Ғалымның хаты

Мәні өзгерген мақалдар 2

Құдияр Біләл

16-шы мақал

Келесі мақал: «Алтын көрсе періште жолдан таяды». Бұл мақал көбіне өзіміздің, не біреудің оғаш ісін ақтап алу үшін қолданылады. Соған орай адам баласының тура жолдан айнып, пенделікке бой алдыруы заңдылық сияқты әсер қалдырады. Бір жағы періштенің өзі жолдан тайып жатқанда, адам баласының оны-мұны пендешілігіне кешіріммен қарауға да болатын тәрізді. Алайда біз өзімізді осылай ақтауға тырысқан тұста хакім Абай періштенің алтынға зәру еместігін көлденең тартып, біздің дүниеге деген құлдық көзқарасымызды періште атымен бүркеуге болмайтындығын айтып, кейістік білдіреді. Демек…

Ой ұғынықтылығы үшін аталмыш мақалды тағы бір қаперге алайық. Сонымен бір салиқалы жиында аузы дуалы біреу: «Алтын көрсе періште жолдан таяды» деп айтты делік. Сол жиындағы көзқарас бойынша әлгі сөз мәні біз ойлағаннан мүлде бөлек болуы мүмкін. Енді мына бір жәйтқа назар аударайық. Ол өзі белгілі жәйт. Яғни, қай нәрсені де адам өз пейілінен табады. Егер «адам» деген түсініктің ауқымын кеңейтсек, ол қоғамдық, одан ұлттық көзқарасқа ұласады. Ашығын айтсақ, бағзылық (дін-мұсылман амандағы) ұлттық пейілдің өзгергенін кім де болсын жоққа шығара алмайды. Соған орай біз мақалдың негізгі мәнін де өзгеріске түсірдік. Болмаса алтынды көріп жолдан тайған періштені өз құлқымыз ыңғайына қарай бұрып алудың тіпті қисыны келмейді. Себебі, дін-мұсылман аман кездегі біздің ата-бабаларымыз адам баласының періштелерден үстем тұратындығын жақсы білген. Сондықтан алтынды көріп жолдан тайған періштенің үлгі тұтылуының еш жөні жоқ. Хакім Абайдың мақал мәнін түсінбегендерге кейістік білдіруі сондықтан.

Енді негізгі айтпағымызға ойысайық. Шынтуайтына келгенде, періштенің алтынды көрген кезде жолдан таятыны рас. Бұл деген, періште алтынды көрген кезде жолды айналып өтеді деген сөз емес. Ол тура мағынасында жолдан таяды. Енді сауал. Періште алтынды көрген кезде неге жолдан таяды? Жауап айқын. Себебі онда алтынға деген қажеттілік болады. Тағы да сауал. Періштеде алтынға деген қажеттілік қай кезде болады? Бұл сауалға жауап беру үшін әуелі періштенің жаратылыстық болмысына назар аудару керек. Ал назар аудардық. Білген жөн. Періштеде нәпсі болмайды. Ал қалау — нәпсіге тән. Осылайша мәселе мәні ашылғаннан кейін жолдан тайған періштенің нәпсіге иелік еткендігі мәлім болады.

Жалпы бұл мақалдың шығуына құранда айтылатын көктен түскен екі періште оқиғасы негіз болған. Алла оларға өздерінен адам баласының үстем екендігін ұғындыру үшін нәпсілік қалауды береді. Сол-ақ екен олар бірден жолдан таяды. Жолдан тайып қана қоймайды. Қылмысқа барады. Ал біз болсақ сол періштелерді үлгі тұтып, мақал мәнін өз ыңғайымызға қарай бұрып алғанбыз. Сондықтан да жөн сөзге көнбейміз. Себебі мәні өзгеген мақалдар біздің танымдық көзқарасымызды да өзгертіп жіберген.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-17

Келесі мақал: «Жаман айтпай, жақсы жоқ». Бір жақсы нәрсеге үміт етіп отырғанда соған керағар жаман сөз айтқан адамға қарата осы мақалды қаперге алып қоятынымыз бар. Осы мақалды тілге тиек еткеннен кейін жаманшылық айтқан, жаманшылық шақырған демей-ақ қоялықшы, адам кешірімге қол жеткізеді. Тіпті оған кешірімнің де қажеті жоқ. Себебі ол жақсылық болсын деп жаманшылықты айтып отыр ғой. Енді сауал. Әлгі мақалды осылай түсінгеніміз дұрыс па? Бір байқағанымыз, көп адам ол мақал мәнінің дұрыс-бұрыстығына онша бас қатыра қоймайды. Сондықтан да олар сауал қоюшыға қарсы былай деуге бейім тұрады:

«Сауал қоюшы жанашыр, бізді кешіріп қойыңыз, біз ол мақалды басқаша түсіне алмадық. Тіпті басқаша түсінгіміз де келмейді. Себебі бұл бір халықтың сан ғасыр бойы бастан кешіп, өмір тәжірибесінен өткізген, соған орай мақалдық мәнге айналған басты ұстанымының бірі».

Егер осы ойға келіссек, онда аталмыш мақалдың көңілге қонымсыз жақтарын ақтап аламыз ба? Жоқ!

