Ғалымның хаты

Мәні өзгерген мақалдар 3

Құдияр Біләлдің жазбаларынан

31

Келесі мақал: «Жалғыс ағаш орман болмас, жалғыз кірпіш қорған болмас». Кейде «болмастың» орнына «емес» деп те айтылады. Біз «еместі» қолданбадық. Себебі, «Жалғыз ағаш орман емес» десек, оның орман болатындығына біреу таласып жатқандай әсер қалдырады. Оның үстіне жалғыз ағаштың орман емес екендігі кімге де болсын мәлім ғой. Ал «болмаста» мән бар.

Әуелгі түсінік. Әуелгі емес, мақалдың біз қолданып жүрген мәні: «Жалғыз жүріп жол тапқанша, көппен бірге адас» дегенге келеді. Соған орай негізінен көпшіліктен оқшауланған адамға қарата қолданылады. Осы ой басым болғандықтан «Жалғыз кірпіш қорған болмас» деген екінші сыңары мақал мәнін бекемдеу үшін кейіннен қолданыла бастаған. Соған орай негізгі мән қолданыстан шыққан. Ал ол қандай мән?

Мақалдағы ескерілер ең басты жәйт, ағаштың жалғыздығы. Сондықтан да ол орман бола алмайды. Ал мақалдағы мән: оның орман болуын қалау. Бір жағы өкініш те бар. Соған орай жалғыз ағашқа орман бола алмайтындығы ескертіледі. Демек, басты мақсат – орман болу.

Енді негізгі айтпақ ойымызға ойысайық. Басы ашық жәйт. Мақал – адамға ой салу мақсатында айтылған. Соған орай біз жалғыз ағашты, жалғыз адам деп қабылдаймыз. Оның үстіне, әр адам жалғыз. Мәселе мәніне осылай үңілгенде, ол жалғыз адамға ұлт та, халық та орман бола алмайды. Ол қалың қауым ортасында болса да жалғыз. Себебі, жаратылысы солай. Солай бола тұра оған жалғыз қалуға болмайды. Болмайтындығы, осы мақал арқылы түсіндіріледі. Соған орай әр адам жалғыз ағаштың орман болмайтындығын қабыл алады. Қабыл алған соң барып орманға қосылады. Егер қабыл алмаса, жалғыз ағаштан белгі де қалмайды. Ал орман – мәңгілік.

Ұғынықтылық үшін енді негізгі мәнді ашайық. Білген жөн. Жалғыз ағаш – әр адам баласындағы жан. Ол жан руханиятқа (орманға) қосылғанда ғана Алламен үндеседі. Шынтуайтына келгенде, ағаш пен орманның арасында ешқандай айырмашылық жоқ. Жаратылысы да, қасиеті де, негізі де бір. Солай бола тұра жалғыз ағаш орман бола алмайды. Көк тіреген шынар болса да. Адам да солай. Сондықтан кімнің де болсын білгені жөн. Бар мән – руханиятта (орманда).

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-32

Келесі мақал: «Көршің соқыр болса бір көзіңді қысып жүр». Сонымен қатар бұл мақал «Жолдасың соқыр болса, сен де бір көзіңді қысып қой» деп те айтылады. Жалпы екеуінің де айтар ойы бір. «Өз артықшылығыңды пайдаланып, көршіңнің, не жолдасыңның алдына түспе» деген мағынада қолданылады. Алайда осы ойды айту үшін көршіні соқыр ету онша қисынға келмейтін тәрізді. Енді «Кембағал деп кемсітпей, көршіңнің көңіліне қарап жүр» десе де болады ғой. Демек, гәп – соқырлықта. Яғни, айтылар ойға соқырлықтың қатысы бар. Әрине, тура мағынасында емес. Соқырдың қасында көзді қысу… Бұл енді көңіл аулау емес, таза мазақ. Солай бола тұра әлгі мақалды арқалансақ, бір көзімізді қысып жүруге тура келеді. Болмаса соқыр сөзі қаперге алынбас еді.

Соқыр демекші, мақалда тек бір көзді қысу қажеттілігі ескертіледі. Ал көршің мен жолдасыңның қай деңгейде соқыр екендігінен толық ақпарат жоқ. Оның үстіне ауызекі тілде бір көзі жоқ адам да соқыр санатына қосыла береді. Ең бастысы – көрші көңілін аулауы тиіс адам тек бір көзін ғана қысуы тиіс. Демек…

Жә, шіли тәптіштеңкіреп кеттік. Шынтуайтына келгенде, негізгі мән – рухани көз соқырлығында. Ол көзді біз «көкірек көзі» деп те атаймыз. Жалпы тек материялды көзқараста ойлайтын адам рухани мәселелерге онша бас қатыра қоймайды. Біз айтып отырған рухани мәселе, ол енді өз алдына бір әлем. Ол әлемге көкірек көзі ашылған адамдар ғана назар салады. Ал көрші болса ол әлемді бар деп білмейді. Сондықтан онымен көршілік қарым-қатынаста мәміле жасау үшін бір көзіңді қысып жүруге тура келеді дә. Мақалдың да негізгі айтпақ ойы сол.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-33

Келесі мақал: «Бетің қисық болса, айнаға өкпелеме!». Бұл – кінә да, ағаттық та өзіңде тұратындығын аңғартатын мақал. Тіпті кінәні өзгеге арту қисынға келмейді. Бәрі де тура айнадағыдай көрініс тауып тұр.

Біз аталмыш мақалды осылай түсінеміз. Ал шынтуайтына келгенде… Ұғынықтылық үшін мақалдың айтпақ ойына емес, әуелі жекелеген сөздеріне мән беріп көрелік. Сонымен, бетті өзіміз делік. Ал біз өзіміздің бет-әлпетіміздің қандай екендігін жақсы білеміз. Сондықтан да айнаға назар салғанда ол жерден өзге адамның бейнесі көрініс береді деп тіпті ойламаймыз да. Ойламаған соң, әрине, айнаға өкпе арту бекер. Жалпы сондай ойдың келуінің өзі бекер. Демек, айнаға қараған адамның оған өкпе артуы қисынға келмейді. Беті қисық болса да. Мәселені осы тұрғыда саралағанда, біз ұғынған мақалдың мәні мен мақал мәтіні бір-бірімен үйлеспейтіндігіне көзіміз жетеді. Жалпы «Бар кінә өзіңде тұрғандықтан оны өзгеден көрудің қажеті жоқ» деп айту үшін қисық бет-әлпетті айнаға үңілту не үшін қажет болғаны мүлде түсініксіз. Соған орай біз мақал мәніне басқаша назар аудару қажет деп білеміз.

Білген жөн. Мақалда айтылатын бет – осы әлем. Ал айна – жаратылыстық негіз. Ол негізді Алла десе де болады. Ал адамның жаратылысы әрқилы. Яғни, ол – ғайып. Бізден тыс. Бір сөзбен айтқанда, біз өмірге бет-әлпетіміздегі кем-кетікті айтпағанда, тіпті қай ұлт, қандай нәсіл болып келетіндігімізге де жауапты емеспіз. Сондықтан Алланың өзімізге бергенін қабыл аламыз. Аталмыш мақал да соны қабыл алу қажеттілігін ескертіп тұр. Шынтуайтына келгенде, беттің қисықтығы, бізге берілген сынақ. Сондықтан да ол үшін айнаға (негізге, Жаратушы иеге) өкпелеуге болмайды.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-34

Келесі мақал: «Қалауын тапса, қар жанады, сұрауын тапса, адам баласының бермейтіні жоқ». Бұл – хакім Абайдың сынына ұшыраған мақалдың бірі. Өз қара сөзінде Абай атамыз қазақ бойына дендеп еніп бара жатқан сұрамшақтық мінезді жеріне жеткізе мінейді. Біреуге алақан жайғанша, малды жерден, не болмаса төгілген терден сұрау қажеттігін қаперге салады. Демек мақалдың мәні: «Бай-бағландардан есебін тауып нәпаха тапқанның айыбы жоқ» дегенге саяды. Ал ол «нәпаха» – сұраушының шеберлігіне байланысты екендігі мақалда ашық айтылады. Тіпті ол сұрау егер қалауын тапса қардың да жанатындығымен шендестіріледі. Бұдан кейін біреуге алақан жаймай көр! Осы мәні өзгерген мақал қазақтың мінезін өзгертті. Барлық жерде біреудің дүниесіне көз сүзетіндер көбейіп кетті. Соған орай хакім Абай да бұл мақалды «Нағыз құдай ұрған сөз осы» деп сынға алды.

