бүй дейді:

– Асу да асу бел,– дейді,

Аса бір соққан жел,– дейді.

Мойныңды созып, Жібекжан,

Бері таман кел,– дейді.

Мен бір жауап айтайын,

Бұ сөзімді біл, – дейді.

Сансызбайға басшы боп

Іздеп келген өзіңді

Ақын Шегең мен,– дейді.

Әлгі болған Қыз Жібек

Алдап жүрген біреу деп,

Бұ сөзіне сенбейді,

Шеге тағы сөйлейді:

– Шын айтқан сөзге нанбасаң,

Жарқыным, саған не дейін.

Бекер деп білсең шын сөзді

Қасыңа қайтып келмейін.

Дұшпан деп білсең досыңды

Қапалықпен өлейін.

Мұсылманды қас көріп,

Жау қалмақты дос көрсең,

Расыңды айтшы, Жібекжан,

Ізімше қайтып жөнейін.

Сонда Жібек сөйлейді:

– Шын айтқан болсаң, әй, Шәке,

Соңыңда жүріп өлейін.

Ақылым танған уақытымда,

Кім екенін білейін.

Сансызбай қайда көрсетші,

Айналайын, Шәкежан,

Сөзіңе сонда сенейін.

Ат байлаған ақыр-ды,

Көк түскен жер тақыр-ды.

Көп дұшпанның ішінде

Атын айтсам білер деп,

«Ат қосшым кел» деп шақырды.

Сансызбайдың тұрғаны,

Бір шақырым жер еді.

Ер Шегенің дауысын

Естіп, танып біледі.

Асығып тұрған ер сабаз

Алла деп атқа мінеді.

Екі тұлпар жетелеп,

Ер Шегенің қасына

Іркілмей жетіп келеді.

«Жалғыз қайның келді» деп,

Батыр туған Шеге ақын,

Жібекке хабар береді.

Жарық алып Қыз Жібек

Сансызбайды көреді,

Көріп сонда сөйлейді.

– Алтыннан соққан қияғым,

Күмістен соққан тұяғым.

Құдай қайдан ұқсатқан

Көкесіне сияғын.

Жаратқан Алла жар болып,

Метки

Похожие статьи

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Кнопка вернуться наверх
Закрыть