Енді неге «Жоқ» дегенімізді айтайық. Біз әр мақал мәнін өзімізше түсінген сайын қайталап айтумен келеміз. Мақал мәнінің өзгеруі осы мақалды өмірге әкелген ата-бабаларымыздың емес, соны өзгерткен біздің кінәміз. Алайда біз оны әдейі өзгерткеніміз жоқ. Заман ағымы, қоғамдық өзгерістер бізді мақал мәнін солай түсінуге мәжбүрледі. Сол мәжбүрлік бізді, біздің ұлттық болмысымызды өзгертті. Болмаса біз ешқашан жаманшылық шақырмаған халықпыз. Біз ұрпағымызды: «Жақсы сөз айт», «Жақсы сөз — жарым ырыс» деп тәрбиелеген халықпыз. Егер біреу жазатайым жаман сөз айтып қалса: «Басыңа көрінсін», Жағыңа жылан жұмыртқаласын» деп бірден жақтырмай, іш тартып қаламыз. Енді келіп сол халықтың ұрпағы: «Жаман айтпай, жақсы жоқ» деуі мүмкін бе? Жалпы мұндай болмысымызға жат келеңсіздіктерді біз қалай, кімнен жұқтырдық?

Жә, ол бөлек әңгіме. Алысқа ұзамай-ақ, жаман сөз айтпаса ас батпайтындар айналамызда да өріп жүр. Шынтуайтына келгенде біз көп мақал мәнін солар ыңғайына қарай өзгерткеміз.

Енді негізгі айтпағымызға ойысайық. Білген жөн. Мақалдың әу бастағы нұсқасындағы «жаманды» сөзі жүре келе «жаманға» алмасып кеткен.  Соған орай біз жаманды айтпай, өзіміз жаман айтатын болдық. Егер жаманды айтып, өскелең ұрпақты тыймасақ, бізге жақсы қайдан келе қоймақ?! Сондықтан, әрине, жақсыға қол жеткізу үшін жаманды айтамыз. Ол жамандар көп қой. Әдепсіздік, көргенсіздік, үлкенді сыйламау, ішкілікке әуес болу… Осылай соза беруге болады. Сондай-ақ біреудің ала жібін аттаған жаман. Діннен бойын аулақ ұстаған адам жаман. Аллаға сенбеген адам жаман. Аллаға сенбеген адамдар баратын тозақ жаман. Міне, осы жамандарды айтып, жастарымызды одан тыйсақ, жақсы өзі-ақ келеді. Себебі… Дұрыс. «Жаманды айтпай, жақсы жоқ».

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-18

Келесі мақал: «Адамның басы — Алланың добы». Адам басына қиын-қыстау іс түскенде осы мақал қаперге алынады. Бұған қоса: «Адам айдаса бармайсың, құдай айдаса қалмайсың» деп қоямыз. «Алланың жазуы» деген түсінік те осы ойды толықтырады. Шынтуайтына келгенде бұл — біздің ұлттық діни танымымыздың негізі. Мән берсек, бұл мақалда Аллаға деген таным (ақида) да, иман (тағдыр) да тұр. Алайда соған жете мән беріп жатқан адам аз. Егер біз осы ыңғайдағы мақалдар мәнін жете түсінгенде бар ғой, жат діни ағымдар бізді ешқашан баурай алмаған болар еді.

Ой ұғынықтылығы үшін біз тілге тиек еткен мақал мәніне үңіліп көрелік. Әуелгі таным — ақида. Ақида — Аллаға деген сенім (таным). Ал біз оны қалай таныдық. Ол таным — осы мақалда тұр. Сонымен мақалда айтылатынындай, адамның басын Алланың добына телідік. Енді мына жәйтқа назар аударайық. Біздің басымыз доп. Доп болған соң ол сыртқы күш әсерінсіз қозғалысқа түспейді. Сонда ол «допты» қозғалысқа түсіретін кім? Жауап айқын. Ол — «доптың» иесі. Иә — Алла. Демек біз Алласыз өз бетімізше қозғалысқа (іс-әрекетке) түсе алмаймыз. Соған орай бұл мақал: «Алла сендерге күре тамырларыңнан да жақын» деген аяттың мәнін ашып тұр. Бұдан біз адамды тән емес, жан басқаратынын ұғамыз. Ал жан — руханият; жан — пайғамбарымыздың нұры; жан — Алланың 99 есім сипаты; жан — Алланың 8 субути сипаты. Міне, «допты» қозғалысқа түсіретін осы күш. Бір сөзбен айтқанда, бір халықтың бүкіл ұлттық діни танымы — ауызекі айтыла салған бір мақалының мәнінде тұр.

Енді келесі ойға келейік. Ол — тағдыр. Біз негізінде осы мақалды қаперге алғанда Аллаға деген сенімге (ақидаға) емес, осы тағдырға (ол да иман) мән береміз. Ал шынтуайтына келгенде бұл ең басты және оңды ұстаным. Болмаса тап осы жерден діни бөлшектену басталады.

Ұғынықтылық үшін айтайық. Доп болған соң оның тебілетіндігі кәдік. Ал біз ол допты адамның басы деп отырмыз. Тебуші де мәлім. Ол — Алла. Енді сауал. «Доптың» ұшып барып темір тор (түрме) ішіне түсуіне кім кінәлі? Осындай жағдайда бар кінәні тебушіге (Аллаға) аударатын діни ағымдар бар. Ал біз оны өз тағдырымыздан көреміз. Себебі біз тағдырға иман келтіреміз. Тағдыр — біздің қалауымыз. Ал ол қалауға бізді (допты) қозғалысқа түсірушінің (Алланың) қатысы жоқтығы белгілі емес пе? Иә, белгілі. Тек тағдырға иман келтіргендерге ғана белгілі. Соған орай біз басына іс түскен кімге де болсын: «Адамның басы — Алланың добы» деп жұбату айтып қоямыз.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-19

Келесі мақал: «Он бала бір әкеге жүк болмайды, бір әке он балаға жүк болады». Бір қарағанда бұл мақалдың мәніне үңілудің қажеті жоқ сияқты. Бәрі де түсінікті. Түсініктіден бұрын, мына өмірде жиі кездесетін жәйт. Жиі кездеспесе қарттар үйі бой көтермес еді. Оның үстіне қазір қарттар үйі зейнетақы есебінен заман ыңғайына қарай жаңа тұрпатта қызмет көрсете бастаған. Мұны мемлекеттік қолдау дейміз бе, жоқ әлде жоғарыда біз келтірген мақалдың қазіргі кезеңдегі заманауи көрінісі дейміз бе, қалай десек те шындықтан қашып құтыла алмайсың. Ал ол шындық — бір әкенің он балаға жүк болатындығы.