Өткен, өтті. Біз өзіміздің «дін, мұсылман амандағы» байырғы болмысымызды қайта іздей бастадық. Кей мақалдардың түп мағынасына үңіле бастағандығымыз да сондықтан. Соның бірі – осы мақал. Бұл мақал кейде бір-біріне жапсарсыз бөлек те айтылады. Алайда мағынасы бір.

Ұғынықтылық үшін әуелі аталмыш мақалдың айтар ойына тағы да мән берейік. Алғашқы ұғым: «Қалауын тапса қар жанады». Шынында да егер қалауын таппаса жай ағаштың да жануы қиын. Ал егер қалауын тапса… Білген жөн. Бұл түсініктегі қалаумен қар ешқашан жанбайды. Егер әлем жұртшылығы біздің «қарды отқа жағуға болады» деген түсініктегі халық екендігімізді білсе бар ғой, онда бір күнде сайқымазақ Борат әжуәлағандай ел санатына қосылып кетер едік. Бірақ солай бола тұра ата-бабаларымыздың «Қалауын тапса қар жанады» деп айтқандығын жоққа шығаруға болмайды. Демек…

Білген жөн. Бар ғылым – дінде. Ол ғылымға бүгінгі біз ұстанып жүрген дін қол жеткізе алмайды. Тіпті ешкім де дінде ғылым бар деп те білмейді. Ал біздің есекке мініп жүрген қарияларымыз сол ғылымды білген. Білген соң да «Қалауын тапса қар жанады» деген. Білген жөн. Бұл жердегі қалаудың мәні біз ойлағандай емес. Қалау – қардың негізі. Егер соны тапсаң, қардың формасын өзгертіп жіберуге болады. Бұл түсінікке кванттық физиктер енді-енді келіп жатыр. Ал біздің аталарымыз оны баяғыда білген.

Енді айтылар ойдың жалғасына келейік. Ол – мына ойдан да керемет. Себебі ол ой – біздің дәстүрлі діни ұстанымымыздың негізі. Сонымен аталарымыз: «Сұрауын тапса, адам баласының бермейтіні жоқ» деді. Демек сұраушы өз қалауын алу үшін сұрауын табу керек. Білген жөн. Қай мұсылман да өз қажетін тек Алладан сұрайды. Соған орай ата-бабаларымыз: «Адамнан сұрағанның екі көзі шығады, ал Алладан сұрағанның екі бүйірі шығады» деген тағы бір мәтелді өмірге әкелген.

Енді негізгі айтпағымызға ойысайық. Біздің діни түсінікте адам өзін таныса, Алланы да таниды. Бұдан Алланың адамның өзінде екендігі мәлім болады. Тек соны табу керек дә. Егер тапсаң бар ғой, мақалда айтылатынындай, адамның бермейтіні жоқ. Мұсылмандар арасында соны тапқан бірден бір ел бізбіз. Өкінішке қарай оны түсініп жатқан адам аз. Мына мақалдың бастапқы мәнін жоғалтуы да сондықтан. Білген жөн. Адамның асылы – рух. Біздің қалауымызды, яғни сұрағанымызды беретін сол

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-35

Келесі мақал: «Малым – жанымның садағасы, жаным – арымның садағасы». Бұл енді намысты жанитын мақал. Мақал мәнінен адамның ары, намысы тапталмас үшін жанды да қиюға болады деген ұғым туындайды. Оған талас жоқ. Тек мақал мәнін ұғу керек дә. Болмаса мұсылман баласына жалаң намыс үшін жан қиюға болмайды. Жалпы қай намыс үшін де жан қиюға ұрықсат жоқ. Алайда, тәуекелге бел байлаудың ұғымы басқа. Біле білсек, ол – батырлық.  Әйтсе де көзсіз батырлық пен жан қиюдың ұғымы бір емес. Жалпы қай батыр да жауға жалғыз шапқанымен өлімге, жан қиюға ниет етпейді. Сонымен қатар еш адам ар-намысы үшін де жанын садаға етпейді. Себебі садаға – адамның өз қалауы бойынша жүзеге асады.

Жарайды, мұндай кесімді жауапқа асықпайық. Ұғынықтылық үшін әуелі мақалдың алғашқы жолына мән берейік. Онда: «Малым – жанымның садағасы» делінеді. Рас, бізде адам бойындағы дертін малмен аластау, не болмаса басқа түскен бәле-жаладан арылу мақсатында құрбандық шалу сияқты мал шығынын қажет ететін ғұрыптар әу бастан бар. Сол сияқты құрбандық жан азасы үшін де шалынады. Соның бәрін қаперге алсақ, малдың жан үшін садаға болатындығын қабыл алуға болады.

Енді сауал. Сонда садаға малының мөлшері қанша? Мән берсек, біз жоғарыда тілге тиек еткен құрбандық сияқты шығындарға көп мал кете қоймайды. Ал мақалдағы «малым» ұғымы – оған тиесілі бар дүниені қамтып тұр. Оның үстіне мал жанға тең қойылады. Егер олай болмаған жағдайда берілген садаға жанды алмастыра алмайды. Оның үстіне бұл жерде таңдау еркі тұр. Соған орай біз «малды» осы дүние, ал «жанды» рухани әлем деп түсінеміз. Сондықтан да біз мәңгілік өмір үшін мына жалғанды садаға етеміз.

Солай бола тұра біз мына әлемді садаға ету арқылы қол жеткізген жанымызды ар үшін тағы да садағаға қиямыз. Неге? Оның үстіне біз садаға еткелі тұрған жан жай ғана бізге тиесілі рух қана емес, тұтас бір әлем екендігі мәлім болғаннан кейін оны ар үшін садағаға бере салу… Иә, ақылға симайды. Демек…

Басы ашық жәйт. Мақал мәніне үңілсек, ар – жаннан үстем тұр. Оның үстемдігі – материялды әлемнен рухани әлемнің үстемдігі сияқты. Бұл үстемдіктер сопылық тағлымда әлемдер арқылы айшықталады.

Бірінші – материялды әлем (аталмыш мақалда бұл әлем «малым» деп сипатталады);

Екінші – рухани әлем (жаным);

Үшінші – пайғамбар әлемі (ар).

Білген жөн. Бұл әлем «Нұр» деп те аталады. Рухани әлемнің негізі – осы нұр. Жанның ар алдында садаға болатындығы сондықтан.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-36

Келесі мақал: «Доспен дос болғанға шаттан, дұшпанмен дос болғаннан сақтан». Бұл – достық туралы мақал. Әрине, кім де болсын өз досымен мақтанады. Оның үстіне дос – өзіңнің көшірмең іспеттес. «Досың қандай болса, өзің де сондайсың» деген де түсінік бар. «Досыңды көрсет, өзіңнің кім екендігіңді айтып берейін» деу арқылы да кімнің болсын өз досына ұқсас болатындығын пайымдаймыз. Сондықтан да, әрине, доспен дос болғанға шаттанамыз. Сонымен қатар, дұшпан екендігі мәлім болғаннан кейін оның достық пейіл танытқанына күмәнмен қараймыз. Біз «күмәнмен қараймыз» десек, мақал: «Дос болғаннан сақтан» деп кесіп айтып отыр. Демек, дұшпанның достығына сенім жоқ. Жалпы біз бұл мақалды осылай түсінеміз.

Енді бастапқы мәнге назар аударайық. Ол үшін әуелі мақалдың алғашқы жолын қаперге алып көрейік. Онда: «Доспен дос болғанға шаттан» делінеді. Ұғынықтылық үшін: «Кіммен дос болғанға шаттану керек?» деп сауал қойып көрелік. Жауап айқын. Доспен дос болғанға шаттану керек. Осы анықтамадан кейін біздің шаттануға тиіс досымыздың бізге бұрыннан дос екендігі мәлім болады. Біз сол бұрыннан бар доспен дос болғанымызға шаттануымыз керек екен. Байыбына барсақ, бізде бұрыннан бар ол достың аты – рух. Өкінішке қарай, біз онымен достаспақ түгілі, бар деп те білмейміз.

