Киіз үй
Сайын Назарбекұлының «Қазақтың киіз үйі» (2005 жылы Елорда) атты кітабынан алынған киіз үйге байланысты ұғымдар
- Жүннен, жіптен дайындалатын киіз үй жиһаздары мен дүнияларының атаулары
Айыл Алаша Арқан Арқау Асмалдық Аяқ бау Балақ бау Белбеу Белдемше Бет перде Бидайлық Бұғалық
Бұйда Бұйра Бұршақ Далбай Делбе Жабағы Жаялық Желі Жеңсе Жиек жіп Жолақ Жоламай Жіп Жіп-шулар Кежім Келеб Керме Кескек жіп Кесте жіп Көген Көрпе Күрде Күлдері Күлпара
Қалауыз Қанар Қарғы Көкшік Қаттама Қатырғы Қонышбау Қоржын Қос Құйысқан Құлақ Құлақбау
Құндақ бау Құр Құрық бау Қылшан
Қынап Қырмызы Ләмке Лыпа
Майлық-сулық Миәт Ноқта Нымша
Өпшін Өрме жіп Өрмек жіп Талшық жіп
Тақия Тоқыма Шекпен
- Киізден жасалатын үй бұйымдарының атаулары
Ала сырмақ Ақ киіз Ақ сырмақ
Ақ текемет Ақ қалпақ Ас жаулық
Асмалдық Ат жабу Ауыт
Аяққап Байпақ Башлық
Белдемше Бел киіз Бесік киіз
Боз киіз Боқша Бүркей
Дорба Дөдеге Есік киіз
Етік киіз Жөргек Желқом
Жер төсек Жер жастық Жабу
Жаға Жабасалма Жаға
Жамылғы Жеңсе Жол киіз
Жоламан Жауырхан Жүк киіз
Жүн қап Кесек киіз Қом киіз
Күйек киіз Кебенек Кебежеқап
Киіз көрпе Киіз қалпақ Киіз күйме
Киіз кебіс Киіз ұлтан Көмкеру киіз
Кілем киіз Кісе Көпшік
Қара киіз Қара сырмақ Қара текемет
Қарала сырмақ Қап киіз Қайырма
Қамыт киіз Қалауыл киіз Қарпылған киіз
Қаттама киіз Қамсау Қатеп
Қобыз қап Қолқа Қол дорба
Қомша Қоныш киіз Қорамсақ
Қоржын Қом Қын
Қынап Қырдысын Құрым киіз
Құндақ Масахана Нымша
Оққап Орамал Орау
От киіз От сырмақ Ою
Өң киіз Өре киіз Сабақап
Саба Сандыққап Саулық
Сырма Сырмақ Түйе жабу
Тең киіз Терлік Төсек киіз
Тұс киіз Тұмылдырық Тұтқыш
Тірсек жең Уыққап Ұлтарақ
Үзік үй киізі Үлек жабу Ішпек
Ыс киіз және т.б. Алжапқыш Бөстек
Жайнамаз Жамылғы Желкен
Желінқап Дорба Дастархан
Дөдеге Жайма Жалбағай
Желқом Жейде Кебіс
Кереге қап Күйек Киіз күпі
Кебежеқап Қом Көрпе
Қорамсақ Құрым Қын
Қынап Талдырма Түндік
Тақия Төсеніш
Киiз үйдiң бау-шуының атаулары
Баулары: түндiк бау;
үзiк баулары: бас бау, орта бау, етек бау, іш бау, сырт бау
туырлық баулары: бас бау, етек бау, іш бау, сырт бау
құр; басқұр; уық бау; аспа бау; жел бау; іш сәндiк баулары; есiлген бау; өрiлген бау; ызылған бау; тоқылған бау.
Арқандар: белдеу арқан; бас арқан; қыл арқан; жүн арқан т.б.
Басы. Жалғасы бар
ТАУЕЛІБАЙ жерінің Үшқұдық ауданы Құлқұдық, Мыңбұлақ ауылдарының көктем ортасынан бастап, жаз айларында жəне жылы күзде кірпіш үйдің жанына тігіп, күнделікті пайдаланатын қазақтың киіз үйлері.
О.Оразов
КИІЗ ҮЙДІҢ ҚҰРЫЛЫМЫ
Киіз үйді көзімізді ашқалы көріп өстік. Маутан деген әжем айтатын: атқарылар жұмысы ҮЙІЛІП жатқасын ҮЙ деп атаған дейтін.
Үйдің сүйегі: КЕРЕГЕ, УЫҚ, ШАҢЫРАҚ, АҒАШ ЕСІК.
Үйдің жабылған киіздерінен бастап айтатын болсақ: ТУЫРЛЫҚ, ҮЗІК, ТҮНДІК, КИІЗ (ШИ) ЕСІК.