Енді сауал. Неге жүк болады? Жүк болатыны, осы мақалдың екінші нұсқасында ашық айтылады. Онда: «Бір әке он баланы асырай алады, ал он бала бір әкені асырай алмайды» делінген. Демек, бір әкенің он балаға жүк болатындығы, олардың жалғыз әкелерін асырай алмайтындығында екен. Әрине, бұған әлгі балалардың алған тәрбиесін, қоғамды, өскен ортасын, қала берді ұстаздарын жазғыруға болады. Оған бетімен кеткен ақпаратты, жүгенсіз интернетті, шетелдік киноны, ақыр соңында қауқарсыз билікті кінәлі етіп шығарамыз. Сонымен мақал мәні ашылды деп білеміз. Ал шынтуайтына келгенде…

Ұғынықтылық үшін аталмыш мақалға тағы да назар аударайық. Ал аудардық. Әуелі қаперге алатын нәрсе, он баланың бір әкеге жүк болмайтындығы. Оны мақалдың екінші нұсқасы да: «Бір әке он баланы асырайды» деп аңғартып тұр. Тағы да сауал. Сонда бір әке он баланы қалайша асырайды? Әлде ол әке басқа қоғамда, басқа ортада, басқа мектепте тәрбие алған ба? Жауап айқын. Жоқ. Егер мәселе шынымен тәрбиеде болса, онда он балаға қамқорлық таныта алған әке өз балаларына дұрыс тәрбие бере алмады деу қисынға келмейді. Сол әкенің өзі тәрбие алған өзге мектептерді айтпағанда.

Демек… Міне, мақалдың негізгі мәні осы жерде ашылады. Бақ де, шақ де, бұл жерде де діни таным тұр. Білген жөн. Он баланы асырау — әкеге берілген Аллалық бағдарлама. Ол бағдарлама бойынша әкеде: «Мен балаларымды асырап жатырмын» деген ұғым туындамайды. Ол өз ісін ешқашан міндетсімейді. Қайта өмір бойы: «Мен балаларымды өз қалауым деңгейінде қамтамасыз етуге қол жеткізе алмадым» деп уайымдаумен жүреді. Себебі ондағы — рухани міндет. Ал балардыкі — материялды. Сондықтан да олардыкі есепке құрылған. Егер балаларға рухани тәрбие берілсе, онда олар өз әкелерін ешқашан жүк деп ұғынбайды. Біздің «Қай мақалдың да шынайы мәніне үңілуіміз қажет» деп айта беретіндігіміз сондықтан. Бір ескерер жәйт. Біз айтып отырған рухани тәрбие, әкенің табиғи міндетімен үндес келеді. Ал ол енді бөлек әңгіме.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-20

Келесі мақал: «Екі жарты — бір бүтін». Бұл мақал негізінен әртүрлі жағдайларға байланысты күйеуінен не әйелінен айырылған адамдар қайта бас қосқан кезде, соларға қарата айтылады. Соған қарағанда біз өмірлік қосағынан беймезгіл айырылған адамды жарты адам санатына қосамыз. Демек, мақал мәнін солай түсінеміз.

Ол да дұрыс. Мақал мәні емес, екі адамның бас қосқаны дұрыс. Шынтуайтына келгенде, осы «дұрыс» деген тілеулестік пейіл мақалдың бастапқы мәнін өзгертіп жіберген. Егер біз бас қосқан адамдарды «бүтінделді» деп ойласақ, онда бұл мақалды енді үйленіп жатқан жастарға қарата да айтар едік. Бірақ олай емес қой.

Талай тойға барып жүрміз. Сол кезде той төрінде отырған екі жасқа: «Екі жарты — бір бүтін болдыңдар» деген тілекті естімеппіз. Алайда, мақалдың бастапқы мәнінің өзгеруіне орай оған «Ерлі-қатын — бір түтін» деген екінші сыңары қосақталған. Сонда мақал толықтай:

«Екі жарты — бір бүтін,

«Ерлі-қатын — бір түтін» болып шығады. Егер мақалдың алғашқы жолы шынымен-ақ екі адамның бір бүтін болғанын әйгілейтін болса, онда мақалдың екінші сыңары оларды «ерлі-қатын» деп қайта бөлмеген болар еді. Әйтсе де олардың түтіндері қосылғанын жоққа шығаруға болмайды.

Енді негізгі айтпағымызға ойысайық. Білген жөн. Екіге жарылып тұрған біздің өзіміз. Ол екі жарты — жан мен тән. Сол екеуі қосылған кезде, біз сол екеуін қоса алған кезде адам баласы бір бүтінге айналады. Хакім Абайдың «толық адамы» да сол бүтін.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-21

Келесі мақал: «Өлі арыстаннан тірі жүрген тышқан артық». Бұл өзі ауыспалы мағынасының өзінде өз орнын тауып қолданылып жүрген мақал деп айту қиын. Алайда бір жағы қай істе де шүкіршілік ету мағынасында айтылса, сәтті шыққан мақал сияқты әсер қалдырады. Енді, «жоқтан — бары жақсы» деген сияқты ғой. Дегенмен қай тұрғыда қолданылса да арыстан мен тышқанның неге қабат айтылатындығы шіли қаперге алына бермейді. Ең басты ұстаным — өліден тірінің артық тұратындығы. Соған орай тірі жүргеніміз үшін де осы мақалды бір қаперге алып қойсақ, артықтық етпейді.