Енді сақтануға тиіс дұшпанның кім екенін анықтайық. Білген жөн. Ешкім де өз дұшпанымен дос болмайды. Солай бола тұра, ата-бабаларымыздан жеткен мақалда сол болуы мүмкін достықтан сақтану қажеттігін ескертеді. Бірақ біз ол ескертуді қаперге алған емеспіз. Сондықтан да доспыз. Ол достың аты – нәпсі. Егер мақал мәні өзгермегенде бар ғой…

Жә, осымен тоқтайық. Шынтуайтына келгенде, мақалдың мәнімен бірге діни таным да өзгерді. Ол енді бөлек әңгіме.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-37

Келесі мақал: «Айтулы достың малы бір, кемедегінің жаны бір». Бұл да достық туралы мақал. Нақтыласақ, шынайы достың малы да, жаны да ортақ дегенге келеді. Алайда мән берер жәйт, достың бәрі малға ортақтыққа жол бере бермейді. «Менің малым – сенің малың» дейтін тек айтулы дос қана. Сонда біз айтулы дос деп кімді айтамыз? Оған мақалдың екінші жолы жауап береді. Ол – бір бағыт, бір мақсаттағы, яғни бір кемедегі адам. Жай ғана адам емес, дос. Жаны бір болған соң, әрине, мал да ортақ.

Біз аталмыш мақалды осылай түсінеміз. Ал шынтуайтына келгенде… Әуелі «малы бір» достың кім екенін анықтап алайық. Басы ашық жәйт. Сыртта ондай дос жоқ. Сырттағы достың ең абзалы – жан дос. Жан дос – ахиреттік дос деген сөз. Байыбына барсақ, ол достың да малы бөлек болады. Ал малы бір дос – жан мен тән достығы. Мұндай достық нәпсі мұсылман болған кезде жүзеге асады.

Ұғынықтылық үшін, өмірді – өзен делік. Ал адамды кемеге балалық. Сонда ондағы жан мен нәпсінің жолаушы екендігі мәлім болады. «Кемедегінің жаны бір» болатындығы сондықтан.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-38

Келесі мақал: «Жаман үйді қонағы билейді». Бұл мақал қазір өзекті болып тұр. Негізінен Қазақстанда тайраңдап жүрген өзге ұлт өкілдеріне қарата айтылады. Дұрысы – соларды тайраңдатып қойған билікке қарата айтылады. Себебі түсінікті. Біздің жаман үй болғымыз келмейді.

Жалпы біз бұл мақалды осы ыңғайдағы оқиғаларға қарата айтамыз. Бірақ негізгі мәнге ешқашан назар аударған емеспіз. Білген жөн. Бұл мақал ұдайы үй иесі тарапынан қолданылады. Соған қарап-ақ мақал айтушы иеленіп отырған үйді жаман үй санатына қосуға болмайтынын аңғарасың. Үй иесі жадынан шықпайтын бұл мақал қай қонақтың да басынуына жол бермейді. Бұл – бір.

Екіншіден, әлгі жаман үйді билейтін қонақтың кім екенін анықтау керек. Білген жөн. Қазақстанды мекендейтін өзге ұлт өкілдері бізге қонақ емес. Олар да үй иесі. Ал билегісі келетіндер – басқыншылар. Сондықтан да оларды қонақ ретінде қабылдауға болмайды. Сонда біз қонақ деп кімді айтамыз? Рас, қазақы түсінікте қонақтың түрлері көп. Солардың ішінде ең қадірлісі – құдайы қонақ. Өзгелері әртүрлі жағдайларға байланысты келеді. Түрік тілінде қонақты мүсәпір дейді. Егер мән берсек, үй иесіне тәуелді мүсәпір адам қонақ болған үйіне өз өктемдігін жүргізе алмайды. Соған орай біз: «Қонақ – қойдан жуас» деп қоямыз. Ал құдайы қонақта ондай пейіл атымен болмайды. Оның үстіне қонақ болудың кесімді мөлшері бар. «Бірінші күні – құт қонақ, екінші күні – жұт қонақ, үшінші күні – зыт қонақ» дегендей.

Енді негізгі айтпағымызға ойысайық. Білген жөн. Адам – үй. Жан – үй иесі. Ал нәпсі – қонақ. Ал биліктің кімнің қолында екендігін әркім өзі анықтай жатар.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-39

Келесі мақал: «Ағаш – тамырымен, адам – досымен мықты». Жалпы «Жалғыздық – Құдайға ғана жарасқан». Бұл даналық та біздің аталарымыздан қалған сөз. Соған орай кімнің де болсын мына өмірде өзіне тірек болар адал дос іздейтіндігі күмәнсіз. Себебі дос, мақалда айтылатынындай, адам мықтылығының кепілі. Тіпті ол мықтылық мақалда ағаш тамырына телініп отыр. Соған орай адал дос табу мәселесі қай қоғамда да күн тәртібінен түскен емес. Бұл тақырыпта қалам тартпаған ақын-жазушылар жоқтың қасы. Тіпті діндәрлар да Пайғамбарымыз (сғс) бен бірінші халифа – Әбубәкірдің достығын барша мұсылмандарға үлгі етеді. Бірақ…

Бірақ көбіне мына мақалда айтылатын шынайы достық мәні ашыла бермейді. Ал ол қандай мән? Ұғынықтылық үшін аталмыш мақалға тағы бір назар аударалық. Мән берсек, мақалда адам досының мықтылығы ағаш тамырына теңестіріліп отыр. Білген жөн. Тамыр – ағаштың негізі және ол өз сабағынан ешқашан ажырамайды. Ажыраса, онда ағаш әп-сәтте қурап кетеді. Демек ағаштың тамырымен мықты болатындығына еш талас жоқ. Ал біздің түсінігіміздегі дос бұл талапқа сай келмейді. Басы ашық жәйт. Қай дос та бізбен өмір бойы бірге жүре алмайды. Бірге жүре алмаған соң, әрине, біздің мықтылығымыздың мақалда айтылатындай деңгейде болмайтындығы түсінікті. Міне, мәселені осылай таразылағанда адам баласының досы, оның рухы екендігі мәлім болады. Оның ағаш тамырына телінуі сондықтан. Тамырсыз ағаш болмайтыны сияқты, рухсыз адам да болмайды. Соған орай аталарымыз: «Ағаш – тамырымен, адам – досымен мықты» деп қояды.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-40

Келесі мақал: «Дос болсаң берік бол, досыңа серік бол». Бұл – ең жиі айтылатын мақалдың бірі. Себебі, тәрбиелік мәні өте зор. Соған орай аталмыш мақалды үлкен өмірге енді қадам басқан жастарға қарата ұдайы қолданамыз. Сапарға, оқуға, әскерге аттанған жастарға да осы мақалды тілек ретінде айтып жатамыз. Шынында да керемет қой: «Дос болсаң берік бол, досыңа серік бол!».

Осы жолы мақал соңына леп белгісін қойдық. Себебі мақал ұғымында бұйрық мәні басым дә. Ал ол қандай мән? Әуелгі мән: «Берік бол!». Бұл енді таза бұйрық. Ол бұйрық мәні оның алдындағы «дос болсаң» деген сөзде тұр. Бұл сөз мәнінен дос болмауға да болатындығын аңғаруға болады. Дос болмасаң онда, әрине, «берік бол» сөзі өз мәнін жоғалтады. Егер мән берсек, мақалдың алғашқы жолы өз күшіне енгеннен кейін барып екінші жолдағы талап жүзеге асады. Ал ол талап – досқа серік болу. Мынандай бекемделген достық, әрине, мәңгілік болуы тиіс.

Енді негізгі айтпағымызға ойысайық. Егер байыбына барсақ, мақалда досқа серік болудың мерзімі көрсетілмеген. Шынтуайтына келгенде оны көрсетудің де қажеті жоқ. Бәрі айқын. Ол – мәңгілік достық. Тіпті одан да жақын. Енді барлық мәңгілік достармен өмір бойы бірге жүре бермейсің  ғой.  Ал мына мақал талабы: «Дос болсаң берік бол, досыңа серік бол». Яғни, «Дос болдың ба, онда сол достыққа адалдық танытып, досыңа өле-өлгенше серік болып, қолғабыс жаса» деп тұр ғой. Демек бұл – жан мен тән достығы. Алайда біз бұл достық мәнін онша ұғына бермейміз. Соған орай мақал: «Дос болсаң» деген сөзбен басталып тұр. Егер шынында да өз жаныңа дос болып, оны өзіңе серік ете алсаң бар ғой… Дос қадірін сонда түсінесің.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-41

Келесі мақал: «Күлме досыңа, келер басыңа». Бұл да жиі қолданылатын мақал. Негізінен достыққа адал болу қажеттілігін қаперге салатын мақал. Бұл мақалдың әсіресе кеңестік дәуір кезінде желі оңынан тұрды. Сірә, мақалдың бастапқы мәнінің өзгеруіне де сол кеңестік дәуір идеологиясы әсер етсе керек. Ол заман енді кімге де болсын «жолдас» деп қайырласатын кез еді ғой. Соған орай «жолдас» пен «достың» мәні бір сияқты әсер қалдыратын. Соған орай оларды әжуәлауға, мазақтауға, кекетуге, күлуге болмайтын.