Туырлықтың басына туырылықас тігіледі.
ТУЫРЛЫҚАС – қара қойдың жүнінен басылған киіз, оған қызыл барқыт немесе қызыл қыжымнан ою ойып бастырады. Туырлық бесеу болады.
Киіз есікте (ши есік) солай оюланып тігіліп, жасалады. Туырлықты жоғары жағынан яғни, уықты жауып тұратын киізді – ҮЗІК деп атайды. Бұл екеу, алдыңғы үзік жəне артқы үзік.
Аталған киіздерге бау қадалады. Ол баулар қазақы терме баулар. Бұл баулар үйдің ішіне көрік береді. Артқы үзіктің бауы ақ бау болады. Ол үйдің алдыңғы жағынан сыртынан айқастыра байланады. (қосымша арқанда байланады)
Одан жоғарыдағы киіз түндік. Бұл шаңыраққа жабылады. Түндіктің төрт бұрышында түндік бау болады.Таңертең ұйкыдан оянғанда бірінші барып түндікті ашады. Сәске түсте жауып, түстен кейін қайта ашылады ( көлеңке жағынан).
Бұл киізді күзде қойдың күзем жүнінен басады. Киіз басу үшін алдымен жүнді сабайды. Ал ол жүнді сабау үшін тулақтың астына биіктеу етіп нәрселер салады. Сосын тулақтың үстіне шамалап жүнді салады да 5 – 6 қыз – келіншек айнала отырып сабайды. Жүн әбден түтілген кезде алып, және солай жалғастыра береді. Барлық жүнді сабап болғасын , киіз басады. Ол үшін аналарымыз шалшаның бетіне сабалған жүнді тегіс етіп шабақтап шығады. Сонан қайнап тұрған ыссы суды себелеп шығады да, шалшаға орап қозғайды. Сөйтіп екінші жағына жеткенде, оны шалшаның бір жағына орап қозғап отырады. Оны киіздің бір беті дейді. Солай екінші бетіде тақталады. Сосын екі бетін беттестіріп, білеке алады. Әбден болған кезде киіз айналдыра тігіледі де, кыз-жігіттерге қарпуға береді. Олар санап тұрып 500- 600 рет шамасында көтеріп тастайды. Дайын болған кезде және білекке алады. Сөйтіп сонша еңбектің арқасында киіз дайын болады. Ол киізді туырлық, үзік, түндікке арнап кесіп-тішіп тігеді де үйге жабады.
Ал үйдің іші түкті баулармен безендіріледі.
Төрдегі шаңырақтан тастайтын түкті бауды шаңырақтан тастайтын деп атайтынбыз.
Шаңырақтың екі жағынан тасталатын бауды жел бау, керегенің басына тағылатын бауды кереге бас, керегеден жоғары уыққа байланатын бауды иін бау.
Бұл баулар түкті баулар. Оған қолдан әдемілеп тор тоқып қадайды.
Уықтың сыртынан айналдыра ұсталатын бауды БАСҚҰР деп атайды. Ол бір жағы сәндіке болса, бір жағы уықты қисайтпай ұстап тұрады. Бұл кейбір үйлерде біреу, кейбір үйлерде екеу. Оның біреуі түкті, екіншісі терме болады.
Керегенің сыртынан да айналыра арқан да, бау да байланады. Оны БАС АРҚАН деп атайды. Бұл бас арқан сәндік үшін емес, ол міндетті түрде байлану керек. Оның қызметі күшті. Үйді дауылдан т.б қорғап тұрады.
Бауды тоқу үшін аналарымыз жүнді бояп, иіріп, ширататын. Дайын болған жіптерден қыздарына бау тоқытатын. Өздері сол қыздарының жанында отырып үйрететін. Және шаңырақты айналдыра да торлы сәндік бау қадайды.
Ал үйдің ішіне текеметтер төсейді. ТЕКЕМЕТ дегеніміз бетіне ою бастырылған төсеніш киіз. Оны киіз басқан уақытында да боялған жүннен оюлап басуға болады.
Сонымен бірге қазақта ТҰСКИІЗ де бар. Тұс киіз ол тұтылады және оны тек оюлап бастырады…
Солай аналарымыздың ерінбей еңбектенуінің арқасында үйдің іші-сырты әдемі, сәнді көрінетін.
Мұны біздің жақтың аналары мен қыздары жақсы біледі. Өйткені оны өз қолдарымен жасады, тоқыды.
Ал, білмейтін қыз-келіншектер болса, пайдасы тиер деп жазып отырмын.
БЕКЖАМАЛ
АСАНҚЫЗЫ
ҚАЛЫБАЕВА.