Енді негізгі мәнге үңіліп көрейік.Мән берсек, мәселе арыстанда да, тышқанда да емес, тіршілікте. Соған орай біз: «Тірі адам тіршілігін жасайды» деп қоямыз. Тағы да қайталайық. Тек тірі адам ғана тіршілігін жасайды. Соған орай тірі адам атқарар тіршілікті (ал тіршіліктің мәні кең) өлі адам атқара алмайды. Мейлі ол арыстанға баланған ұлы тұлға болса да. Бұл тұрғыда аталарымыздан қалған тағы бір сөз бар. Ол: «Өлдің Мамай — қор болдың».

Ұғынықтылық үшін айтайық. Мамай — өлі арыстан, ал одан кейінгі аты белгісіз тақ иесі — тышқан. Бақ де, шақ де, Мамайға жүктелген міндетті бұдан кейін сол хандық құзыретті алған адам жалғастырады. Бұл жерде гәп адамда емес, тақта. Оған арыстан иелік етті не, жоқ әлде тышқан иелік етті не, құзырет, күш, қуат — тіршілік иесінде қалады. Өлі арыстаннан тірі тышқанның артық тұратындығы сондықтан.

Сонымен негізгі мәннің беті біршама ашылып қалғандай болды. Енді басты мәнге ойысайық. Ол — дін.  Ал арыстанға баланып отырған — дін иелері. Білген жөн, дін иелері — пайғамбарлар. Алайда пайғамбарлардың бәрі өмірден озды. Соған орай олар ісі кейінгі ұрпаққа мұраға қалды. Ол мұраның аты — Рух сұлтан. Міне, сол істі жалғастырушыларды біз тышқанға телиміз. Арыстанға баланған пайғамбарлардың қасында олар шынында да тышқандай-ақ қой. Бірақ тірі. Алайда «тышқандар» иелік еткен пайғамбарлық міндет (Рух сұлтан) оларды да даңқ тұғырына көтерді. Бұл тұрғыдағы тізімдер төрт халифаның басы Әбубәкірден бастап, қазақ даласында Қожа Ахмед Яссауи, Бекет аталарға келіп жалғасады.  Білген жөн. Ол міндет (Рух сұлтан) қиямет қайымға дейін алмасып отырады. Өлі арыстаннан тірі тышқанның артық тұратындығы сондықтан. Алайда оны біліп жатқан адам аз. Себебі, олардың қай-қайсысы да өлі арыстанды аңсайды да тұрады. Егер мына мақал өзінің шынайы мәнін жоғалтпағанда, олардың «тышқанды» мойындайтындықтары күмәнсіз еді. Себебі ол — тірі.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-22

Келесі мақал: «Ұстаздан шәкірт озар». Бұл мақал негізінен табыс биігіне көтерілген адамдарға қарата айтылады. Сондай-ақ белгілі бір жарыстарда жүлдеге қол жеткізген шәкірттерге қатысты қолдануға болады. Алайда ұлы ұстаздар қаперге алынған кезде, бұл мақал өзінің қолданыстағы мәнін жоғалтады. Мәселен, Аристотель, әл Фарабилер ұлы ұстаздар. Сондай-ақ біз хакім Абайды да ұлтқа  ұстаз тұтамыз. Бірақ олардың алдына түсіп жатқан шәкірт жоқ қой. Рас, әлгі тұлғалар танымдық көкжиегін одан әрі кеңейткендер болды. Олардың кей ойлары, кей көзқарастары жүзеге асты да. Бірақ біз олардың ешқайсысын да әлгі ұлы ұстаздар алдына шығармаймыз.

Келесі ой. Бәлкім бұл мақал тек мектепте тағлым берген ұстаздарға қатысты айтылатын шығар? Мәселен бір ұстаз шәкіртінің ғылым докторы, тағы бірінің ел басқаруы әбден мүмкін ғой. Сонда біз әлгі тұлғалы азаматтарды бағалағанда «Ұстазынан озды» дейміз бе?! Солай десек, әлгі тұлалардың мәртебесі асқақтай ма?

Жә, бұлай бірден жоғары өрлемей, ұғынықтылық үшін әуелі мақалдың тура мағынасына назар аударып көрелікші. Басы ашық жәйт. Мақалда ұстаз бен шәкірт қаперге алынады. Мақалға осы тұрғыда назар аударғанда, шәкірттің ұстаздан ешқашан оза алмайтындығы мәлім болады. Себебі… Жалғыз-ақ себебі бар. Шәкірт — қай кезде де шәкірт күйінде қалады. Ол озу үшін «ұстаз» сөзі өзінің мағыналық мәнін жоғалту керек.