Енді сауал. Сонда біз өз досымызға не үшін күлуіміз керек? Демек, ол біз күлетіндей іс істейді дә. Бірақ солай бола тұра оған күлуге болмайды. Мақал солай дейді. Себебі түсінікті. Басымызға келуі мүмкін. Рас,  аталарымыздан қалған: «Күлсең, жақсыға күл» деген де мәтел бар. Сонда қалай, жақсыға күлуге болады да, ал досқа… Қисын қайда. Қисын – басқа келетіндігінде. Яғни, жақсының да, жаманның да жұғатындығында. Мәселені осы тұрғыда таразылағанда досқа күлудің әбес екендігі мәлім болады.

Енді негізгі айтпағымызға ойысайық. Біріншіден, аталмыш мақалда ұлттық дәстүрімізге негізделген мән бар. Ол – тәрбиелік мән. Әлгі: «Күлді баспа» деген сияқты. Соған орай мақалда айтылатын достың күнделікті өмірде сіз-біздесіп жүрген достардан бөлек екендігін бағамдауға болады. Екіншіден, өмірдегі достар арасында айтылатын әзіл-әжуаларда зіл болмайды. Солай бола тұра мақалдың екінші сыңары орынсыз күлкінің басымызға таяқ болып тиетінін ескертеді. Демек… Білген жөн. Біз күлкі қылатын дос – біздің жанымыз. Діни тілде оны «рух» деп те, «әруақ» деп те атаймыз. Кім де болсын діннен алшақтаған сайын өз рухын күлкіге айналдыра бастайды. Тіпті кейбіреулер күлкісінің қатты болатыны сонша, оны бар деп те білмейді. Аталмыш мақал сол күлкінің бекер екенін қаперге салады. Себебі, өмір бойы өзіңе қызмет еткен досты әжуәлаудың ертеңгі күні сұрауы болады. Соған орай аталарымыз: «Көмгенде күлгір» деп қояды. Білген жөн. Көмгенде күлетіндер – мына өмірде досына күлмегендер.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-42

Келесі мақал: «Жаман жолдастан, жақсы дұшпан артық». Бір қарағанда мақал мәні дұшпан мәртебесін асқақтатып тұрғандай әсер қалдырады. Бұл орайда тағы да: «Үйренген жау атыспаққа жақсы» деп қоятынымыз бар. Түсіну қиын. Өзі жау болса, оның үстіне онымен ұдайы атысатын болсаң, оның несі жақсы деймін дә?! Байыбына барсақ, мұның бәрі алғашқы ойды ашу үшін керек. Әлгі: «Қара орысты көргенде, сары орысты әкем дерсің» дегендей ғой. Демек, жеке дара қабылдасақ, дұшпандығы айқын білінетін жауларымыздың өзі мақалда айтылғалы отырған мәннің қасында әншейін-ақ болып қалады екен. Алайда біз мақалдың өзіміз түсінген ойын да дәл осындай терең мағынада қабылдай қоймаймыз. Себебі, ол тереңдіктің өзі, шынтуайтына келгенде, негізгі мәнге қызмет етеді.  Ал ол қандай мән?

Білген жөн. Біздің рухани әлем туралы түсінігіміз шектеулі. Соған орай біз ақыл, ой, сана көкжиегін кеңейтетін танымдық дүниелердің бәрін руханиятқа телиміз. Және де соған қол жеткізгенімізді өзімізше мақтан тұтамыз. Ал шынтуайтына келгенде, мақалда айтылатын жаман жолдас сол – ақыл, ой, сана. Адам баласы осы үшеуіне сенім артқандықтан адасады. Аталарымыз оларды сондықтан да бір ауыз сөзбен «жаман жолдас». деген. Егер мән берсек, атеистер мен адасқан жолға түскендердің бәрі осы «жаман жолдасты» өздеріне өмірлік серік еткендер. Дұрысы – солардың жетегіне ергендер.

Жә, жаман жолдастың кім екенін білдік. Сонда одан артық болатын жақсы дұшпан кім? Басы ашық жәйт. Ол – рух. Оның дұшпан болса да жақсы болатыны сондықтан. Егер мақал мәнін тура мағынасында түсінсек, онда сөз тіркесіндегі қателік бірден көзге ұрып тұрар еді. Себебі, дұшпанның жақсысы болмайды. Ал рух – жақсы. Жақсы болатыны, ол біздің негізіміз. Солай бола тұра оны дұшпанға телуіміз… Бұл жердегі кінә біздің өзімізде. Себебі біз өзіміз (рух) емес, нәпсіміз. Рухты дұшпан көретініміз сондықтан.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-43

Келесі мақал: «Жолдасын тастаған жолда қалар». Әрине, барлық мақалдың тәрбиелік мәні бар. Алайда солардың ішінде жатталып қалатындары көп емес. Жатталатын себебі, біз ол мақалдарды жиі қаперге аламыз. Енді көп сөз шығындап, өзіңнің де, өзгенің де басын қатырғаннан айтар ойыңды дөп басып тұрған мақалды қолдана қойған жүдә тиімді дә. Мәселен, бірге сапарға шыққандарға, не болмаса әскерге аттанғандарға қарата «өйтпеңдер», бүйтпеңдер» дегеннен гөрі: «Жолдасын тастаған жолда қалар» десең жетіп жатыр.

Солайы, солай ғой. Бірақ ой ұғынықтылығы үшін шамалы түсінік қажет сияқты. Мәселен, жолдасын тастаған адамның не себептен жолда қалатындығы сол қалпы жабық күйінде тұр. Шынтуайтына келгенде, жолда қалған жолдасы тастап кеткен адам емес пе? Міне, осы жерде кілтипан бар. Ол кілтипан мақалдың негізгі мәнінде ашылады.

Ал ол қандай мән. Ол үшін әуелі әлгі жолдастардың кімдер екендігінің басын ашып алайық. Білген жөн. Ол – жан мен тән жолдастығы. Басы ашық жәйт. Қай адамның да өмірлік сапарының соңы – ахирет. Сол сапарға жан мен тән бірге аттанады. Алайда тән (нәпсі) осы өмірлік сапарда жанды өзіне жолдас екен деп таныған емес. Танымағандықтан да оны жолдас деп емес, өзім деп білді. Соған орай өзі жолда (осы әлемде) қалды да жан (жолдасы) арғы әлемге өтті. Себебі… Дұрыс. «Жолдасын тастаған жолда қалады».

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-44

Келесі мақал: «Заттың жаңасы жақсы, достың ескісі жақсы». Заттың жаңасы жақсы болатындығына ешкім де күмән келтіре алмаса керек. Сондықтан мақалдың бұл тіркесінен ешқандай мән іздеудің қажеті де жоқ сияқты. Бәрі де түсінікті. Оның үстіне жаңа зат өз иесіне қуаныш сыйлайды.

Жаңа затқа қатысты осы ұғым, осы түсінікті ескі досқа қарата да айтуға болады. Себебі ол – сыралғы дос. Ескі болған соң, әрине, өзіңмен бірге жасасып келе жатқан дос екендігі мәлім болады. Сондықтан да оны ешкім алмастыра алмайды. Және де оның білгенін кейінгі достар біле де бермейді. Соған орай осы ыңғайда қолданылатын тағы бір мақалда: «Жаңа дос келгенде, ескі достың көзінен жас шығады» деп те қоямыз. Бұл – бір.