Енді негізгі айтпағымызға ойысайық. Рас, шәкірт ұстаздан озады. Ал ол озудың мәні мүлде басқа. Байбына барсақ, ол — заманның озуы. Соған орай ұстазы жетпеген жерге шәкірті жетеді. Сол шәкірт арқылы ұстаз білімі ілгері озады. Мәселен, Әбу Ханифа Ханафи мәзhабының негізін салушы ұлы ұстаз. Сол мектеп күні бүгінге дейін жалғасын тауып келеді. Жүре келе осы мектеп негізінде тағы үш мәзhаб қалыптасты. Біз жоғарыда тілге тиек еткен мақалды қаперге алсақ, осы жерде: «Ұстаздан шәкірт озды» деп жіберудің қисыны келіп-ақ тұр. Бірақ ондай ой дін ғұламаларының басына ешқашан келген есес. Қайта ол кісі Имам ағзам, яғни Ұлы имам деп дәріптеледі. Демек біз ұстаздан шәкіртін оздырып, ұстаздар мәртебесіне көлеңке түсірмей-ақ қоялық. Шынтуайтына келгенде бұл мақалды айтқаннан ұстаздар мәртебесіне көлеңке түсіп те жатқан жоқ. Себебі… Дұрыс. Мақал өзінің әу бастағы мәнін жоғалтқан.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-23

Келесі мақал: «Соқыр көргенінен жазбайды». Бұл мақал негізінен өз дегенін жөн көріп, айтқанынан қайтпай қоятын адамдарға қарата айтылады. Сонымен қатар өзге де уақыты өткен, жұрттың бәрі білетін белгілі оқиғаларды, мағлұматтарды, деректерді келсін, келмесін қайталап, өзгелердің мазасын алатындар да осы мақалдан сырт қалмайды. Алайда бір қызығы, сол мақалдың қаперге алынуына себепкер болып жатқандардың ешқайсысы да соқырлар санатына қосыла қоймайды. Тіпті бұрын соқыр болып, кейін көзі көріп кеткен де бірі жоқ. Соған қарағанда аталмыш мақал тура мағынасында ешқандай мәнге ие емес-ау деп ойлап та қоясың. Егер солай болғанда…

Жә, көкейдегі ойды ашып айтайық. Ол үшін әуелі соқырдың неліктен көргенінен жазбайтынын өзіміз ұғып алайық. Әуелгі күмән — соқырдың көретіндігі. Егер ол бұрын көрсе, «Соқыр болып қалған адам» деген сияқты оның әу баста көргендігі мақалдың қолданылу барысында аңғарылып тұруы керек еді. Сонда біз: «Қайтсын байғұс, бұрын көргенін айтады дә» деп оның өзеуреп өз дегенінен қайтпай қойғандығына түсіністікпен қарар едік.

Осы ойға үндес бір тәмсіл бар. Бір туғаннан соқыр адамның көзі бірде ойда-жоқта ашылып кетіпті де іле қайта көрмей қалыпты. Алайда сол қас-қағым сәтте бір қоразды көріп үлгеріпті. Содан әлгі байғұс қай әңгімені тыңдаса да: «Сонда сіздің айтып отырғаныңыз қоразбен салыстырғанда қандай?» деп сұрайтын көрінеді. Егер біз тілге тиек еткен мақалда осы соқыр қаперге алынса, онда мақал мәні де біршама ашыла түсер еді. Себебі, көзбен көру — материялды түсінік. Сондықтан да оған руханият мәнін ешқашан түсіндіре алмайсың. Ол қалай айтсаң да өз көргенінен жазбай тұрып алады. Себебі, соқыр.

Енді негізгі айтпағымызға ойысайық. Білген жөн. Аталмыш мақалда қаперге алынатын адам да тап сондай материялды көзқарастағы соқыр адам. Оның да көретіні тек қана «қораз». Қораз деп отырғанымыз енді мына материялды әлем ғой. Байыбына барсақ, бұл жерде де жан мен тән ұғымы алға шығады. Сондықтан да рухани көзі жабық адамның бәрі соқырлар санатына қосылып кетеді. Соқырдың көргенінен жазбайтыны сондықтан.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-24

Келесі мақал: «Кәрі түйе ойнақтаса, жұт болар». Бұл мақал негізінен жасы келген адамның орынсыз іс-әрекетіне орай қолданылады. Енді әлгі адам өзіне жараспайтын іс-әрекет жасайды дә. Ал ол іс-әрекет: «Күлсең, кәріге күлдің шеңберіне сыймайды. Тура әлгі жұт болатындай-ақ оғаш іс. Егер ол адам мына мақалдың шынайы мәнін білгенде, бәлкім, ондай оғаш іске бармас па еді, кім білсін?!

Ал ол қандай мән? Ол үшін әуелі мақалдың тура мағынасына үңіліп көрелік. Басы ашақ жәйт. Бұл мақал төркінінен ырым-жырым іздеудің қисыны келмейді. Себебі, жұттың болу-болмауының кәрі түйе ойнақтауына түк те қатысы жоқ. Алайда кәрі түйенің ойнақтауы — жұттың белгісі. Себебі, одан өзге мал жоқ. Ал кәрі түйе қолға қарап қалған соң аман қалған. Әйтсе де негізгі мән жұтта тұр. Жұт болды деген сөз… Ол енді белгілі. Бар жиған-терген сол жұтпен бірге кетеді.

Енді негізгі айтпағымызға ойысайық. Сонымен ортада кәрі түйеге балаған адамымыз «ойнақтап» жүр. Енді ойнақтаудың мәні кең ғой. Дегенмен соның қай-қайсысы да тура «жұт боладының» керін келтіріп-ақ тұр. Ал жұт болса не болады? Ол — белгілі. Әлгі «кәрі түйе» бар жиған-тергенінен айырылады. Біз ол жиған-тергенді иман деп білеміз. Ал мақалдағы түйенің кәрі болатыны, оған бұл өмірде жас адамдарға берілетін мүмкіндік қайта берілмейді. Берілер-ау, бірақ соған ғұмыры жетпейді. Сондықтан да оның «ойнақтауы» жұтқа телініп отыр. Ал түйенің орнына өзге малдың қаперге алынбауы, мына оғаш іс өңкиген түйедей көзге жүдә ұрып тұр дә. Түйе соған орай таңдалған.

Алда бір «жұт» бар. Себебі, кәрі түйелердің ойнақтауы жаман…

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-25

Келесі мақал: «Күш атасын танымас». Бұл мақал әккі қарсыласын, не болмаса өзінен анағұрлым салмағы басым адамды жыққан палуанға қарата қолданылады. Солай бола тұра күш атасының кім екендігіне ешкім де бас қатырған емес. Алайда ауызекі тілде: «Күш атасы — Қажымұқан» деп қоятынымыз бар. Сонда қалай, бұл деген әлгі арқасы жер иіскемеген палуанның Қажымұқанды білуі міндетті емес деген сөз бе? Әлде бұл егер ол палуан белдесе қалған жағдайда өзінің туған атасын да алып ұрады дегеннің кері ме?! Қалай десек те әлгі қара күш иесінің дүлейлігін жоққа шығаруға болмайды. Шынтуайтына келгенде мақалдың негізгі мәні сол дүлейлікте тұр.

Жалпы біз бұл мақалды тілге тиек еткенде ол дүлейлікті мүлде қаперге алмаймыз. Сондықтан да қара күш иесін абырой биігіне көтеруге бейім тұрамыз. Егер аталмыш мақалды қолданбас бұрын өзімізге: «Күш — атасын неге танымайды?» деген сауалды қойсақ бар ғой, онда атасын танымаған күштің соқыр екендігін аңғарар едік. Оның дүлей болатындығы сондықтан. Демек, мақалдың бастапқы мәні біз ойлағаннан мүлде басқа.

Енді негізгі айтпағымызға ойысайық. Білген жөн. Күштің иесі (атасы) — жан. Ал бұлшық етін бұлтыңдатқан тән оны ешқашан таныған емес. Егер таныса бар ғой… Кей спортсмендердің күш атасын таныған кейіп танытып, сұқ саусағын көкке қарап шошайтып қоятындары бар. Байыбына барсақ, бұл мүлде қате түсінік. Басын ашып айтсақ, уахабилік таным. Білген жөн. Күш атасы сыртта емес, өзіңде тұрады. Оның аты — жан. Қазақша атауы — әруақ.

МӘНІН ЖОҒАЛТҚАН МАҚАЛДАР-26

Келесі мақал: «Ымды білмеген дымды білмейді». Бұл мақал көбіне біреуге қапа болған кезде айтылады. Қапа болатын да жөні бар. Сын тезіне түскен досқа көмек қолын созайын деп қанша ым қақсаң да түк қақпайды дә. Егер қақса бар ғой, иә, барлық сауалдар өз шешімін тапқан болар еді. Себебі, ол ымда оған қажетті жауаптың бәрі тұр. Егер ол ым соншалықты айқын болмағанда, біз оны сол үшін дымды білмейтіндер санатына қоспаған болар едік.

Енді ым туралы осындай түсініктен кейін сол ымның қандай құпияны ішіне бүккеніне назар аударып көрелік. Айтпақ ойымыз ұғынықты болу үшін әлгі ымды барынша қарапайым тілмен түсіндіруге тырысайық. Мәселен біздің көмегімізге зәру адамға: «Ми адамның қай жерінде орналасқан?» деген сауал қойылды делік. Соған орай ым қағушы, әрине, басын ұстайды. Бірақ ана маубас оны жүдә қақпайды дә. Бұған енді қалай ренжімессің. Шынында да тап  осындай ымды білмеген адамның өзге бірнәрсені біле қоюы неғайбыл. Сондықтан да ондай адамға қарата: «Ымды білмеген дымды білмейді» делінеді.

Алайда бір нәрсеге назар аударған жөн. Біз жоғарыдағы ымға қатысты мысалымызды мақалдың негізгі мәніне қатысты қолдандық. Болмаса мақалдың қазіргі қолданыстағы түсінігінде ымның бәрі тап сондай ұғынықты емес. Сол үшін де ондай ымды білмегеннің бәрін дым білместер қатарына қоса беруге болмайды. Болмаса біз ым түгілі бір-бірімізді тілсіз де ұғмыз. Шешесі ғана түсінетін мылқаудың тілі өз алдына. Хакім Абай айтпақшы: «Ғашықтың тілі — тілсіз тіл, көзбен көр де ішпен біл». Сонда осыншалықты қабілетке ие адам баласының соншалықты ұғынықты ымды түсінбей қалуының себебі неде?

Бұл сауал жауабы мақалдың негізгі мәнінде тұр. Ұғынықтылық үшін әуелі мына жәйттарға назар аударайық. Мәселен, біз көреміз, сөйлейміз, есітеміз, жүреміз… Осылай өз бойымыздағы адами қасиеттерді санамалай беруге болады. Мән берсек, соның бәрі ым. Жанның ымы. Ол осылайша ым қағу арқылы өзінің бар екендігін, оның бәрі Аллалық сипат екендігін бізге ұдайы білдірумен келеді. Бірақ біз оған ешқашан назар аударған емеспіз. Енді осындай ымды түсінбеген адамды бірнәрсе біледі деге бола ма?! Әрине, болмайды. Сондықтан да мақалды еріксіз тағы да қайталауға тура келеді. Иә, «Ымды білмеген дымды білмейді».