Енді екінші ойға келейік. Ой да емес. «Ескі» сөзіне анықтама. Жалпы бұл сөз мына өмірде сыйласып өткен дос-жаранға қатысты қолданыла бермейді. Себебі, достың ескісі болмайды. Мәселен, ешкім де: «Мынау ескі досым, ал мынау жаңа досым» деп таныстырмайды ғой. Мән берсек, әр достың өз атауы бар. Олар: бала кезгі дос; сыныптас дос; әскердегі дос; курстас; қызметтес деп кете береді. Оның ішінде байырғы достарды: «Тай-құлындай тебісіп, бірге өскенбіз» деп қоямыз. Ал досқа қатысты мақалдың затқа телініп айтылуы, зат ескіреді. Жаңасының жақсы болатындығы сондықтан. Ал дос…

Мақалдағы негізгі мән осы доста тұр. Оның ескі болатыны, біз оны әлгі тұтынатын зат сияқты жарамсыз қылып тастағанбыз. Ескі болған соң оның бар-жоғына мән де бермейміз. Алайда мақал біз жоғарыда санамалаған достардың ішінде осы ескі достың игі екендігін айтып тұр. Ол достың аты – бізбен бірге жасасып келе жатқан жан.   Осы жерде біз сөз басында тілге тиек еткен екінші мақал мәні де өз-өзінен ашылады. Ол мақал: «Жаңа дос келгенде, ескі достың көзінен жас шығады».  Жас шығатыны, жаңа достың аты – нәпсі. Бұдан былайғы жерде тән сол жаңа достың жетегінде кетеді. Ескі дос жанарының жасқа шыланатындығы сондықтан.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-45

Келесі мақал: «Жиен – ел болмас, желке – ас болмас». Бастапқы мәні өзгергендіктен ұлттық танымды басқа бағытқа бұрып жіберген мақалдың бірі осы. Әрине, біз айтқан ойдың қабылдана қоюы қиын. Қазір қабылдана қоюы қиын. Себебі біз осы мәні өзгерген мақалдар арқылы тәрбиеленгенбіз. Сондықтан кімнің де болсын асығыс байлам жасамағаны жөн. Сонымен…

Әуелі желкеге келейік. Білген жөн. Желке ас мәзірі ретінде дастарқанға қойылмайды. Оны қазан басында қыз-келіншектер өзара бөлісіп жеп қояды. Жегенде, жәй ырым үшін ғана талғажау етеді. Тастауға обал. Сондықтан желке қыз-келіншектерге тиесілі несібе деп білгендіктен: «Шаштарың өседі» деп қоятынымыз бар. Кейде желкеге қазан-ошаққа таяу жүретін қойшы-қолаң мен жалшылар да қол созатын болған. Олар: «Желке – ас болмас» дегенді тыңдамай: «Желке неге ас болмасын, майы болса» деп ділмәрсіп те қоятын. Осы ділмәрсу жүре келе жиенге қатысты мақалдың екінші сыңарына айналып, аталмыш мақалдың бастапқы мәнінің өзгеруіне қызмет етті.

Енді жиенге келейік. Жиен – қыздан туан бала. Ал өзіңнен туған… Ол белгілі. Енді сауал. Ұлдың баласы қалайша өзіңнен туады? Оны туған бөгде әйел. Ол әйелдің сенің әулетіңе тіпті сорпасы да қосылмайды. Мәселеге осы тұрғыда назар аударғанда, өзіңнен туған қыздың баласы екендігі мәлім болады. Оны бүгінгі ғылым да дәлелдеп отыр. Аталарымыз болса, оны: «Жігіттің жақсысы – нағашыдан» деп баяғыда айтып қойған.

Енді жиенді неге ел болмайды дейтінімізге келейік. Жалпы біз қызын төрге шығарған қалықпыз. Солай бола тұра: «Қыз – жат жұрттық» деп қоятынымыз бар. Енді бұл әлгі бұлғақтап өскен қыздың алдағы күндері өзге үйге келін болып түсетіндігін ескертудің бір тәсілі ғой. Алайда осы мәтелдің де жиеннің ел болмауына қосымша әсері бар. Мән берсек, ертеңгі күні өз қызымыз баратын, соған орай құйрық-бауыр жеп құдандасатын жегжатымызды біз «жат жұрт» деп ұдайы алшақтатумен болады екенбіз. Соған орай сол жат жұрт, бөтен елде туған бала (жиен) бізге қосылып, ешқашан ел болмайды. «Жиен ел болады, егер малы болса» деген енді таза бейшаралық. Бейшаралықтан бұрын аталмыш мақалдың әу бастағы мәнінің өзгергендігінің бірден бір дәлелі.

Енді негізгі айтпағымызға ойысайық. Білген жөн. Жиенді өз ұрпағымның жалғасы деп білетін қаншама халық бар. «Жиен – ел болмас» деген ой олардың санасына да кірмейді. Себебі, жиен – өзің. «Оны ғылым да дәлелдеді» дегенді жоғарыда айттық. Басы ашық жәйт. Өзіңнен туғанның аты – жиен. Соған орай ата-бабаларымыз өзіміз туған (жаратқан) нәпсіні де жиенге балаған. Оның ел болмайтыны сондықтан. Әлгі қасқырды «ит-құс» дейтініміз сияқты ғой. Қал-жағдайды сұрау да соған келеді. Оның сопылық танымдағы «хәл» екендігіне ешкім де бас қатырмайды. Сондықтан мақалдың бастапқы мәнін қайтадан қабыл алып, жиеннің кеудесінен итермей, бауырымызға басқанымыз жөн.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-46

Келесі мақал: «Дос таппай көңіл тыныш таппас». Иә, мына өмірдегі басты мақсат – дос табу. Егер дос таппасаң бар ғой, онда мақалда айтылғанындай, көңіліңнің тынши қоюы неғайбыл. Неғайбыл деген жай сөз. Тіпті өмір өз мәнінен ажырайды. Соған орай біз достыққа жүдә қатты мән береміз. Мән беретініміз сонша, ол достықты адам есімдері арқылы да дәріптейміз. Мәселен мына өмірде Дос, Досан, Досай, Жандос, Досым, Айдос деген есімдер аз кездеспейді. Соған қарап-ақ біздің достыққа қатты мән беретіндігімізді аңғаруға болады. Аталмыш мақал да соған орай қолданысқа енген.

Енді сауал. Сонда қалай, дос табу қажеттілігін мақалға шығаратындай дос табу соншалықты қиын ба? Мән берсек, мына өмірден доссыз өткен адамды кездестіре алмайсың. Олардың ешқайсысы да «Көңілімді тыныштандыру үшін дос табуым қажет-ау» деп ойлаған да емес. Себебі, ешкімде де дос табуға деген қажеттілік болған жоқ. Тіпті өмір жолында кездескен достарды санап түгесе алмайсың. Балабақшаны айтпай-ақ қоялық. Әйтсе бе балғын балалық шақ қызығын бірге бөліскен достар да аз емес. Одан кейін мектепте бірге оқыған достар, курстастар, әскер қатарында бірге болғандар, қызметтестер…

Иә, достар аз емес. Бірақ соладың ішінде жан достың орны бөлек. Оның орнының бөлек екендігін талай рет әйгілеп: «Жан досым, үстем болсын мерейің…» деп таңды таңға қосып ән де салғанбыз. Ондай қимас жан достар бәрімізде де бар. Бірақ шыны керек, біз ол сөз мәніне ешқашан бас қатырған емеспіз. Ал аталмыш мақал болса біздің соған бас қатыруымыз қажеттілігін қаперге салып тұр. Себебі онсыз көңіл тыншымайды.  Тыншымайтыны…

Енді негізгі айтпағымызға ойысайық. Рас, бізге көңіл тыныштығы үшін дос керек. Ол достың аты – жан дос. Басы ашық жәйт. Жан сыртта емес, өзіңде. Сондықтан ол досты сырттан іздеудің қажеті жоқ. Алайда біз ол досқа ешқашан мойын бұрған емеспіз. Болмаса досқа қатысты біз айтып жүрген мақал-мәтелдердің дені, адамдар есімі, достық туралы әндер, аңыз-әфсәналар, ертегілер, тіпті қайсыбірін айтарсың, мән берсек, солардың бәрі жанмен дос болу қажеттілігін қаперге салып тұр. Ал біз онымен қай кезде дос боламыз. Жауап айқын. Нәпсіміз мұсылман болған кезде. Сонда нәпсіміз қай кезде мұсылман болады? Ол енді бөлек әңгіме.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-47

Келесі мақал: «Жолдасты жол айырады». Иә, ол рас, өмірдің жолы сан тарау. Соған орай: «Бірге тумақ болса да бірге жүрмек жоқ» деп те қоямыз. Яғни, бірге туғандардың өзі әрқилы жолға бұрылып кеткенде, бірге жүре қоймады деп жолдасқа қалайша өкпе артарсың?! Оның үстіне мақал да: «Жолдасты жол айырады» деп тұр.

Жалпы біз аталмыш мақалды осы ыңғайда түсінеміз. Алайда мақалдың тура мағынасына назар аударғанның өзінде кейбір мәселелердің беті ашылмай қалғандай әсер қалдырады. Енді кім де болсын жолдасымен өмір бойы бірге жүрмейтінін түсінсе керек. Дәл сол үшін мақалға жүгінудің қаншалықты қажеті бар? Демек… Иә, осы жерде бір гәп бар. Ол гәп – айырылысуда. Ұғынықтылық үшін мақалға тағы бір назар аударалық. Сонымен: «Жолласты жол айырады». Егер мән берсек, екі жолдастың сапар үстінде айырылысқанына көз жеткізуге болады. Яғни, бір бағытта келе жатқан екі жолдас, жол айрығына келгенде айырылысып кетті. Демек, екеуі бірге келген жол қайта тоғыспайды. Бұдан екі жолдастың қайта кездеспейтіндігін аңғаруға болады. Оны «айырады» деген сөз де аңғартып тұр.