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-27

Келесі мақал: «Өзің білме, білгеннің тілін алма!». Бұл енді бастапқы мәнінен жүз пайыз басқа бағытқа бұрылып кеткен мақал. Мақал да емес, қарғыс. Біз солай түсінеміз. Соған орай өз дегенінен қайтпай, өзеуреп қоймағандарға қарсы: «Өзің білме, білгеннің тілін алма» деп қоямыз. Бәріміз білеміз. Бұл өзі өте үлкен қарғыс. Соған орай бұл мақалды қаперге алған кезде көбіне әлгі адамға тіке бағыштамай, «дегендей» дегенді қосып айтамыз. Енді қанша дегенмен біреуді өзімдікі жөн дегені үшін қарғай салу оңай дейсің бе? Бұл мақалдың ауыспалы мәніне деген күмән осы жерде туындайды.

Енді сауал. Сонда осыншалықты қарғыс арқалайтындай ол адам кім? Егер мақал мәнін оған бағышталған адамға қарап топшылайтын болсақ, ол енді тек өзінің білгенін жөн дейтін адам. Егер біз мақал мәнін солай түсінсек, көпшілік пікірімен келіспей, өз дегенін жөн көрген адамның бәрін қарғай беретін болғанымыз ғой. Сонда бұл деген «Біз пікір алуандығын мүлде қаперге алмаймыз» деген сөз бе? Мәселен, тарихшылар айтысқан кезде жүз жылға, кейде бір ғасырға дейін шатасып жатады. Бірақ өз дегендерінен де қайтпайды. Сонда оларды да тап осылай қарғаймыз ба?!

Көңілде күмән қалмас үшін бұл мақалды тағы кімдерге қарата қолданатындығымызды ойланып көрелікші. Өзгені қайдам, өз басым тап осылай кімді қарғауға болатындығын білмей отырмын. Демек…

Енді әңгіменің ашығына келейік. Білген жөн. Бұл мақал қарғыс емес, Алланың жолына бет бұрған адамға берілетін бата. Ұғынықтылық үшін әлгі тілін алуға болмайтын «білетіндердің» кімдер екендігінің басын ашып алайық. Басы ашық жәйт. Олар — біз тіршілік етіп жатқан қоғамды (дәуірді) ілгері жылжытатын ақыл-ой иелері. Олардың діннен алшақ адамдар екендігі әмбеге аян. Ал діни көзқараста бұл дәуірдің соңғы шегі — қиямет қайым. Мәселе осылай сараланғанда әлгі «білетіндердің» қиямет қайымды жақындатушылар екендігі мәлім болады. Сондықтан да Алла жолына бет бұрған бата алушыға ұстазы: «Әлгілердің білгенін білме (өзің білме), әрі олардың (білгеннің) тілін, ақылын алма» деп бата береді. Бір сөзбен айтқанда, білгеннің соңына ерсең құрисың. Оның үстіне солардан бірнәрсе білсең, тура жолға түсуің өте қиын болады. Соған орай мақалда «білмеге» басымдық беріледі. «Өзің білме!» деп қадап айтылады.

Қайталап айтайық, бірнәрсе білген адамның тура жолға түсуі өте қиын. Соған орай: «Бір молда мұсылман болғанша, ауам (ешнәрсе білмейтін) адам әулие болады» делінеді. Мәселен пайғамбарлар соңына да әуелгі кезеңде тек ешнәрсе білмейтін адамдар ерген. Мақалдағы «Өзің білме» тілегі солардай бол деген сөз. Ал «білетіндер» өздерінің сол білгендерінен арылғаннан кейін барып пайғамбарларды мойындауға қол жеткізеді. Себебі білетіндері (заманауи білім) жолына ұдайы көлденең жатып алады. Өз басым заманауи біліммен Аллатану шыңына көтерілген адамды көрген жоқпын. Соған орай бата алушыға «Білгеннің тілін алма» деген тілек қоса айтылады. Ең бастысы — біздің пайғамбарымыз Мұхаммед Мұстафа (сғс) да әлгі білетіндер санатына қосылмайды. Тіпті ол «білімнің» бір әрпін де үйренбеген. Бұл «үйренбегенді» «Шайтан құрған торға түспеген, мына жалған әлемнің «өркениет жетістіктері» делінетін қызылды-жасылды тіршілігіне мойын бұрмаған, білгендер тіліне еріп былғанбай, саф таза жаратылыстық қалпын сақтаған» деп түсінген жөн.

Соңғы сөз. Басын ашып айтайық. Қай заманда да білмейтіндер санатына тек сопылар жатқан. Және де өздерінің ешнәрсе білмейтіндіктерін бірден мойындайтындар да солар. Сондықтан да сопылық жолдың алғашқы тағлымы: Ештеңе білме! Сонда ғана білуші әлеміне өтесің. Ал ол білуші — Алла. Екінші тағлым: Білгеннің тілін алма! Егер тілін алсаң, жоқтық әлемінен шығып, қайтадан бірнәрсе иеленгендер санатына қосыласың. Соған орай Ишандар мүрит болуды ниет етіп алдына келген адамға: «Әуелі бар білгеніңізді есік алдындағы қоқыс салғашқа тастап келіңіз» дейді. Бұл — «Өзің білме!» деген сөз. Одан кейін: «Білім алу мақсатында жиған-терген кітаптарыңызды таратып жіберіңіз» дейді. Бұл деген: «Білгеннің тілін алма!» деген сөз. Біздің аталмыш мақалды бата деуіміз сондықтан.

Әрине, біздің бұл айтқанымызды жұрттың бәрі қабылдай бермейді. Себебі, олар да бірнәрсе біледі дә.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-28

Келесі мақал: «Өзіңде жоқ болса, әкең де жат». Бұл да хакім Абайдың сынына ұшыраған мақал. Мақалдың негізі біз осыған дейін тілге тиек еткен «Малдының жүзі -жарық…» дегенге келеді. Соған қарағанда біз малды жүдә жақсы көреді екенбіз дә. Енді әкең де сені алдыңдағы малыңа қарап бағаласа, бұлай демеске шараң да жоқ.

Жә, бірден олай қатты кетпейік. Әуелі «өзіңде жоқ» нәрсенің басын ашып алайық. Бәлкім ол дүние-мүлік емес шығар. Алайда «Айына араласпаса, ағайын жат» деген де бар. Бәлкім аталарымыз қолдың кіріне балаған әлгі мал-мүлік әкемен жақсы қарым-қатынас орнату үшін қажет шығар. «Сол дүниесі бар болғырдың қолымызда болмағанынан кейін ғой, әкенің жат болып кететіні» десек өзімізді, өзімізді қойшы, әлгі қолымызда ештеңеміз болмағаны үшін қисайып қала беретін әкемізді ақтап аламыз ба? Шынтуайтына келгенде біз оны неге ақтауымыз керек?! Мақалда бәрі ашық айтылып тұр. Иә, бұрынғылар дұрыс айтады. «Өзіңде болмаса, әкең де жат».

Шынтуайтына келгенде, мұндай түсінік Батыс әлеміне тән. Біздің де ойлау жүйеміз солармен үндесе түскен сайын бұл мақалдан біз де пәлендей әбестік көрмейміз. Себебі, мәні өзгерген мақалдар бізді солай тәрбиелеуде.

Енді мақалдың негізгі мәніне ойысайық. Білген жөн. Айтылар ой шындыққа үйлескенде ғана мәселе мәні ашылады. Ал енді баланың қолына қараған мына мақалдан қандай шындықты көруге болады?! Егер әр ата — ана өз балаларын қолындағы дүниесіне қарап бағаласа, онда олар ауру-сырқау, мүгедек балаларын далаға тастайтын шығар?! Енді сауал. Жалпы ата-ана өз балаларын не үшін жақсы көреді? Құдайдан не үшін бала тілейді? Әке сәби баласын қолына алып еміренген кезде «Осы баламның дүниесі көп болады-ау» деп ойлай ма?! Мақұл, ол кезді баланың сәби шағы делік. Ой ұғынықтылығы үшін айтайық. Яғни, әлгі бала өсті делік. Соған орай әкенің баласына деген бастапқы көзқарасы, әкелік махаббаты өзгере ме?! Жалпы ол әкеге баласы жас кезде керек болмаған дүние, енді қартайған кезде қажет болып қалды, қажет болғанда ол әкенің балаға деген махаббатынан да асып кетті дегенге сенуге бола ма?!

Біз бұл сауалдарды мақалдың шынайы мәнін ашу үшін өзімізге қойып көрдік. Жауап айқын. Әке — қай кезде де әке. Демек, бар кәкір мақалдың өзгерген кейінгі мәнінде. Ой ұғынықтылығы үшін аталмыш мақалды тағы да қайталайық. Сонымен: «Өзіңде болмаса, әкең де жат». Егер айтылар ойға мән берсек, жаттану әкеден емес, өзіңнен бастау алады. Ол солайша біртіндеп әкеге де жетеді. Ал ол ой-сана қай кезде өзгереді. Дұрыс. Адамнан иман кеткенде. Демек әлгі баланың өзіндегі жоқ нәрсесі — иман.

Нұх пайғамбарды қаперге алайық. Баласы кемеге мінуден бас тартты. Әке байғұс шырылдауда. Соған орай ол Аллаға да: «Балам менен ғой. Құтқара гөр!» деп жалбарынды. Алла болса: Ол — сеннен емес» деп жауапты қысқа қайырды. Бұл жерде де біз жаттанудың баладан бастау алғанын көреміз. Оған себеп — иманның жоқтығы. Соған орай ата-бабаларымыз: «Өзіңде жоқ болса, әкең де жат» деп қояды.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР

Келесі мақал: «Қасқырды қанша асырасаң да орманға қарап ұлиды». Осы мақал қаперге алынғанда біз: «Қасқыр қолға үйренбейді. Оны қанша асырасаң да орманға қарап ұлуын қоймайды» деп қомыз. Егер айтылған сөз мәнін осылай түсінсек, онда ол өзіндік мақал мәнін жоғалтады. Сондықтан да біз оның негізгі мәні ауыспалы мағынада деп ойлаймыз. Соған орай нәсілі, тегі бөлек адамның өзіміздің ортамызға сіңісіп кете қоймайтындығын да осы мақал арқылы қаперге алып қоямыз. Демек бұл — мақал.

Енді негізгі мәнге үңілейік. Білген жөн. Қазақ қасқырды киелі аң санатына қосады. Нақтыласақ, тотемдік мәнге ие. Кезінде қасқыр бейнесінің туда көрініс табуы сондықтан. Ол бөрілі байрақты біз әлі күнге дейін дәріптейміз. Оған өзіміз іштей мақтан тұтатын «қасқырдан тарағанбыз» деген ұғымды қоссақ, қасқыр мәртебесі тіпті асқақтап кетеді. Алайда, мына мақалдан қасқырға деген ондай құрмет аңғарылмайды. Демек…

Білген жөн. Мақалда қаперге алынатын қасқыр — біздің нәпсіміз. Біз соған өмір бойы қызмет етеміз. Асырыраймыз. Бірақ қанша асырасақ та одан достық пейіл күтуге болмайды. Оның қалауы — орман. Орман — қасқырдың өз мекені. Ол мекен — мына әлем. Ал біздің, яғни жанның қалауы басқа. Өкінішке қарай біз өмір бойы жанға емес, тәнге (нәпсіге) қызмет етіп келдік. Асырадық. Ал ол…

Метки

Похожие статьи

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Кнопка вернуться наверх
Закрыть