Енді негізгі айтпағымызға ойысайық. Білген жөн. Аталмыш мақалда қаперге алынып тұрған жолдас – жан мен нәпсі. Жолдас болатыны, сапарлары бір. Бірақ мүдделері бөлек. Айырылысатындықтары сондықтан. Соны білген аталарымыз: «Жолдасты жол айырады» деп қояды.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-48

Келесі мәтел: «Мың рет естігеннен, бір рет көрген артық». Бұл – ауызекі тілде жиі қолданылатын мәтел. «Даналық сөз» десек те болады. Егер бастапқы мәніне назар аударсақ, мақал деуге де келеді. Ал шынтуайтына келгенде…

Жә, бәрін ретімен айтайық. Айтқанда, не айтуға болады? Бәрі айқын. Мың рет естігеннен, бір рет көргеннің артық тұратынын ұғыну үшін көп ақылдың қажеті жоқ. Соған орай біз бұл мәтелді реті келген жерде қиюын келтіріп қолдана береміз. Көбіне сырттай білетін адамдармен кездейсоқ кездесіп қалғанда, аты елге мәлім айтулы тұлғалармен кездесу өткізген кезде, қол жетпес шетелдік өнер жұлдыздарымен жүздесудің сәті түскенде осы мәтелді міндетті түрде қаперге аламыз. Дегенмен аталмыш мәтелді біз әу баста құдандалы болуға ниет еткен адамдарға қарата қолданған тәріздіміз. Енді «Пәленшенің қызы ондай екен», «Түгеншенің қызы мұндай екен» деп мың рет айтқаннан бір рет көзбен көргеннің артық тұратындығы кімге де болсын мәлім ғой. Демек, мәтел де соған орай шыққан деуге толықтай негіз бар.

Енді сауал. Мың рет естігеннен бір рет көрген неліктен артық тұрады? Жауап айқын. Әйтсе де мән беретін бір жәйт бар. Шынтуайтына келгенде бұл – материялды көзқарас. Мәтелді осы тұрғыда саралағанда, айтылар ойдың атеистік көзқарасқа тәуелді екендігі мәлім болады. Бұл ой бізді мәтелдің негізгі мәніне жақындата түседі. Ол мән – дін. Солай бола тұра ол мән атеистік көзқараспен бүркеліп қалған.

Енді негізгі айтпағымызға ойысайық. Білген жөн. Шынында да мың рет естігеннен, бір рет көрген артық тұрады. Артық тұратыны… Негізгі мән осы бір рет көруде. Сол жетеді. Екінші рет көрудің қажеті жоқ. Себебі ол – ақиқат. Дәлелдеуді қажет етпейтін ақиқат. Біз сол ақиқатты бір рет көргенбіз. Дұрысы – рухымыз көрген. Оның аты – Алла. (Осы жерде әлмисақ уәдесін қаперге алған жөн). Соған орай айтарымыз, ата-бабаларымыздан бізге жеткен: «Мың рет естігеннен, бір рет көрген артық» деген мақал да, мәтел де емес, ол – ақида. Яғни, біздің дәстүрлі діни ұстанымымыз.

Мәні өзгерген мақалдар – 49

Келесі мақал: «Ауызға келген түкірік – қайта жұтса мәкүрік». Бұл – негізінен Рамазан айында, яғни ауыз бекіткен кезде қаперге алынатын мақал. Алғаш ораза ұстаған адамның әуелі сұрайтыны: «Ауыз бекіткен кезде түкірікті жұтуға бола ма, жоқ әлде болмай ма?» деген сауал. Сол кезде осы мақал кәдеге жарай қояды.

Рас, аталмыш мақалды одан өзге жәйттарға қатысты да қолдануға болады. Мәселен, көкейге келген сөзді бүкпей айту үшін де осы мақалды пайдаланып жатамыз. Егер мақалды тура мағынасында түсінсек, онда… Жерге түкірсең мақұл ғой. Бір-біріңмен кергілесіп, сөз таластырып тұрған кезде осы мақал ойға оралса бар ғой, онда түкіріктің қарсыласың бетіне бағытталуы да мүмкін. Жалпы біз бұл мақалды осы ыңғайда түсінеміз. Бұл тұрғыда Жүсіп Баласағұни былай дейді:

«Ей, құлқынның құлдары, тыңда ақылды,

Өсиеті дананың — біл нақылды;

Адамға тән қасиет ішсе — тынар,

Бар мәкүрік, жаман сөз тысқа шығар!».

Енді негізгі айтпағымызға ойысайық. Білген жөн. Өз түкірігіңді қанша жұтсаң да ол ешқашан да мәкүрік (арамға жақын) болмайды. Сосын ол ауыздан өзге жерге келмейді де ғой. Соған орай кім де болсын өз түкірігін жұтып жатқанын сезбейді де. Солай бола тұра аталарымыз: «Ауызға келген түкірік – қайта жұтса мәкүрік» депті. Білген жөн. Мақалда қаперге алынып отырған түкірік – адамнан бөлінетін жағымсыз заттың жалпы атауы. Соған орай Жүсіп Баласағұни да адамнан «бөлінетін» жаман сөзді де мәкүрік санатына қосып отыр. Ал ол қайта жұтылмайды. «Айтылған сөз – атылған оқ» дейтініміз де сондықтан. Және де: «Сөзіңді жұтпа» деп те қоямыз. Себебі ол бізден бөлінген нәрсе. Оны қайта жұтуға болмайтыны сондықтан. Соған орай түкірік те адам баласынан бөлінетіндіктен оны су орнына пайдалануға болмайды. Соған орай ауызға жинап жұтқан су оразаны бұзады. Су болған соң емес, мәкүрік болғандықтан. Алайда хадисте:

«Жүрекке келген жаман нәрсе айтылмаса және соған сай әрекет жасалмаса, кешіріледі» делінеді. Себебі ол нәрсе бізден бөлінбейді.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-50

Келесі мақал: «Әруақты жерден ат үркеді». Әруақ бізге жақын, әрі күрделі тақырып. Соған орай, бір жағы тақырып мәнін ашу үшін әруаққа қатысты тағы бір-екі мақалды келтіре кетелік:

«Ат арыса – тулақ,

Ер арыса – әруақ».

Сондай-ақ:

«Әруақ тепкен ары түсер,

Атан тепкен бері түсер».

Тағы бір мақал:

«Әруақ аттаған оңбайды».

Енді сауал. Біз осы неге әруақты соншалықты қадірлейміз? Жауап айқын. Бұл – ата-бабаларымыздан қалған тәрбие. Сондықтан әуелі сол бабалар үніне құлақ асайық.

Шәді Төре Жәңгірұлы:

«Әлемнен он сегіз мың әуел бұрын,

Жаратты Пайғамбардың Алла Нұрын.

«Әууалу маа халакаллаhу нури» деген

Хақында дәлел болды хадис мұның».

Әбу Насыр әл-Фараби:

«Сан берген, сана берген, санат берген,

Инсан деп адамзатқа Ол ат берген.

Жаратып барша әлемді жалғыз Нұрдан,

Жауhари Нұр сәулесін тарат деген».

Мәшhүр Жүсіп Көпейұлы:

Әуел баса болмағы Нұрдан екен,

Нұр болып мұның бәрі тұрған екен».

Шал ақын:

«Әлемнен он сегіз мың бұрын Құдай,

Жаратты Пайғамбардың Нұрын Құдай».

Білген жөн. Бізді тәрбиелеген бабаларымыздан жеткен осы даналық. Соған орай біз әруақ деп жаратылыстың негізін түсінеміз. Діни тілде ол – «Пайғамбарымыздың Нұры» делінеді. Демек, әруақсыз ешқандай жаратылыс болмайды. Яғни, қай заттың да жаны бар. «Әруақты жерден ат үркетіндігі сондықтан.

Басы ашық жәйт. Адам баласы жан мен тәннен тұрады. Соған орай адам да, мал да арыса, ет қашады. Білген жөн. Материя баянсыз. Соған орай біз оны жалған деп те атаймыз. Ал жан – мәңгілік. «Ер арыса әруақ» болатыны сондықтан. Мән беретін жәйт – арсиған сүйек әруақ емес. Ол – қадірі қашқан материяның көрінісі. Өкінішке қарай, біз әруақты сол арсиған (еті қашқан) сүйекке теліп келдік. Әрине, оған саясат та, өз бағытынан қияс кеткен дін де әсер етті. Ал арыған аттың тулақ болатыны, онда рух жоқ. Сондай-ақ «Әруақ тепкеннің ары түсіп, атан тепкеннің бері түсетіні», атан – материя да, әруақ – негіз. Яғни, бұдан материяның әруаққа тәуелді екендігі мәлім болады. Егер негіз материяда тұрса, онда түйе тепкен адам аман қалмас еді.

Енді әруақ аттағанның неліктен оңбайтындығына келейік. Ол үшін әуелі тағы да бабалар үніне құлақ асайық.

Батырлар жыры:

«Алпамыстың Пірі еді,

Баба Түкті Шашты Әзіз.

Бүркіт болып келеді,

Қолтығынан демеді»

Қожа Ахмед Яссауи:

«Шын ғашықтар үнемі тірі, өлген емес,

Аруақтары жер астына кірген емес.

Діндар обид, бұл мағынаны білген емес,

Шын ғашықтар халайықтың Қызыры болғай»

Ахмет Байтұрсынұлы:

«Қатты айтты деп кектемей,

Сыйынғанда тек демей,

Он екі имам әулие,

Жиырма сегіз әнбие,

Қолда, өңшең әруақ».

Тұрмағанбет Ізтілеуұлы:

«Әруаққа сыйнбай,

Ерлерің қылыш шаба алмас».

Білген жөн. Әруақ – мәңгілік. Сондықтан да оны тәркі етуге болмайды. Ұғынықтылық үшін айтайық. Мәселен, жетімді жылатпау қажеттілігін барлық адам біледі. Себебі, наласы ұрады. Әруақ – сол нала. Барлық жаратылыста сондай нала бар. Аталарымыздың қай нәрсенің де әруағын сыйлайтыны сондықтан. Ал одан аттадың бар ғой… Қайсыбірін айтарсың. Жалпы барлық апат сол әруақ аттаудан келіп шығады. Қиямет қайым да соған орай болады.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-51

Келесі мақал: «Адал істің әулие-пірі бар». Ой ұғынықтылығы үшін осы ыңғайдағы тағы бір мақалды келтіре кетелік. Ол: «Ишанға қол бермеген, шайтанға жол береді» деген мақал. Осымен үндес: «Заманақыр болғанда, Пір мүриттерін іздейді» деген де мақал бар. Мән берсек, бәрінің айтар ойы бір. Алайда бұл үш мақал да бүгінгі күні өз мәнін жоғалтқан. Тіпті мақалдар санатында да жоқ. Соған орай: «Адал деген қазаннан шошқаның басы шыққанына» куә болып отырмыз. Себебі, «Адал істің әулие-пірі бар» екенін ұмыттық.

Мақалға мән берейік. Демек, адал істің ғана әулие-пірі болады екен. Ал біз бұл мақалды неліктен тәркі еттік? Жауап айқын. Барлық іске арамдық араласты. Білген жөн. Арам істің де пірі бар. Оны аталарымыз: «Пірсіздің пірі – шайтан» деп баяғыда айтып қойған. Соған орай: «Ишанға қол бермеген, шайтанға жол береді». Білген жөн. Ишан мен Пір – бір ұғым. Жалпы ата-бабаларымыз Ишансыз, Пірсіз болмаған. Сөзіміз дәлелді болуы үшін бабалар сөзіне жүгінелік.

«Ақтамберді жырау:

«Бала берсе тезінен,

Пірлердің бітсе демінен.

Шілтеннің тиіп шылауы,

Артылып туса өзімнен».

Жамбыл:

«Пірім бар жыр нөсерін аспанға атқан,

Сұңқардай саңқылдаған ер Сүйінбай».

Батырлар жыры:

«Алпамыстың пірі еді,

Баба Түкті Шашты Әзіз.

Бүркіт болып келеді,

Қолтығынан демеді».

Балқы базар:

«Қысылған кезде сыйынған,

Пірлерім едің қашаннан,

Ер Сейтбембет, Мағзаман, Қосымқожа».

Тұрмағанбет Ізтілеуұлы:

«Жігіттің Пірі болмаса,

Қынаптан шықпас ақ алмас».

Енді сауал. Пір бізге не үшін қажет? Бұл сауал жауабы біз жоғарыда келтірген мақалдарда тұр. Әйтсе де кейбір мәселелердің басын аша кетейік. Басын ашқанда, мақалда қаперге алынатынындай, қай іс те адал және адам болып екіге бөлінеді екен. Адал іске – әулие-пірлер, ал арам іске шайтан араласады. Дұрысы – Пірге қол бермеген адамның барлық ісіне шайтан араласады. Ал қазір Пірге қол берген адам жоқтың қасы. Соған орай: «Заманақыр болғанда Пір мүриттерін іздейді». Себебі, заманақыр адамдары Пірсіз болады. Оларда Пір таба қояйын деген ой да жоқ. Сондықтан да Пірлер ауылдан ауылды аралап, мүрит іздейді.

Тағы да сауал. Сонда Пірге қол берген адамның ісі қалайша адалданады? Оп-оңай. Мәселен өзің атқарған істі (ғибадатты) «Мен атқардым» десең, ол іске шайтан араласады. Ал егер: «Ол атқарды» десең, оның иесі Алла екендігі мәлім болады. Пір – «Мен»-ді «Ол»-ға айналдырушы адам.

Сәл-пәл түсінік. Сіз бен бізде жан бар. Біз сол жанға иелік етеміз. Сол жанға иелік еткен адамды – «Мен» деп атаймыз. Білген жөн. Ол жан бізге берілген аманат. Соған орай аманатқа иелік етсең, ол қиянат болады. «Мен»-нің атқарған ісіне шайтан араласатындығы сондықтан. Ал Пір сол біздегі автономиялы жанды сыртқы әлемге,яғни руханиятқа (Аллаға) қосып қояды. Бұл діни тілде: «Тілмен айтқан иманды жүрекке өткізу» деп аталады. Нақтыласақ – Ихсан дегеніміз сол. Діндарлар Ихсанды: «Алланы көру, не Алланың сені көріп тұрғанына сену» деп түсіндіреді. Соңғы сауал. Алла бізді қай кезде көреді? Жауап айқын. Алла бізді алғашқы мақалда айтылатынындай, әулие-пірі бар адал іс (ғибадат) атқарғанда көреді. Ол үшін кім де болсын Пірге қол беріп, руханиятқа қосылуы керек. Себебі, Алла тек руханиятқа ғана назар салады. Бұл тұрғыда Әріп Тәңірбергенұлы былай дейді:

«Дұшпанға ақыл, бұл сөзім пайда досқа,

Тірі емессің өлісің, пір таппасаң.

Құр шыбыным тірі деп санға қоспа,

Өлмек жан, шірімек тән, өмір өтпек.

Уәсила екі арада біреу таппай,

Құдайға пірсіз пенде қайтіп жетпек?!»

Біздің де айтпағымыз осы.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-52

Келесі мақал: «Бұқаның өзі қартайса да, мұрны қартаймайды.

Жақсының өзі қартайса да, көңілі қартаймайды». Бұл мақалдың алдыңғы сыңары негізінен қыз-қырқынды көрсе қутыңдап қалатын кәрі-құртаңдарға қарата айтылады. Ондай кәрі-құртаңдар барлық кезде болған, әлі де бар. Сондай көкезу, тілі мен жағына сүйенген «бұқа мұрындарға» Алдаберген би былай деген екен:

«Қойдан қозы туады шөп жейтұғын

Иттен күшік туады боқ жейтұғын

Осындай бейсауыт сөз сөйлегенге

Аулыңнан шықпады ма қой дейтұғын»

Қой дейтін әңгіме осы мақалдың екінші сыңарында тұр. Ол сөз: «Жақсының өзі қартайса да көңілі қартаймайды». Демек, сұлуға сұқтанудың жақсы адамға да әбестігі жоқ. Себебі, көңіл қартаймайды. Жалпы көңілдің қартаймауы тек жақсы адамдарға тән десек, онымыз шындыққа қиянат болар еді. Біле білсек ол барша адам баласына тән болмыс қой. Біз тек оны жаман адамдар үшін бұқаның мұрнына, ал жақсы адамдар үшін көңілге телиміз.

Рас, адам көңілінің қартаймайтындығына қатысты өзге де мысалдарды көптеп келтіруге болады. Бірақ олардың қай-қайсысынан да жақсы адамның көңілін бөліп ала алмайсың. Көңіл – жақсыға да, өзгеге де ортақ. Мән берсек, көңіл – адам өмірінің айнасы. Оған өзің араласқан сырттағы барлық нәрсе әсер етеді. Оны хакім Абайдың мына бір шумақ өлеңінен де аңғаруға болады:

«Құлақтан кіріп бойды алар,

Жақсы ән мен тәтті күй.

Көңілге түрлі ой салар,

Әнді сүйсең менше сүй».

Сонымен біз өмір сүрген ортаның өз көңілімізге әсері болатынын білдік. «Иттен күшік туады боқ жейтұғын» деп Алдаберген би айтпақшы, жер бетіндегі адамдар да әрқилы. Демек, жақсы адам мен жаман адам көңіліне әсер ететін себеп-салдарлар да әрқалай болмақ. Ол біздің ата-бабаларымыздан жеткен сөздерде былайша көрініс табады:

«Ел адамымен сөйлессең – ауыл-аймағын айтады, қала адамымен сөйлессең – үйіндегі жиған-тергенін айтады, қыр адамымен сөйлессең – бота менен тайлағын айтады, ал тексізбен сөйлессең – қайдағы-жайдағыны айтады».

Енді негізгі айтпағымызға ойысайық. Білген жөн. Бұқа – мына материялды әлемге байланған адам. Мұрын – сол әлемге деген «бұқа» махаббаты. Ол – «бұқамен» арғы әлемге бірге кететін, соған орай қартайса да бұқаға ләззат сыйлайтын махаббат.

Ал көңіл материя емес. Ол – руханият. Оның жақсы адамға ғана тән болатындығы сондықтан. Қартаймайтыны, руханият – мәңгілік.

 

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-53

«Алтын көрсе, періште жолдан таяды». Аталарымыздан қалған сөз. Хакім Абай сынына ұшырағаннан кейін негізгі мәнінен ажыраған. Шынтуайтына келгенде, алтынды көрген періште жолдан таяды. «Себебі, періште алтынға көз сүзбей, жолдан айналып өтеді» деген де пікір айтылады. Хакім Абай пікірі де осыған саяды. Егер осы ұйғарымға тоқтасақ, онда «таядының» орнына «шығады» делінуі керек еді. Мән берсек, «шығады» – жол беру де, «таяды» – өз ұстанымынан айну дегенге келеді. Сондықтан да хакім Абай періштенің өз ұстанымынан айнып, пенделікке ешқашан жол бермейтіндігін сіз бен біздің қаперімізге салады. Соған орай бұл мақалды пенделік қажеттілікке орай шығарылған деп күстәналайды. Солай бола тұра біз «Алтын көрсе, періштенің жолдан таятындығын» айтқымыз келеді. Бұл – хакім Абайды түзету емес. Ол кісі мәнге материалды тұрғыда назар аударған. Ал біз оның руханиятына үңілгенді жөн көрдік.

Ұғынықтылық үшін әуелі аталмыш мақалдың алғашқы жолына назар аударып көрелік. Онда: «Алтын көрсе» делінеді. Бұл сөз астарынан періштенің алтынды көрмейтіндігін аңғаруға болады. Біз «көрмейді» дегенде оны періштенің байлық көзі деп бағамдамайтынын айтып отырмыз. Сонда ол оны қай кезде байлық көзі деп бағамдайды? Дұрыс. Көрген кезде. Енді сауал. Сонда періште алтынды қай кезде көреді? Тағы да дұрыс. Пенделік болмысқа енген кезде. Осы жерде Құранда айтылатын адами болмысқа еніп, жолдан тайған екі періштені қаперге алуға болады. Бұл мақал бір жағы адам мүмкіндігінің періштеден жоғары екендігін де айғақтайды.

МӘНІ ӨЗГЕРГЕН МАҚАЛДАР-54
Келесі мақал: «Күйесіз қазан жоқ, қайғысыз адам жоқ». «Қайғысыз адам жоқ» дегенге саятын әңгімені күнде айтамыз. Кейде: «Жетісіп жүрген адам жоқ» деп те қоямыз. Мұның бәрі тіршілік қамына қатысты айтылатын әңгімелер. Ол әңгіменің басында: «Оңып жатқан Оспан жоқ» деген мәтел тұрады.
Иә, бұл енді мәтел. Ал «Қайғысыз адам жоқ» дегенді мақал түгілі мәтел санатына қосуға болмайтын тәрізді. Дегенмен бұл сөз мәртебесін көтеріп тұрған: «Күйесіз қазан жоқ» деген мақалдың алғашқы сыңары. Алайда ол сөз де жеке дара тұрғанда мақалдық мәнін жоғалтады. Себебі, күйесіз қазан болмайтыны бесенеден белгілі.
Рас, мына өмірде өзіне жақын адамын жоғалтпаған адам жоқтың қасы. Бірақ солай екен деп өмір бойы қайғы жұтып жүрмейсің ғой. Соған қарағанда мақалдың мәні өмірдің ауыртпалығында тұрған сияқты. Осы тұрғыда басымызға төніп тұрған қайғыны тіпті санап түгесе алмайсың. Енді қайғы деуге де келмес, бірақ ұйқы бермейтіні рас. Ондай «қайғыдан» бар да, жоқ та, ауру да, сау да құтыла алмайды. Мынандай бір тәмсіл бар.
Бір жоғары оқу орнында бірге оқыған түлектер университетті бітіргендеріне үш-төрт жыл өткен соң өздері құрмет тұтатын профессордың үйіне қонаққа барады. Әңгіме барысында өмірге енді араласқан жастар тіршілік тауқыметін тілге тиек етіпті. Енді бізше айтқанда: «Өмір өмір емес. Біреуінен құтылсаң, екінші ауыртпалық тап келеді. Қайғыдан құтыла алмайтын болдық» деген ғой. Кешегі шәкірттері әңгімесін үнсіз тыңдаған профессор ас үйге барып, бір термос кофе және қонақтарына кофе құю үшін әрқалай ыдыстар алып келеді. Ол ыдыстар арасында арзан пластикалық стаканнан бастап, бір рет қолданатын қағаз стакан да, шыны, қыш, фарфор, сондай-ақ одан өзге де қымбат ыдыстар да бар еді. Қонақтардың бәрі қымбат ыдыстарға қол созады. Бәріне кофе қүйып болған соң профессор кешегі шәкірттеріне қарап: «Өздерің де байқап отырған боларсыңдар, бәрің де бағалы стакандарды таңдап алдыңдар да арзанын орнында қалдырдыңдар. Әрине, әр адамның өзі үшін жақсы нәрсені таңдауы қалыпты нәрсе. Алайда, өздерің басымызға келді деп отырған қайғы да осыдан бастау алады. Себебі, ыдыстың қымбат болуы кофенің сапасына әсер етпейді. Алайда бәріңнің қалауың кофе бола тұра түгелдей ыдыстарыңның қымбат, бағалы болуына мән бердіңдер. Тіпті бір-бірлеріңнің қандай стаканды таңдағандарыңа дейін көз қиықтарыңмен назар салып отырдыңдар. Егер мән берсеңдер, адам өмірі осы кофе тәрізді. Ал жұмыс, ақша, қоғамда алатын орнымыз – стакан. Бұлар өмірді ұстап тұру үшін қажетті құрал. Біз таңдаған стакан өмірдің сапасын белгілемейді және оны өзгерте де алмайды. Біз негізінен тек стаканға ғана мән береміз де Жаратқанның бізге сыйға берген кофесін, яғни өмірдің дәмін сезінуді ұмыт қалдырамыз. Сендерге айтар ақылым – кофенің дәмін сезініңдер! Басқалардың қолындағы стаканға назар аударуды қойыңдар!» деп әңгімесін түгеседі.
Енді негізгі айтпағымызға ойысайық. Сонымен біз тілге тиек еткен мақал: «Күйесіз қазан жоқ, қайғысыз адам жоқ» деп аталады. Енді сауал. Неге күйесіз қазан болмайды? Жауап айқын. Себебі, қазан ұдайы отта тұрады. Отта тұрған соң, әрине, күйе болады. Ал мақалдың осы алғашқы жолына «Қайғысыз адам болмайды» деген сөздің телінуі, қайғыға да әсер ететін «оттың» бар екендігін пайымдатады. Ол «оттың» аты – өмір. Ал бұл өмірге келген адамның қайғылы болатыны, оның ахиреттік тағдырының беймағлұм екендігінде. Алайда бұл күнде ахиретін уайымдап жүрген адам жоқтың қасы. Соған орай мақал да өзінің бастапқы мәнін жоғалтқан.

Таңбалар

Ұқсас мақалалар

Пікір қалдыру

Э-пошта мекенжайыңыз жарияланбайды. Міндетті өрістер * таңбаланған

Back to top button
Жабу